Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Leewent

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Aueraal as leewent.
At **Leewent** as en ütjdruk för en hialer rä natüürelk föörgunger. Diar jinauer stäänt at *amwelt*, diar ei tu't leewent tääld woort.

Ales, wat lewet, hää jodiar eegenskapen:

* hat stoofwakselt
* hat reguliaret ham salew
* hat reagiaret üüb sin amwelt
* hat fermuaret ham
* hat ferareft geenen
* hat wääkst an fergongt

At grünjlaag faan ales labenen as at sel. At labenen dialt ham ap efter:

## Ööders wat

* *Leewent* as uk en ütjdruk för *spiktaakel*.
* *Leewent* as uk en ütjdruk för't *onerlif*.
* *Leewent* as uk en ütjdruk för det oort an wiis, hü wi lewe.

## Spreegwurden

* *Diar hiart muar tu't leewent üs en stak spääk.*
* *"Renelkhaid as at hualew leewent" saad det ual wüf, an do faaget hat a boosel mä a beesem uf.*

## Kwelen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Leewent** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Leewent (Leben)** (sjiisk)
# Juarstidj

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

A **juarstidjen** dial at juar tu onerskiaselk dialen iin efter klimaatisk of astronoomisk eegenskapen. Uun föl dialen faan a wäält jaft at fjauer juarstidjen (nemelk wonter, wos, somer an harewst), man uun hög dialen faan a wäält kön et so letjet üüs tau juarstidjen of so föl üüs seeks juarstidjen jiiw. Uun a troopen wurt at juar iindiald tu rintidj an drügtidj.

## Astronomii

At eerdaaks stäänt sküüns tu't boon faan a eerd am a san.

Sodenang wiset uun a (nuurd-)somer det nuurdelk eerdheleft muar hen tu a san, an uun a (nuurd-)wonter det süüdelk eerdheleft. Do as diar (süüd-)somer.

## Luke uk diar

* Kiarkreis
# Moune

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Di moune.
En **moune** (astronoomisch sümbool: ) as en önj ferhüülj latjere hamelkroop, di ham am en grutere planeet drait.

## Üüs moune

Üüs wråål heet man åån trabaant, jü ma ham sin grute iireswånring am e san mååget. Än aw jüdeer wånring drait e **moune** ham uk nuch am e wrål önj nüügenäntwinti deege än tweelwen stüne. Da oudere planeete heewe möre moune. Sü di Juupitär ma fjouer, di Saturn ma oocht än Uraanus ma seeks moune.

Hü pråchtful da korte, trii bit fiiw stüne lunge nåchte wälj wjarn, wan we da deer belaawe köön! Wan we ap e Saturn boogeden, köön we dåt schouspal ma da oocht moune belöke. Niinj iinjsist junk nåcht. Jü iinj moune gungt ap än jü ouer gungt uner. Åltens san wälj fjouer latje än grute tu siien.

We mönje nü schucht ma üs iinj moune tufreese weese. Naimoune, jarste fiirndiilj, fulmoune än leeste fiirndiilj; dåt jeeft oufwäksling nooch. Da Ameerikaaner snååke foon junk än lacht moune.

Wan we aw e moune wjarn än foon deerüt üs wrål belöke köön, hü grut moost üs wrål ütsiinj, ouerdåt ja duch füfti tooche gruter as ås e moune. Jü moune as foon üs bloot 385.000 kilomeeter wåch, än jü wrål moost üs foon deer uk füfti tooche gruter ütsiinj as e moune, deerfor foole gruter as e san.

## Sii uk

* Moune önj't iir
* Neimuun
* Moundi

## Haanewise eefter büten

* Google Moon
# Hebreewsk kalender

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Hebreewsk kalender
faan't juar 1831 (5591)
A **hebreewsk kalender** (*hebr.* הלוח העברי ha-lu'ach ha-iwri) racht ham efter a muuner. Efter twaalew muuner (~354 daar) as oober noch nian juar am, diaram jaft at skregeljuaren mä 13 muuner (~384 daar). So woort di kalender weder uunpaaset tu't sanjuar (~365,25 daar).

At hebreewsk juar begant uun a harewst mä di muun Tischri, auer efter a gluuw faan a Juuden a minsken uun a harewst skeeben wurden san. Det as oober likes a sööwenst muun, an ei a iarst Nisan. Di iarst muun as di muun, huar a Juuden faan Egypten ütjtoog, am en nei aran tu sjüken. An auer a welt uun't juar 3761 f.Kr. skeeben wurden as, begant uk di kalender uun det juar.

A nöömer föör a muuner kam faan't aramäisk spriak.

## Muuner

| Nr. | Muun | Lengde (daar) | Began tesken ... | an ... | Stäärbil |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 7 | Tischri | 30 | began September | began Oktuuber | Waag |
| 8 | Cheschwan | 29 (of uk 30) | began Oktuuber | began Nofember | Skorpioon |
| 9 | Kislew | 30 (of uk 29) | began Nofember | began Detsember | Böögsjiter |
| 10 | Tevet | 29 | aanj Nofember | maden Detsember | Stianbok |
| 11 | Schevat | 30 | aanj Detsember | maden Janewoore | Weedermaan |
| 12 | Adar | 29 | began Febrewoore | began Marts | Fasker |
| 1 | Nisan | 30 | maden Marts | maden April | Room |
| 2 | Ijjar | 29 | maden April | maden Mei | Hole |
| 3 | Siwan | 30 | maden Mei | began Jüüne | Twanlanger |
| 4 | Tammus | 29 | began Jüüne | began Jüüle | Kraab |
| 5 | Aw | 30 | maden Jüüle | maden August | Lööw |
| 6 | Elul | 29 | maden August | maden September | Jongfoomen |

## Wegdaar

* Jom Rischon (‏יום ראשון‎, „iarst dai“, Söndai)
* Jom Scheni (‏יום שני‎, „ööder dai“, Mundai)
* Jom Schlischi (‏יום שלישי‎, „traad dai“, Teisdai)
* Jom Revi’i (‏יום רביעי‎, „sjuard dai“, Wäärnsdai)
* Jom Chamischi (‏יום חמישי‎, „fift dai“, Süürsdai)
* Jom Schischi (‏יום שישי‎, „sääkst dai“, Freidai)
* Schabbat (‏שבת‎, det ment „rau“, Saninj)

## Luke uk diar

 **Commons: Hebreewsk kalender** – Saamlang faan bilen of filmer
# Stäärkunde

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

**Stäärkunde** unti *astronomi* as jü waasenschap jü har befooted ma jü forsching eefter åle sååge büte jü atmosfëër foon jü jard.

Jü stäärkunde koon huum ferdiile eefter da füliende aspekte:

* Astrofüsiik
* Komeete
* Kunstmoune
* Messier-objekte
* Meteoore
* Moune
* Planeete
* Planetoide
* Stääre
* Stäärbile
* Sansüsteem

## Mör informasjoon

 **Commons: Astronomii** – Saamlang faan bilen of filmer
# SI-süsteem

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Trii lunen haa det SI-süsteem noch **ei** gudkäänd:
USA, Libeeria an Mjanmaar.
Det **SI-süsteem** (faan't fransöösk : **S**ystème **i**nternational d’unités) as en internatjunaal ferianboorang för füsikaalisk miaten. Hat hää det "MKS-süsteem" (efter: **M**eeter-**K**ilogram-**S**ekund) ufliaset.

## SI grünjmiaten

| Miat an Dimenjuun | Miat | Dimenjuun | Ianhaid | Tiaken | Beskriiwang faan't ianhaid |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Lengde | *l* | L | Meeter | m | Lengde faan di wai, di det laacht uun 1⁄299.792.458 Sekund brükt. |
| Mase | *m* | M | Kilogram | kg | At Kilogram as det miat faan't "urkilogram". |
| Tidj | *t* | T | Sekund | s | Hinget tuup mä't frekwens faan't Caesium-Isotoop 133Cs (9.192.631.770/s). |
| Struummäächt | *I* | I | Ampere | A | Määcht faan en likstruum, diar tesken tau struumfeerern, diar 1m paraleel luup, üüb en lengde faan 1m en krääft faan 2 × 10−7 Newton ütjmaaget. |
| Temperatuur | *T* | Θ | Kelvin | K | 1⁄273,16 dial faan't termodünaamisk weedertemperatuur, wan't begant tu friisen. |
| Mengde | *n* | N | Mol | mol | At mengde woort ferglikt mä a atoomen faan 0,012 kilogram faan't Karboon-isotoop 12C. |
| Laachtmäächt | *I*V | J | Candela | cd | Hinget tuup mä't strualin faan en laacht üüb't frekwens 540 × 1012 Hz mä en määcht faan 1⁄683 Watt. |
|  |

Bluas Kilogram, Sekund an Kelvin san echt grünjmiaten uun a natüür, aal jo ööder miaten hinge weder diarfaan uf:

* Meeter faan Sekund
* Mol faan Kilogram
* Ampere an Candela faan Meeter, Kilogram an Sekund

## Miaten an ianhaiden

Aal jo ööder miaten an ianhaiden uun a füsiik hinge faan jo 7 SI-grünjmiaten uf. So as tun bispal:

* det ianhaid för't krääft 1 N (Newton) = 1 J⁄m = 1 m·kg·s−2
* det ianhaid för't frekwens 1 Hz (Hertz) = 1⁄s = s-1
* det ianhaid för't elektrisk lääs 1 C (Coulomb) = 1 A · 1 s
# Kompjuuter

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En **kompjuuter** (faan ingelsk: *to compute* ütjreegne, bereegne) as en maskiin, diar mä en algoritmus dooten ferwerket. Flooksis woort en kompjuuter uk ianfach **reegner** näämd. Det komt diarfaan, dat a minsken al loong diarauer spikeliaret haa, hü reegenapgoowen automatisiaret wurd kön. Di kompjuuter koon oober föl muar üs bluas reegne, diaram snaaket am leeder uk faan **EDV** (*elektroonisk dooten ferwerkin*).

Uun't leed 20. juarhunert begand di kompjuuter, üüs leewent auer't internet faan grünj ap tu feranrin.

## Histoore

* Charles Babbage sin mechaanisk reegenmaskiin faan 1822
* Konrad Zuse sin elektroonisk reegenmaskiin *Z3* faan 1941
* *ENIAC* faan 1946
* Di iarst *personal computer* (PC) faan IBM, 1981
* *Commodore 64*, 1982
* *Atari*, en kompjuuter för spalen, 1984
* *Nintendo Game Boy* för spalen, 2001
* *Notebook* faan Apple, 2006
* IBM Blue Gene *supercomputer*, 2007
* Smartphone, en ferbinjang faan kompjuuter an tilefoon, 2017

## Persöönelkhaiden

* Alan Turing
* Ada Lovelace
* Charles Babbage

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kompjuuter** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Kompjuuter** (sjiisk)
 **Wikibooks: Kompjuuterhistoore** (sjiisk)

* Hardware
* Software
* Kompjuuterwiirus
# Troopen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

- ﻿A troopen lei bi a ekwaator

Tu madetidj uun a troopen stäänt a san uun "zenit", hat skinjt lik faan boowen deel.

A **troopen** (faan ualgreks τρόποι Ἥλιου *trópoi Hēliou* „huar a san amkiart“) san det regiuun tesken a kiarkreiser 23° 26′ 05″ nuurd an süüd. Tesken jodiar geograafisk breetjin koon a san lik faan boowen deel skiin. A troopen haa at hiatst kliima üüb a eerd.

Nuurden an süüden faan a kiarkreiser slütj a subtroopen uun.

## Focht

Man ei aueraal uun a troopen as't likedenang wiat. Uun't nuurden an süüden as't böös drüg, diar san wüüsten. Efter a ekwaator tu woort at wiater. Diar san 5 ünlik loonskapen, apdiald efter a wiat muuner:

* 12 bit 9½ wiat muuner = Troopenwalt (muar üs 2000 mm rin),
* 9½ bit 7 wiat muuner = Wakselwiat Troopen (1000-2000 mm rin),
* 7 bit 4½ wiat muuner = Wakseldrüg Troopen (500-1000 mm rin),
* 4½ bit 2 wiat muuner = Drüg Troopen (250-500 mm rin),
* 2 bit 0 wiat muuner = Wüüst (maner üs 250 mm rin).

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Troopen** – Saamlang faan bilen of filmer