Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ernst Haeckel

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Ernst Haeckel

Minsk| Slach | maan |
| Stoots­bür­ger faan | Sjiisk Keiserrik, Weimar Republiik, Könangrik Preußen |
| Fö­ör­nööm | Ernst, Heinrich, Philipp, August |
| Bä­äft­nööm | Haeckel |
| Nööm ufk­ör­tang | Haeckel |
| Gebursdai | 16. Febrewoore 1834 |
| Bäären uun | Potsdam |
| Sterewdai | 9. August 1919 |
| Stürwen uun | Jena |
| Aatj | Carl Haeckel |
| Befreid mä | Anna Sethe, Agnes Huschke |
| Jongen | Walter Haeckel, Elisabeth Haeckel |
| Nai mä | Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek |
| Spreegen spriaken | Tjiisk, Latiinsk |
| Skrewen spriak | Tjiisk |
| Swaar­ponkt faan't werk | Abstammungstheorie |
| Werk baas | Friedrich-Schiller-Universität Jena |
| Amten an baantjin | Rektor der Universität Jena, Rektor der Universität Jena |
| Ütj­bil­dang | Friedrich-Wilhelms-Universität zu Berlin, Humboldt-Universität zu Berlin |
| Aka­dee­misk graad | Doktorgrad |
| Pro­mo­tions­bet­reuer | Johannes Peter Müller |
| Student faan | Albert von Kölliker, Franz von Leydig, Rudolf Virchow |
| Doktorand | Hans Driesch, Arnold Lang, Otto Schmiedeknecht, Emil Goeldi, Hans Friedrich Gadow, Carl Friedrich Roewer |
| Student | Oscar Hertwig, Nikolai Nikolajewitsch Miklucho-Maklai, Heinrich Höhr |
| Mitarbeit an Pub­li­ka­tio­nen | Popular Science |
| Mäfulger faan | Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina, Königlich Schwedische Akademie der Wissenschaften, Zoological Society of London, Accademia Nazionale dei Lincei, Bayerische Akademie der Wissenschaften, American Philosophical Society, Accademia delle Scienze Turin, Deutscher Monistenbund |
| Iarang | Darwin-Medaille, Cothenius-Medaille, Darwin-Wallace-Medaille, Linné-Medaille, Bressa Prize, Swammerdam Medal |
| Nomi­nia­ret för | Nobelpreis für Physiologie oder Medizin, Nobelpreis für Physiologie oder Medizin, Nobelpreis für Physiologie oder Medizin, Nobelpreis für Physiologie oder Medizin |
| Inte­res­siert an | Vergleichende Anatomie |
| Saam­lang­en uun | Universalmuseum Joanneum, Friedrich-Schiller-Universität Jena, Herbarium Haussknecht, Zürcher Herbarien |

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (\* 16. Febrewoore 1834 uun Potsdam; † 9. August 1919 uun Jena) wiar en sjiisken medesiiner, zooloog, filosoof an huuchskuulmääster uun Jena, di ham fööraal mä a werken faan Charles Darwin befaadet hää.

* Tiaknang faan Ernst Haeckel

## Luke uk diar

* Diarten üüb't Nordfriisk Wikipedia, diar faan Haeckel bestemet wurden san

 **Commonskategorii: Ernst Haeckel** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Ernst Haeckel**
# Prokarioten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Prokarioten |
| --- |
|
En sel faan en prokarioot |
| Süstemaatik |
|

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Prokaryota |
|  |
| Domeenen |
| * Bakteerien (*Bacteria*)
* Uurbakteerien (*Archaea*)
 |

**Prokarioten** (Prokarya, Prokaryota) san laben organismen mä selen, oober saner selkial.

At labenen uun a biologii woort uun trii domeenen iindiald. Tu a Prokarioten hiar jo tau domeenen faan a Bakteerien (Bacteria) an a Uurbakteerien (Archaea).

Det traad domeen san a eukarioten, diar hiar a diarten, plaanten an swaampen tu.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Prokarioten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Prokarioten**
# Protozoa

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**Protozoa** as en ufdialang faan a eukarioten efter nei wedenskapelk weden:

* Superkingdom Eukaryota
	+ Kingdom Protozoa
		- Subkingdom Eozoa
			* Infrakingdom Euglenozoa
			* Infrakingdom Excavata
		- Subkingdom Sarcomastigota
			* Phylum Amoebozoa
			* Phylum Choanozoa [with Microsporidia, Animalia, and Fungi constitutes "Supergroup Opisthokonta"]
			* Phylum Microsporidia [with Choanozoa, Animalia, and Fungi constitutes "Supergroup Opisthokonta"]
			* Phylum Sulcozoa

## Kwelen

* Ruggiero, M.A., Gordon, D.P., Orrell, T.M., Bailly, N., Bourgoin, T., Brusca, R.C., Cavalier-Smith, T., Guiry, M. D. & Kirk, P. M. (2015). *A Higher Level Classification of All Living Organisms*. PLoS ONE 10(4) online
# Chromista

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**Chromista** as en ufdialang faan a eukarioten efter nei wedenskapelk weden. Hat amfaadet a Plaanten (Plantae) an Swaampen (Fungi):

* Superkingdom Eukaryota
	+ Kingdom Chromista
		- Subkingdom Hacrobia
			* Phylum Cryptista
			* Phylum Haptophyta
			* Phylum Heliozoa
		- Subkingdom Harosa [= "Supergroup SAR"]
			* Infrakingdom Halvaria
				+ Superphylum Alveolata
					- Phylum Ciliophora
					- Phylum Miozoa
						* Subphylum Myzozoa
							+ Infraphylum Apicomplexa
							+ Infraphylum Dinozoa
						* Subphylum Protalveolata
				+ Superphylum Heterokonta [= "Supergroup Stramenopiles"]
					- Phylum Bigyra
					- Phylum Ochrophyta
					- Phylum Oomycota
			* Infrakingdom Rhizaria
				+ - Phylum Cercozoa
					- Phylum Retaria

## Kwelen

* Ruggiero, M.A., Gordon, D.P., Orrell, T.M., Bailly, N., Bourgoin, T., Brusca, R.C., Cavalier-Smith, T., Guiry, M. D. & Kirk, P. M. (2015). *A Higher Level Classification of All Living Organisms*. PLoS ONE 10(4) online
# Asiaatisk Elefant

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Asiaatisk Elefant |
| --- |
|
Asiaatisk Elefant (*Elephas maximus*)

EN - *endangered* (trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Onerklas:* | Huuger tetjdiarten (Eutheria) |
| *Auerorder:* | Afrotheria |
| *Order:* | Elefantendiarten (Proboscidea) |
| *Famile:* | Elefanten (Elephantidae) |
| *Skööl:* | *Elephas* |
| *Slach:* | Asiaatisk Elefant |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Elephas maximus* |
| Linnaeus, 1758 |

A **Asiaatisk Elefant** (*Elephas maximus*) as ään faan trii slacher Elefanten (Elephantidae), diar't daalang üüb a welt noch jaft. Hi lewet uun Süüdaasien.

## Onerslacher

E. m. asurus (†) – E. m. borneensis – E. m. indicus – E. m. maximus – E. m. rubridens (†) – E. m. sumatranus

* E. m. borneensis (Borneo)
* E. m. indicus (Indien)
* E. m. maximus (Sri Lanka)
* E. m. sumatranus (Sumatra)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Asiaatisk Elefanten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Asiaatisk Elefanten**
# ISSN

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

ISSN an barcode
Det ufkörtang **ISSN** komt faan't ingelsk **International Standard Serial Number**. Hat as en numer, am tidjskraften iandüüdag tu kääntiaknin. Son numer jaft det uk för buken, det as ISBN (**International Standard Book Number**). För digitaal objekten het det DOI (**Digital Object Identifier**).

Det ISSN woort efter det internatjunaal ferianboorang ISO 3297 faan 1975 fäästlaanj. Hat woort uun Pariis ferwaltet.

Son ISSN koon t.b. so ütjsä: `1234-5679`. Hat sait oober niks diar auer ütj, huar det tidjskraft drükt wurden as, of uun hün spriak.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: ISSN** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **ISSN-numern faan bioloogisk tidjskraften ISSN.org
# Antropologii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Detdiar bil faan Leonardo da Vinci (1490) täält üs sümbool för a antropologii.

At **Antropologii** (faan ualgreks ἄνθρωπος ánthrōpos *minsk* an *-logii* *weden/liar*: at *liar faan a minsk*) as det wedenskap am a minsken. Hat as fööraal en natuurwedenskap an onersjükt, huar a minsken faandaan kem an hü's jo feranert haa auer a juarmiljoonen. At antropologii gongt faan't ewolutsionsteorii ütj, diar faan Charles Darwin apsteld wurden as.

Diar jinauer stäänt at Etnologii. Hat komert ham uk am a minsken, oober muar am det, wat a minsken üüb a bian steld haa uun a luup faan a tidj, am hör spriaken an kultuur. Hat woort leewen uk üs *kultuurantropologii* betiakent.

* En antropoloog onersjükt ual knooken
* 1893: En minsk woort efter sin (bütjer) eegenskapen beskrewen

För a antropoloogen woort en minsk üüb sööwen oorten beskrewen (faan letj tu grat):

1. moleküül, 2. sel, 3. orgaan, 4. indiwiduum, 5. famile, 6. skööl, 7. selskap

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Antropologii** – Saamlang faan bilen of filmer
# Neurowedenskap

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Wat gongt uun en hood föör ham?
A **Neurowedenskapen** san en hialer rä waier, am a nerfen tu onersjüken. Diartu hiar: Füsiologii, Psüchologii, Medesiin, Biologii, Informaatik an uk Matematiik.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Neurowedenskap** – Saamlang faan bilen of filmer
# Ranunculaceae

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Ranunculaceae |
| --- |
|
*Isopyrum thalictroides*, tiaknang |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Ufdialang:* | Huuger plaanten (Tracheophyta) |
| *Onerufdialang:* | Siadplaanten (Spermatophytina) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | Ranunculales |
| *Famile:* | Ranunculaceae |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Ranunculaceae |
| Juss. |

**Ranunculaceae** san en plaantenfamile mä 2.525 slacher uun det kategorii *Ranunculales*, jo lewe fööraal uun miatag kliima. Jodiar plaanten hual aaltumaal Protoanemonin, diaram san jo giftag för diarten, an dialwiis uk för minsken.

## Bilen

* Blä Iisenhud (*Aconitum napellus*)
* Akelei (*Aquilegia*)
* *Clematis* slach
* Rederspöör (*Consolida regalis*)

## Enkelt slacher

Blä Iisenhud (*Aconitum napellus*)
(Gewöönelk) Akelei (*Aquilegia vulgaris*)
Böderkral (*Ranunculus acris*)
Weederruus (*Ranunculus aquatilis*)
## Onerfamilin

Coptidoideae – Glaucidioideae – Hydrastidoideae – Ranunculoideae – Thalictroideae (= Isopyroideae)

## Aal a sköölen

Aconitum – Actaea – Adonis – Anemoclema – Anemone – Anemonidium – Anemonoides – Anemonopsis – Aquilegia – Arcteranthis – Asteropyrum – Barneoudia – Batrachium – Beckwithia – Beesia – Buschia – Calathodes – Callianthemoides – Callianthemum – Caltha – Ceratocephala – Ceratocephalus – Cimicifuga – Clematis – Consolida – Coptidium – Coptis – Cyrtorhyncha – Delphinium – Dichocarpum – Enemion – Eranthis – Ficaria – Glaucidium – Gymnaconitum – Halerpestes – Hamadryas – Helleborus – Hepatica – Hydrastis – Isopyrum – Knowltonia – Krapfia – Laccopetalum – Leptopyrum – Leucocoma – Megaleranthis – Metanemone – Miyakea – Myosurus – Naravelia – Nigella – Oreithales – Oxygraphis – Paraquilegia – Peltocalathos – Psychrophila – Pulsatilla – Ranunculus – Semiaquilegia – Shibateranthis – Thalictrum – Trautvetteria – Trollius – Urophysa – Viorna – Xanthorhiza

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Ranunculaceae** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **RanunculaceaeWichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid**
# Choanoflagellata

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Choanoflagellata |
| --- |
|
*Salpingoeca* sp. |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukarioten (Eukaryota) |
| *Rik:* | Diarten (Animalia) |
| *Stam:* | (ünseeker) |
| *Klas:* | Choanoflagellata |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Choanomonada* |
| Kent, 1880 |

**Choanoflagellata** (of uk **Choanomonada**) san en klas faan diarten mä man ian sel.

## Iindialang

* Order: Choanoflagellida (=Craspedida?)
Famile: Codonosigidae
Famile: Salpingoecidae
* Order: Acanthoecida
Famile: Acanthoecidae

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Choanoflagellatea** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Choanoflagellata**
# Nöd

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En haaselnöd
**Nöden** san früchten mä en hard skel.

## Plaanten mä nöden (bispalen)

* Böökebuum
* Walnöd
* Kastanje
* Iakebuum
* Eerdnöd
* Haaselnöd

### Plaanten mä aparte nödfrüchten

* *Saamelnöden*, det san eerdbeien of juupen.
* Sanbluum
* Hingstkralen

## Plaanten saner nöden (a früchten het oober likes so)

* Cashewnöd
* Kokosnöd (stianfrücht)
* Mandelnöd (stianfrücht)
* Muskaatnöd
* Pistazie (stianfrücht)

## Wäärdaghaid

| Nödfrücht | Fäätuundial uun g / 100 g | Braanwäärs uun kJ / 100 g | Braanwäärs uun kcal / 100 g |
| --- | --- | --- | --- |
| Cashewnöd | 42,2 | 2377 | 572 |
| Eerdnöd (ei röst) | 48,1 | 2337 | 564 |
| Eerdnöd (röst) | 49,4 | 2423 | 585 |
| Haaselnöd | 61,6 | 2662 | 644 |
| Kokosnöd | 36,5 | 1498 | 363 |
| Mandelnöd | 54,1 | 2411 | 583 |
| Pistazie | 51,6 | 2406 | 581 |
| Walnöd | 62,5 | 2738 | 663 |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Nöden** – Saamlang faan bilen of filmer
# Huerteales

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Huerteales |
| --- |
|
*Perrottetia sandwicensis* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Rik:* | Plaanten (Plantae) |
| *Ufdialang:* | Huuger plaanten (Tracheophyta) |
| *Onerufdialang:* | Siadplaanten (Spermatophytina) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (Magnoliopsida) |
| *Order:* | Huerteales |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Huerteales |
| Doweld |

**Huerteales** san en order faan bloosenplaanten (Magnoliopsida) mä sjauer familin.

## Familin an sköölen

* Dipentodontaceae
Sköölen: Dipentodon – Perrottetia
* Gerrardinaceae
Skööl: Gerrardina
* Petenaeaceae
Skööl: Petenaea
* Tapisciaceae
Sköölen: Huertea – Tapiscia

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Huerteales** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Huerteales**
# Bere (slach)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Bere |
| --- |
|
Bere (*Hordeum vulgare*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | *Poales* |
| *Famile:* | Swetgäärs (*Poaceae*) |
| *Onerfamile:* | *Pooideae* |
| *Triibus:* | Triticeae |
| *Skööl:* | Bere (*Hordeum*) |
| *Slach:* | Bere |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Hordeum vulgare* |
| L. |

En berefial.
*Hordeum vulgare* - MHNT
**Bere** (*Hordeum vulgare*) as en plaantenslach uun det famile *swetgäärs* (*Poaceae*). Bere as en wichtag kurn.

## Onerslacher

* Wil bere *(Hordeum vulgare spontaneum)*
* Bere *(Hordeum vulgare vulgare)*
	+ Twiiääget bere *(Hordeum vulgare* f. *distichon)*
	+ Muarääget bere:
		- *Hordeum vulgare* f. *hexastichon*
		- *Hordeum vulgare* f. *agriochriton*
* *Hordeum vulgare coeleste*
* *Hordeum vulgare trifurcatum*

## Bedüüdang

* *Wonterbere* woort miast üs fuder brükt.
* För a minsken as *somerbere* wichtager, hat woort brükt för biir of för groot.

**A gratst bere produsenten (2010)**| Plaats | Lun | Mengde (uun t) | Plaats | Lun | Mengde (uun t) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|    1 | Sjiisklun Sjiisklun    | 10.412.100 |    13 | Argentiinien Argentiinien    | 2.983.050 |
|    2 | Frankrik Frankrik    | 10.102.000 |    14 | Denemark Denemark    | 2.981.300 |
|    3 | Ukraine Ukraine    | 8.484.900 |    15 | Marokko Marokko    | 2.566.450 |
|    4 | Ruslun Ruslun    | 8.350.020 |    16 | Sjiina Sjiina    | 2.520.000\* |
|    5 | Spoonien Spoonien    | 8.156.500 |    17 | Witjruslun Witjruslun    | 1.966.460 |
|    6 | Kanada Kanada    | 7.605.300 |    18 | Indien Indien    | 1.600.000 |
|    7 | Austraalien Austraalien    | 7.294.000 |    19 | Tschechien Tschechien    | 1.584.500 |
|    8 | Turkei Türkei    | 7.240.000 |    20 | Algeerien Algeerien    | 1.500.000\* |
|    9 | Ferianagt Könangrik Ferianagt Könangrik    | 5.252.000 |    ... |     |     |
|    10 | Ferianagt Stooten Ferianagt Stooten    | 3.924.870 |    31 | Uasterrik Uasterrik    | 777.961 |
|    11 | Poolen Poolen    | 3.533.000 |    53 | Sweits Sweits    | 174.113 |
|    12 | Iraan Iraan    | 3.209.590 |     | **Welt**    | 123.479.202 |

(\* huuchreegent faan't FAO)

## Kwelen

## Luke uk diar

* Kurn

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **BereWikispecies** hää en artiikel tu: **Bere**
# Hirse

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Hirseplaanten
Hirsekialer
**Hirs(e)** as di nööm faan en hialer rä slacher kurn. Jo hiar tu det plaantenfamile swetgäärs (*Poaceae*). Det wurd komt faan't ualgermaans *hirsa*, *hirsi* of *hirso* uf an ment so föl üs iidj. Al föör 8000 juar as diar bruad faan maaget wurden.

## Sköölen an Slacher

Sorghum
* *Sorghum*
S. bicolor (Milo, Sokerhirse)
S. × drummondii (Sudaangäärs)

Millethirsen
* *Brachiaria*
B. deflexa
B. ramosa
* *Coix*
C. lacryma-jobi
* *Digitaria*
D. exilis (witj fonio)
D. iburua (suart fonio)
D. compacta
D. cruciata
D. sanguinalis
* *Echinochloa*
E. frumentacea (Jaapanhirse)
E. esculenta
E. crus-galli
E. stagnina
E. colona
E. pyramidalis (Antiloopengäärs)
* *Eleusine*
E. coracana (Fangerhirse)
* *Eragrostis*
E. tef (Teff)
E. pilosa
* *Panicum* (*Hirse*)
P. miliaceum
P. hirticaule = P. sonorum
P. sumatrense
P. virgatum
P. turgidum, P. laetum, P. anabaptistum
P. decompositum
* *Paspalum*
P. scrobiculatum
* *Pennisetum*
P. glaucum (Parlhirse)
* *Setaria*
S. italica
S. sphacelata, S. pumila, S. verticillata, S. finita, S. parviflora
* *Urochloa*
U. panicoides
U. mosambicensis, U. trichopus, U. brizantha = Brachiaria brizantha

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Millethirse** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Commonskategorii: Sorghumhirse** – Saamlang faan bilen of filmer
# Rosken (famile)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Rosken |
| --- |
|
*Juncus effusus* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Onerufdialang:* | Siadplaanten (Spermatophytina) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | Poales |
| *Famile:* | Rosken |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Juncaceae* |
| Juss. |

A **Rosken** (*Juncaceae*) san en plaantenfamile uun det order faan a *Poales*.

## Slacher

At jaft amanbi 430 slacher.

* *Distichia* Nees & Meyen: 5 slacher uun Süüd-Ameerikoo
* "Echt" Rosken (*Juncus* L.): amanbi 300 slacher
* Haaspuaten (*Luzula* DC.): amanbi 115 slacher
* *Marsippospermum* Desv.: 4 slacher üüb a süüdelk eerdheleft
* *Patosia* : 1 slach uun Chiile an Argentiinien: *Patosia clandestina* (Phil.) Buchenau
* *Oxychloe* Philippi: 5 slacher uun a Anden
* *Rostkovia* Desv.: 2 slacher üüb a süüdelk eerdheleft

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Rosken** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Rosken**
# Wanile

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Wanile |
| --- |
|
Gewürtswanile (*Vanilla planifolia*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Ufdialang:* | Huuger plaanten (Tracheophyta) |
| *Onerufdialang:* | Siadplaanten (Spermatophytina) |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | Spargeloortagen (Asparagales) |
| *Famile:* | Orchideen (*Orchidaceae*) |
| *Skööl:* | Wanile |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Vanilla* |
| Mill. |

**Wanile** ([vaˈnɪlə]; latiinsk *Vanilla*) as en plaantenskööl uun det famile faan a Orchideen (Orchidaceae). Diar jaft at gud 100 slacher faan; en grat bedüüdang hää det Gewürtswanile (*Vanilla planifolia*).

## Slacher

V. abundiflora – V. acuminata – V. acuta – V. africana – V. albida – V. andamanica – V. angustipetala – V. annamica – V. aphylla – V. appendiculata – V. arcuata – V. aspericaulis – V. atropogon – V. bahiana – V. barbellata – V. barrereana – V. bertoniensis – V. bicolor – V. borneensis – V. bradei – V. calyculata – V. capixaba – V. chalotii – V. chamissonis – V. claviculata – V. cobanensis – V. columbiana – V. corinnae – V. costaricensis – V. coursii – V. crenulata – V. cribbiana – V. cristagalli – V. cucullata – V. decaryana – V. decesareae – V. denshikoira – V. diabolica – V. dietschiana – V. dilloniana – V. dressleri – V. dubia – V. dungsii – V. edwallii – V. espondae – V. esquipulensis – V. fimbriata – V. francoisii – V. gardneri – V. giulianettii – V. grandifolia – V. griffithii – V. guatemalensis – V. guianensis – V. hallei – V. hamata – V. hartii – V. havilandii – V. helleri – V. heterolopha – V. hostmannii – V. humblotii – V. imperialis – V. inodora – V. insignis – V. javieri – V. kaniensis – V. karen-christianae – V. kempteriana – V. kinabaluensis – V. labellopapillata – V. leprieurii – V. madagascariensis – V. marmoreisense – V. marowynensis – V. martinezii – V. methonica – V. mexicana – V. montana – V. moonii – V. nigerica – V. norashikiniana – V. ochyrae – V. odorata – V. organensis – V. oroana – V. ovalis – V. ovata – V. palembanica – V. palmarum – V. paludosa – V. parvifolia – V. paulista – V. penicillata – V. perrieri – V. phaeantha – V. phalaenopsis – V. planifolia – V. platyphylla – V. poitaei – V. polylepis – V. pompona – V. raabii – V. ramificans – V. ramosa – V. rebecae – V. ribeiroi – V. rivasii – V. roscheri – V. ruiziana – V. sanjappae – V. sarapiquensis – V. savannarum – V. schwackeana – V. seranica – V. seretii – V. siamensis – V. somae – V. sotoarenasii – V. sprucei – V. sumatrana – V. trigonocarpa – V. utteridgei – V. vellozoi – V. walkerae – V. wariensis – V. wightii – V. yanesha – V. yersiniana – V. zanzibarica

## Bilen

* Spriadkoord
* *Vanilla pompona*
* *Vanilla barbellata*
* *Vanilla chamissonis*
* *Vanilla imperialis*
* *Vanilla ochyrae*

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Wanile** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Wanile**
# Anden

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Anden (Kordilleren) Cordillera de los Andes |
| --- |
| Süüdelk dial faan a Anden
Süüdelk dial faan a Anden |
| Hööchde | 6.962 m |
| Laag | Süüdameerikoo |
| WGS 84 | -32.653333333333-70.0116666666676962Koordinaaten: 32° 39′ 12″ S, 70° 0′ 42″ W |
| Koord faan Anden (Kordilleren) Cordillera de los Andes |
| Slach | Apfualet berger mä wulkaanen |

fffff

A **Anden** (spoonsk *Cordillera de los Andes*, Quechua *Anti* bzw. *Antis*) san det lingst keed faan berger. Jo san di süüdelk dial faan a Amerikoonsk Kordilleren.

## Berger

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Huuchst berger

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Aconcagua | 6.962 m | Argentinien |
|  | Nevado Huascarán | 6.768 m | Peru |
|  | Alpamayo | 5.947 m | Peru |
|  | Nevado Yerupajá | 6.634 m | Peru |
|  | Sajama | 6.542 m | Bolivien |
|  | Nevado Illimani | 6.483 m | Bolivien |
|  | Chimborazo | 6.310 m | Ecuador |
|  | Huayna Potosí | 6.088 m | Bolivien |
|  | Cerro Torre | 3.133 m | Argentinien/Chile |

 |

Aktiif wulkaanen

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Cotopaxi | 5.897 m | Ecuador |
|  | Nevado del Huila | 5.364 m | Kolumbien |
|  | Tungurahua | 5.010 m | Ecuador |
|  | Pichincha | 4.784 m | Ecuador |
|  | Villarrica | 2.840 m | Chile |

## Hööchderegiuunen

A hööchderegiuunen, an wat diar wääkst
Det iindialang faan a Anden tu hööchderegiuunen komt faan Alexander von Humboldt an Aimé Bonpland an käänt fiiw regiuunen:

1. Det onerst regiuun het *Tierra Caliente* („hiat lun“). Diar as troopenwalt, an diar waaks kakao, banaanen an sokerraid.
2. Tesken 1000 m an 2000 m huuch leit at *Tierra Templada* („miatag lun“) mä troopisk beragwalt. Diar waaks kofe, tabak an meis.
3. Wenet woort fööraal uun't *Tierra Fria* („keelag lun“) tesken 2000 m an 3500 m hööchde. Diar wurd wiaten, irpler an bere uunbaud. Uk tjüch woort diar häälen. Diar wääkst di troopisk huuch- an mistwalt.
4. At buumgrens bi gud 3000 m maaget di auergung tu't *Tierra Helada* („kuul lun“). Diar kön noch sjep an laamas häälen wurd.
5. At snägrens leit bi 4800 meetern, det *Tierra Nevada* („snälun“) begant al bi 4500 meetern.

A hööchderegiuunen san tu fergliken mä a kliimaregiuunen tesken ekwaator an nuurdpuul.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Anden** – Saamlang faan bilen of filmer