Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Waaler

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Waaler |
| --- |
|
*Megaptera novaeangliae* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Tetjdiarten (Mammalia) |
| *Onerklas:* | Huuger tetjdiarten (Eutheria) |
| *Auerorder:* | Laurasiatheria |
| *NN:* | Scrotifera |
| *NN:* | Cetartiodactyla |
| *Order:* | Waaler |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Cetacea |
| Brisson, 1762 |

**Waaler** (*Cetacea*) san en order faan a tetjdiarten (*Mammalia*). Diar jaft at son 90 slacher faan, an jo lewe uun't weeder. Likes san't nian fasker.

Tu a waaler hiar uk a delfiinen, sodenang skul det order eegentelk *waaler an delfiinen* het.

## Onerordern

* Biardenwaaler (*Mysticeti*) mä 4 familin
* Tuswaaler (*Odontoceti*) mä 10 familin

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Waaler** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Waaler Waalfask (stäärbil)
# Heifasker

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Heifasker |
| --- |
|
Witj Hei (*Carcharodon carcharias*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Onerstam:* | Wäärlisdiarten (Vertebrata) |
| *Auerklas:* | Tjaapdiarten (Gnathostomata) |
| *Klas:* | Graselfasker (Chondrichthyes) |
| *Dialklas:* | Elasmobranchii |
| *Auerorder:* | Heifasker |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Selachii / Selachimorpha |
|  |

**Heifasker** of uk **Rülwer** (Selachii of Selachimorpha) san Fasker uun det klas faan a Graselfasker (Chondrichthyes). Diar jaft'at wel son 500 slacher faan.

A miast Heifasker freed ööder fasker; enkelten üs di Waalhei freed oober man plankton.

## Ordern

(efter Wikispecies):

Carcharhiniformes - †Cladoselachiformes - †Ctenacanthiformes - †Eugeneodontida - Heterodontiformes - Hexanchiformes - Lamniformes - Orectolobiformes - Pristiophoriformes - Squaliformes - Squatiniformes - †Symmoriida - †Synechodontiformes - †Xenacanthida

## Iindialang tu ordern mä enkelt slacher

(efter: Nelson, 2006):

1. Galeomorphii, "Echt Heifasker"
* Grünjheier (Carcharhiniformes)
Kaatheier (Scyliorhinidae)
Plaket Kaatheier (*Scyliorhinus*)
Gratplaket Kaathei (*Scyliorhinus stellaris*)
Gläädheier (Triakidae)
Hünjheier (*Galeorhinus*)
Hünjhei (*Galeorhinus galeus*)
* (Heterodontiformes)
(Heterodontidae)
(*Heterodontus*)
Hurnhei (*Heterodontus francisci*)
* (Lamniformes)
Lamnidae
Witj Heier (*Carcharodon*)
Witj Hei (*Carcharodon carcharias*)
* (Orectolobiformes)
Waalheier (Rhincodontidae)
Waalheier (*Rhincodon*)
Waalhei (*Rhincodon typus*)

2. Squalomorphii, ööder Heifasker
* (Echinorhiniformes)
* (Hexanchiformes)
* (Pristiophoriformes)
* (Squaliformes)
Stikelheifasker (Squalidae)
*Squalus*
Stikelhei, Pikhei (*Squalus acanthias*)
* (Squatiniformes)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Heifasker** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Heifasker**
## Literatuur

* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World*. John Wiley & Sons, 2006. ISBN 0-471-25031-7
# Krokusen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Krokusse |
| --- |
|
Krokus-slacher: lachts: *Crocus sativus*, rochts: *Crocus vernus* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Onerufdialang:* | Siadplaanten (Spermatophytina) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (Magnoliopsida) |
| *Order:* | Spargeloortagen (Asparagales) |
| *Famile:* | Iridaceae |
| *Skööl:* | Krokusse |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Crocus* |
| L. |

**Krokusen** (*Crocus*) san en plaantenskööl uun det famile *Iridaceae*. At jaft diar wel son 90 slacher faan. Uk saweraan hiart diartu.

Jo kem faan Fööraasien, Euroopa an Afrikoo. Daalang wurd jo üüb a hieler welt aptaanj.

## Bilen

* Holuns krokusen
* Brons krokusen
* Krokusen uun Flensborag
* Krokus mä en eeben bloos
* Krokusen bloosne uun Hüsem

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Krokusen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Krokusen**
# Madelääler

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Büürenkalender uun't madelääler
Diar haa a soldooten uun't madelääler kriich mä feerd.
At **Madelääler** as uun Euroopa det tidjääler tesken a *Antike* an at *Neitidj*, det ment sowat a juaren 500 bit 1500.

## Iindialang

Uun a sjiisk regiuunen woort det madelääler uun trii kirwer iindiald:

* Ääder Madelääler (~500 bit 1050). Det wiar det tidj, huar a Merowingern, Karolingern an Ottoonen at saien hed. → Föörromaanik
* Huuch Madelääler (~1050 bit 1250). Det tidj faan a Saaliern an Staufern. → Romaanik
* Leed Madelääler (~1250 bit 1500). Habsburgern an Luksemburgern. → Gootik

## Aanj

Diar san wel flook meenangen auer, wan det Madelaääler tu aanj ging. Bedüüden onernemen, diar tu't *Neitidj* feerd, wiar:

* ~ 1450: Johannes Gutenberg fanjt det drüken faan buken ütj.
* 1492: Christoph Columbus raiset tu Ameerikoo.
* 1517: Reformatsioon mä Martin Luther.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Madelääler** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Madelääler** (sjiisk)
# Swaampen (Fungi)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Swaampen |
| --- |
|
Ünlik slacher faan swaampen (*Fungi*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukariooten (Eucaryota) |
| *Rik:* | Swaampen |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Fungi |
| L. |

**Swaampen** (lat. *Fungi*) san en rik (lat. *Regnum*) faan a biologii an hiar tu a eukariooten. Miast seenk wi am hünjmotsen, diar hiar oober uk noch en hiale rä ööder slacher tu a swaampen.

## Ufdialangen

* Ascomycota, Basidiomycota (= Dikarya)
* Glomeromycota
* Öödern: Blastocladiomycota, Chytridiomycota, Cryptomycota, Entomophthoromycota, Microsporidia, Monoblepharidomycota, Neocallimastigomycota

## Enkelt klasen, ordern, familin, sköölen an slacher

 Hünjmotsen (Agaricomycetes)
* Agaricales

Agaricaceae
Champignons (*Agaricus*)
Guardchampignon (*Agaricus campestris*)
Foosförter (*Bovista*)
Foosfört (*Bovista plumbea*)
Blakswaampen (*Coprinus*)
*Coprinus comatus*
Amanitaceae
*Amanita*
Fleegenswaamp (*Amanita muscaria*)
Green Knolamanit (*Amanita phalloides*)
Hymenogastraceae
*Galerina*
*Galerina marginata*
*Psilocybe*
*Psilocybe semilanceata*
Omphalotaceae
Lentinula
Shiitake (*Lentinula edodes*)
Strophariaceae
Stookswaampen (*Kuehneromyces*)
*Kuehneromyces lignicola*
*Kuehneromyces mutabilis*
(*Psilocybe*)
(*Psilocybe semilanceata*)
* Boletales

Boletaceae
(*Boletus*)
Stianswaamp (*Boletus edulis*)
* Cantharellales

Cantharellaceae
(*Cantharellus*)
Höönkum (*Cantharellus cibarius*)
* Polyporales

Fomitopsidaceae
Buumswaampen (*Fomitopsis*)
*Fomitopsis betulina*, Birkenswaamp
 Eurotiomycetes, *skemel*
* Eurotiales

Trichocomaceae
*Penicillium*
*Penicillium camemberti*, diar woort Camembert sees mä maaget
*Penicillium chrysogenum*, diar woort det medesiin Penitsiliin mä maaget
 Lecanoromycetes
* Lecanorales

Cladoniaceae
*Cladonia*
Rendiartmöösk (*Cladonia rangiferina*)
 Pezizomycetes
* Pezizales

Morchellaceae
Morcheln (*Morchella*)
*Morchella esculenta*
 Saccharomycetes
* Echt Kwegels (Saccharomycetales)

Saccharomycetaceae
Sokerswaampen (*Saccharomyces*)
Kwegels(öö.) Kweeken(sö.) (*Saccharomyces cerevisiae*)
 Sordariomycetes
* Diaporthales

Gnomoniaceae
*Cryptodiaporthe*
*Cryptodiaporthe populea*, befäält at buark faan Papeln
* Hypocreales

Clavicipitaceae
*Claviceps*
Meelhurn (*Claviceps purpurea*)
* Ophiostomatales

Ophiostomataceae
*Ophiostoma*
*Ophiostoma ulmi* an *Ophiostoma novo-ulmi*, befäält Iipern
*Ophiostoma piliferum*, maaget holt blä.
 Zygomycetes, *skemel*
* Mucorales

Mucoraceae, Rhizopodaceae
*Rhizopus*
Bruadskemel (*Rhizopus stolonifer*)
## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Swaampen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Swaampen**
# Renaissance

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Tiaknang faan Leonardo da Vinci (1492) auer a proportsioonen faan a minsk.
At **Renaissance** [rənɛˈsɑ̃s] (faan't fransöösk: *wederbäären*) wiar en tidjrüm uun't kultuurhistoore bi di auergung faan't Madelääler tu't Neitidj uun't 15. an 16. juarhunert. Uun di tidj bemeud a konstlern jo, det weden faan a greks an röömsk Antike nei tu belewin. Det ging faan Nuurditaalien ütj an amfaadet moolerei, baukonst, bilhauerei, literatuur an filosofii. Di nööm "Renaissance" kaam oober iarst leeder uun't 19. juarhunert ap.

Det leed Renaissance bit tu't juar 1600 woort uk Manierismus näämd. Det as det auergungstidj tu't Barok.

## Iindialang

Föör't Renaissance lai at Gootik.

* Ääder Renaissance (1420-1500)
* Huuch Renaissance (1500-1530)
* Leed Renaissance, Manierismus (1520-1600)

Diarefter fulagt at Barok.

## Bedüüden fertreedern

Filosofii
* Erasmus faan Rotterdam (am 1466–1536), Niccolò Machiavelli (1469–1527), Thomas Morus (1478–1535), François Rabelais (1494–1553), Polydor Vergil (1470–1555)

Konst
* Filippo Brunelleschi (1377–1446), Jan van Eyck (am 1390–1441), Sandro Botticelli (1445–1510), Leonardo da Vinci (1452–1519), Albrecht Dürer (1471–1528), Lucas Cranach di Ääler (1472–1553), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Tiziano Vecellio (14xx–1576), Raffael (1483–1520), Lucas Cranach di Jonger (1515–1586), Jacopo Tintoretto (1518–1594), Pieter Bruegel di Ääler (am 1525–1569), Giuseppe Arcimboldo (amanbi 1526-1593).

Literatuur
* Dante Alighieri (1265–1321), Francesco Petrarca (1304–1374), Giovanni Boccaccio (1313–1375), Erasmus faan Rotterdam (am 1466–1536), François Rabelais (1494–1553), Philipp Melanchthon (1497–1560), Torquato Tasso (1544–1595), William Shakespeare (1564–1616)

Ölern
* Poggio Bracciolini (1380-1459)

## Neitidjelk Konst

Renaissance • Manierismus • Barok • Rokoko • Klasitsismus • Romantik • Historismus • Reformbaukonst • Realismus • Moderne • Postmoderne • Impresionismus • Ekspresionismus

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Renaissance** – Saamlang faan bilen of filmer
# Apklaarang

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

*Minerva*, at röömsk godhaid för kluukhaid, ferdialt at "laacht faan't käänen", am dat a religioonen tuupfinj.
At **Apklaarang** wiar en tidjrüm uun't kultuurhistoore so amanbi faan 1650 bit 1800. A fertreedern faan't apklaarang ging't diaram, nei weden gudtukäänen. A wedenskapen skul a minsken faan't "jonk" madelääler hen tu nei, "laacht" tidjen feer.

Det ensiklopedii *Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers* faan Denis Diderot an D’Alembert wiar diar en ütjdruk faan. Hat saameld uun 36 buken at weden faan a welt, an kaam uun a juaren 1751 bit 1780 ütj.

A religioonen skul nian kriich muar jinenööder feer, jo skul gemiansoom för't welliisen faan a minsken werke.

Uun a selskap bedüüdet apklaarang, dat di enkelt minsk muar freihaid feit, man uk muar feroontwurdung auernem skal. Uun a politiik feerd at apklaarang tu rewolutsioonen uun Ameerikoo (1776) an Frankrik (1789).

En politisken ütjdruk faan't apklaarang uun neier tidjen as at Algemian Ufkemen auer a Minskenrochten faan a Feriand Natsioonen faan't juar 1948.

## Luke uk diar

* *Persöönelkhaiden faan't Apklaarang*: (*uun Frankrik*) Jean-Jacques Rousseau, Voltaire; (*uun't Ferianagt Könangrik*) Thomas Hobbes, David Hume, John Locke; (*uun Holun*) Baruch de Spinoza, (*uun Sjiisklun*) Henriette Herz, Marcus Herz, Immanuel Kant, Gottfried Wilhelm Leibniz.

 **Commonskategorii: Apklaarang** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Apklaarang** (sjiisk)
# Krüsbloosen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Krüsbloosen |
| --- |
|
*Eruca sativa* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Rik:* | Plaanten (*Plantae*) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | Brassicales |
| *Famile:* | Krüsbloosen |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Brassicaceae* |
| Burnett |

**Krüsbloosen** (*Brassicaceae* of uk *Cruciferae*) san en grat plaantenfamile uun't order *Brassicales* mä 3.000 bit 4.000 plaantenslacher.

## Nat

Flook plaantenslacher uun detdiar famile haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken.

## Slacher (ütjwool)

* (*Armoracia*)

Pöberrut (*Armoracia rusticana*)
* Kualplaanten (*Brassica*)
Abessiinsk senep (*Brassica carinata*)
Brün senep (*Brassica juncea*)
Suart senep (*Brassica nigra*)
Raps (*Brassica napus*)
onerslach: Steegrööw, Güül rööw?, Kualrööw ? Böderrööw ? (*Brassica napus rapifera*)
Rööwsiad, Kualrööwen ? (*Brassica rapa*)
onerslacher: Sjiinakual, Meirööw, Rööwstaal
Kual (slach) (*Brassica oleracea*)
onerslacher: Bluumenkual, Hoodkual, Ruusenkual, Kualroobe, Brokoli, Greenkual

* (*Capsella*)

Snoot (*Capsella bursa-pastoris*)
* (*Cardamine*)

Klooker (*Cardamine pratensis*)
* (*Cochlearia*)

Greens Saloot, Skorbükskrüüs (*Cochlearia officinalis*)
* *Hirschfeldia*

*Grä Senep* (*Hirschfeldia incana*)
* Klakern (*Lepidium*)

Pöberkrüüs (*Lepidium latifolium*)
Klaker (*Lepidium sativum*)
* Lakeuen (*Matthiola*)

Guard-Lakeu (*Matthiola incana*)
Strun-Lakeu (*Matthiola sinuata*)
* *Raphanus*

Krook (*Raphanus raphanistrum*)
Radiisken (*Raphanus sativus sativus*)
* Senep (*Sinapis*)

Witj Senep (*Sinapis alba*)
Ääker-Senep (*Sinapis arvensis*)
## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Krüsbloosen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Krüsbloosen**
# Jean-Baptiste de Lamarck

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Jean-Baptiste de Lamarck

Minsk| Slach | maan |
| Stoots­bür­ger faan | Frankrik |
| Fö­ör­nööm | Jean-Baptiste |
| Bä­äft­nööm | de Monet de Lamarck |
| Nööm ufk­ör­tang | Lamarck |
| Gebursdai | 1. August 1744 |
| Bäären uun | Bazentin |
| Sterewdai | 18. Deetsember 1829 |
| Stürwen uun | Pariis |
| Stürwen auer | hart slach |
| Lik steed | Cimetière Montparnasse |
| Breder of sastern | Philippe François de Monet de Lamarck |
| Befreid mä | Marie Anne Rosalie Delaporte, Charlotte Reverdy, Julie Mallet |
| Jongen | Auguste de Lamarck |
| Spreegen spriaken | Ingelsk, Fransöösk |
| Skrewen spriak | Ingelsk |
| Swaar­ponkt faan't werk | zoologii, botaanik, geologii, meteorologii, Biologii, Evolutionsbiologie, Evolutionstheorie, Q137342757 |
| Werk baas | Muséum national d’histoire naturelle |
| Gluuw | röömsk-katuulsk |
| Siinst graad | leutnant |
| Uun a kriich | Sööwen Juar Kriich |
| Militeer ferbant | grenadier |
| Saamlang mä werken | Koninklijke Verzamelingen |
| Mäfulger faan | Société philomathique de Paris, Académie des sciences, Bayerische Akademie der Wissenschaften |
| Iarang | Reder faan't Fransöösk Iarenlegion |
| Saam­lang­en uun | Botanischer Garten und Botanisches Museum Berlin, Muséum national d’histoire naturelle, Herbarium, Missouri Botanical Garden, National Museum of Natural History |

**Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck** (\* 1. August 1744 uun Bazentin-le-Petit (Département Somme); † 18. Deetsember 1829 uun Pariis) wiar en fransöösken botaaniker an zooloog.

Jean-Baptiste de Lamarck, miast bluas Lamarck näämd, hää ham fööraal mä wäärlisluas diarten befaadet, an di ütjdruk *biologii* skeeben. Hi hää a diarten tu *klasen* iindiald, an so du wi det daalang noch.

Sin amtelk ufkörtang as **Lam.**.

## Luke uk diar

* Diarten üüb't Nuurdfresk Wikipedia, diar faan Lamarck bestemet wurden san

 **Commonskategorii: Jean-Baptiste Lamarck** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Jean-Baptiste Lamarck**
# Richard Owen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Richard Owen (1856)
Sir **Richard Owen** (\* 20. Jüüle 1804 uun Lancaster; † 18. Detsember 1892 uun Richmond Park, London) wiar en britisken medesiiner an bioloog. Hi woort üs naistwichtagst natüürwedenskapsmaan faan sin tidj efter Charles Darwin uunsen.

Owen hää ham mä wäärlisdiarten befaadet an flook slacher bestemet. Hi hää uk det Natural History Museum uun London grünjlaanj. An di nööm Dinosaurier gongt üüb Owen turag.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Richard Owen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Richard Owen Bestemet diarten (ei folstendag)
# Uurbakteerien

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Uurbakteerien |
| --- |
|
Uurbakteerium, uungreben faan di Sulfolobus-Wiirus STSV1. |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *NN:* | Prokarioten (Procaryota) |
| *Domeen:* | Uurbakteerien |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Archaea |
| Woese *an öödern*, 1990 |
| Stamer |
| * DPANN skööl
* Euryarchaeota
* TACK skööl
* ünseeker Archaea
 |

A **uurbakteerien** (Archaea) san ian faan trii domeenen uun a biologii, huar at labenen uun iindiald woort. Tuup mä a bakteerien hiar's tu a prokarioten. Ööders üs a eukarioten haa's uk selen, oober nään selkial.

## Iindialang

DPANN skööl
stam Nanoarchaeota
+ kandidooten: Aenigmarcheota – Diapherotrites – Micrarchaeota – Nanohaloarchaeota – Pacearchaeota – Parvarchaeota – Woesearchaeota
stam Euryarchaeota
klasen: Archaeoglobi – Hadesarchaea – Halobacteria – Methanobacteria – Methanococci – Methanomicrobia – Methanopyri – Thermococci – Thermoplasmata – ünseeker Euryarchaeota
TACK skööl
stamer: Crenarchaeota – Thaumarchaeota
+ kandidoot: Korarchaeota
ünseeker Archaea
kandidooten: DUSEL4 skööl – NAG2 skööl – Bathyarchaeota – Geoarchaeota – Lokiarchaeota – Thorarchaeota
## Luke uk diar

 **Commons: Uurbakteerien** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Uurbakteerien**
## Ferwisang efter bütjen

* Bacterological Code (Revision 1990)
* NCBI Taxonomy
* Bacterio.net
* Microbial Genome Database
* European Nucleotide Archive
# Bakteerien

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Bakteerien |
| --- |
|
Koleraa-Bakteerien (*Vibrio cholerae*). Bakteerien san miast 2-3 mikrometer lung an 0,5 mikrometer sjok. |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *NN:* | Prokarioten (Procaryota) |
| *Domeen:* | Bakteerien |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Bacteria |
|  |

A **bakteerien** (*Bacteria*) (Iantaal: bakteerium) san bütj a uurbakteerien an eukarioten ian faan jo trii domeenen uun a biologii, huar ales labenen efter iindiald woort.

Tu bakteerien an uurbakteerien sait'am uk prokarioten. Di ferskeel tu eukariooten as, dat jo nään selkial haa.

## Süstemaatik

Bakteerien wurd tu stamer iindiald.

* Stam

Famile
Slach
* Acidobacteria
* Actinobacteria

Mycobacteriaceae
Mycobacterium leprae (-> Leepra)
Mycobacterium tuberculosis (-> Teerin)
* Aquificae
* Armatimonadetes
* Bacteroidetes
* Caldiserica
* Chlamydiae
* Chlorobi
* Chloroflexi
* Chrysiogenetes
* Cyanobacteria ("*blä algen*")
* Deferribacteres
* Deinococcus-Thermus
* Dictyoglomi
* Elusimicrobia
* Fibrobacteres
* Firmicutes

Listeriaceae
Listeerien, *Listeria* (-> Listeriose)
* Fusobacteria
* Gemmatimonadetes
* Ignavibacteriae
* Lentisphaerae
* Nitrospinae
* Nitrospirae
* Planctomycetes
* Proteobacteria

Enterobacteriaceae
*Escherichia coli* (-> EHEC)
*Yersinia pestis* (-> Pest)
Vibrionaceae
*Vibrio cholerae* (-> Koolera)
* Rhodothermaeota
* Spirochaetes
* Synergistetis
* Tenericutes
* Thermodesulfobacteria
* Thermotogae
* Verrucomicrobia

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Bakteerien** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Bakteerien**
# Eukarioten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Eukarioten |
| --- |
|
Sandiarten *Actinophrys sol*  |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukarioten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Eukaryota |
| Chatton, 1925 |
| Riken |
| * Diarten (*Animalia*)
* Plaanten (*Plantae*)
* Swaampen (*Fungi*)
* ( Uurdiarten (*Protista*) )
 |

Tu a **eukarioten** (*Eukaryota*) uun a biologii hiart ales labenen, wat en selkial hää.

Labenen mä selen, oober saner selkial, hiart tu a prokarioten.

## Riken (*Regna*)

* ( Uurdiarten (*Protista*) )
* Protozoa

* Diarten (*Animalia*)

* Chromista

* Plaanten (*Plantae*)
* Swaampen (*Fungi*)

## Bilen

* En sel faan en diart.
* En sel faan en plaant.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Eukarioten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Eukarioten**
# Uurdiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Uurdiart (diart) *Cercomonas* (Cercozoa)
Uurdiart (plaant) *Glaucocystis* (Glaucophyta)
A **uurdiarten** (*Protista*) wiar iar en aanj rik (*regnum*) faan a eukariooten , auer jo bluas ian sel of en hunfol selen haa. Daalang dialt a biologii jo oober mä bi a plaanten (*Plantae*) of diarten (*Animalia*) of swaampen (*Fungi*) iin.

## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Uurdiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Uurdiarten**
## Luke uk diar

* Protozoa
# Wiiren

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Wiiren |
| --- |
|
"blä tong"-wiirus |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Rik:* | Wiiren |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Virus* |
|  |

Tiaknang faan en wiirus, diar prokarioten uungrapt.
**Wiiren** (Iantaal: at (a?) *wiirus*) san letj partiikler, diar laben selen uungrip an jo uun uungreben selen fermuare. Saner frääm selen kön jo ei auerlewe, diaram wurd jo miast ei tu't labenen tääld uun a biologii.

Wiiren grip selen faan eukarioten uun, det san plaanten, diarten an swaampen. Oober uk prokarioten wurd uungreben, det san bakteerien an uurbakteerien.

Wiiren auerdreeg en DNA of RNA tu det sel an feranre sodenang det natüürelk program faan det sel.

## Süstemaatik

### efter ICTV

Ordern: Bunyavirales – Caudovirales – Herpesvirales – Ligamenvirales – Mononegavirales – Nidovirales – Ortervirales – Picornavirales – Reovirales – Tymovirales

Familin saner order:
Adenoviridae –
Alphatetraviridae –
Alvernaviridae –
Amalgaviridae –
Ampullaviridae –
Anelloviridae –
Arenaviridae –
Ascoviridae –
Asfarviridae –
Aspiviridae –
Astroviridae –
Avsunviroidae –
Bacilladnaviridae –
Baculoviridae –
Barnaviridae –
Benyviridae –
Bicaudaviridae –
Bidnaviridae –
Birnaviridae –
Bromoviridae –
Caliciviridae –
Carmotetraviridae –
Chrysoviridae –
Circoviridae –
Clavaviridae –
Closteroviridae –
Corticoviridae –
Cystoviridae –
Endornaviridae –
Flaviviridae –
Fuselloviridae –
Geminiviridae –
Genomoviridae –
Globuloviridae –
Guttaviridae –
Hepadnaviridae –
Hepeviridae –
Hypoviridae –
Hytrosaviridae –
Inoviridae –
Iridoviridae –
Lavidaviridae –
Leviviridae –
Luteoviridae –
Marseilleviridae –
Megabirnaviridae –
Megaviridae –
Microviridae –
Mimiviridae –
Mycodnaviridae –
Nanoviridae –
Narnaviridae –
Nimaviridae –
Nodaviridae –
Nudiviridae –
Orthomyxoviridae –
Papillomaviridae –
Partitiviridae –
Parvoviridae –
Permutotetraviridae –
Phycodnaviridae –
Picobirnaviridae –
Plasmaviridae –
Pleolipoviridae –
Polydnaviridae –
Polyomaviridae –
Portogloboviridae –
Pospiviroidae –
Potyviridae –
Poxviridae –
Quadriviridae –
Reoviridae –
Sarthroviridae –
Smacoviridae –
Solinviviridae –
Sphaerolipoviridae –
Spiraviridae –
Tectiviridae –
Togaviridae –
Tolecusatellitidae –
Tombusviridae –
Totiviridae –
Tristromaviridae –
Turriviridae –
Virgaviridae

Sköölen saner famile:
*Albetovirus* –
*Aumaivirus* –
*Blunervirus* –
*Botybirnavirus* –
*Cilevirus* –
*Deltavirus* –
*Dinodnavirus* –
*Higrevirus* –
*Idaeovirus* –
*Mollivirus* –
*Ourmiavirus* –
*Pandoravirus* –
*Papanivirus* –
*Pithovirus* –
*Polemovirus* –
*Rhizidiovirus* –
*Salterprovirus* –
*Sinaivirus* –
*Sobemovirus* –
*Tilapinevirus* –
*Virtovirus*

### efter Baltimore

* I dsDNA
* II ssDNA
* III dsRNA
* IV ssRNA(+)
* V ssRNA(-)
* VI ssRNA(RT)
* VII dsDNA(RT)

## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Wiiren** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Wiiren**