Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Juar

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Füsikaalisk ianhaid |
| --- |
| Nööm | (Juliaans) juar |
| Ianhaidentiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Füsikaalisk grate | Tidj |
| Formeltiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Dimension |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Uun SI-ianhaiden |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| Näämd efter | Julius Cäsar |
| Hinget tuup mä | Juliaans kalender |

At **(Juliaans) juar** as en miat för't tidj an düüret akeroot 365,25 daar. Det krüm taal komt diarfaan, dat wi trii juar loong mä 365 daar reegne, an do ian juar mä 366 daar. Det as en skregeljuar.

## Tidjrümer

* Juartjiint. Det as en tidjrüm faan 10 juaren an woort faan di 1. Janewoore efter en tjiiner-juar, t.b. 1971 bit tu di 31. Detsember faan't naist tjiiner-juar reegent, det wiar do 1980. Wan am faan a "sööwentager juaren" snaaket, ment am oober miast a juaren, diar mä 197.. began, det ment faan 1970 bit 1979.

* Juarhunert. Diar as miast en tidjrüm faan di 1. Janewoore efter en hunerter-juar (t.b. 1801) bit tu di 31. Detsember faan't naist hunerter-juar (t.b. 1900) mä mend. Detdiar juarhunert as do det 19. juarhunert.

* Juardüüsen. Det lääpt jüst so mä düüsener-juaren, t.b. faan di 1. Janewoore 1001 bit tu di 31. Detsember 2000. Det as do det 2. juardüüsen efter Krast.

* Juarmiljuun. Son tidjrüm woort t.b. uun a geologii brükt. Ian juarmiljuun woort Ma (faan Mega-annum) ufkört.

## Kalendern

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 2026 *MMXXVI* |
| Ab urbe condita | 2779 |
| Armeensk kalender | 1475
*ԹՎ ՌՆՀԵ* |
| Schineesk kalender | 4722 – 4723
壬巳 – 癸午 |
| Etiopisk kalender | 2018 –2019 |
| Hebreewsk kalender | 5786 – 5787 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| Iraans kalender | 1404 –1405 |
| Islaamsk kalender | 1448 –1448 |

 |

At juar spelet en grat rol bi kalendern. Wi racht üs efter di Gregoriaans kalender an haa nü det juar 2026 efter Krast.

## Ööder brük

* Uun a astronomii woort det juar ööders fäästlaanj: Ian juar as am, wan a eerd ham iansis am a san dreid hää. An det düüret ei akeroot 365,25 daar, det san 365,2421 daar. Am dat üs kalender nü ei ferkiard gongt, fäält leewen efter 100 (kalender)juaren, diar jo ei troch 400 dial läät, at skregeljuar ütj, naist tooch uun't juar 2100.

* En skuuljuar düüret ei akeroot ian juar an begant uk ei di 1. Janewoore. Det woort faan't amt fäästlaanj an begant miast aanj August an lääpt bit began Jüüle amanbi.

* At hööwjuar begant mä a 1. Advent.

* At **leewentsjuar** begant mä a gebursdai an woort miast arke juar feiert.

## Spreegwurden

* *Det juar hää manang daar an noch muar mialtidjen*
* *Drüg juaren san nian hongerjuaren*

## Luke uk diar

* Skregeljuar
* Iirnge ouersacht
* **Wikiquote**: **Juar** (sjiisk)

## Futnuuten
# Aymara

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Aymara |
| --- |
|
Snaaket uun | Boliiwien, Peruu, Chiile |
| Spreegern | 2.200.000 |
| Wedenskapelk iindialang | * Aymara spriaken
**Aymara**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | Boliiwien Boliiwien Peruu Peruu
 |
| **Spriak-Ufkörtang** |
| ISO 639-1:
  |
ay
 |
| ISO 639-2:
  |
aym
 |
| ISO 639-3:
  |
aym (Makrospriak)

*Spriakwiisen:** ayc („Süüd-Aymara“)
* ayr („Madel-Aymara“)
 |

At **Aymara** of uk **Aimara** as en spriak uun Süüdameerikoo mä son 2,2 miljoon spreegern. Efter Quechua an Guaraní as't det traadmiast spreegen spriak faan a ual iinwenern. Nai mä't Aymara as *Jaqaru* of *Kawki* mä son 700 spreegern uun't Department Liima (Peruu). Aymara hiart tu nian ööder spriakfamile. Spreegen woort det fööraal uun't huuchlun faan Boliiwien an Peruu.

## Koord

Huar Aymara spreegen woort.

## Luke uk diar

 **Wikipedia üüb AymaraCommonskategorii: Aymara** – Saamlang faan bilen of filmer
# Mondai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Mondai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Mondai es di Dai fuar di Muun.

Üp Franzk jit di Mondai *Lundi*, di Dai fan *Luna*, di Muun, franzk *la lune*.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

En bilj faan *Máni* an *Sól*, a personifisiaringen faan a muun an a san uun noorsk mütologii

**Mundai** as a dai twesken Söndai an Teisdei. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *mōnadei*, of "dai faan a muun". A nööm wiar en lönauersaating faan de latiinsk *diēs Lūnae*.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Mundai de iarst dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de naist dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Mundai *Moundai* an üüb Waastfresk *Moandei*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Mundai** (Meartaal: Mundoagen) es en Dai fan e Wek twesken Sendai en Taisdai.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Moundi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Moundi** as e däi foon e waag twasche Sandi än Täisdi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *mōnadei*, unti "däi foon e moune". E noome wus en laanouerseeting foon di Latinsche noome *diēs Lūnae*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Moundi di jarste däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di oudere däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Moondi** äs e doi foon e wääg twusche Saandi än Teesdi.

Fiirdeege, wat oufsäin foon di tweede pååschedoi än e pängstmoondi tu 2029 åw en Moondi fåle, sän e Doi foon e Årbet (2028), di Eerste Jül (uk 2028) änt Naijeer (2029).

## Luke uk diar

 **Commons: Mondai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Tiisdai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Tiisdai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Tiisdai es di Dai fuar di Gothair Tyr, wat di ual Germaanen her.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Tyr

**Teisdai** as a dai twesken Mundai an Weedensdai. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *tīesdei*, of "dai faan Tyr". Tyr wiar a god faan a krich oner dön ual Germaanen.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Teisdai de naist dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de traad dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Teisdei *Täisdai* an üüb Waastfresk *Tiisdei*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Taisdai** (Meartaal: Taisdoagen) es en Dai fan e Wek twesken Mundai en Meddeweeken.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Täisdi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Täisdi** as e däi foon e waag twasche Moundi än Weensdi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *tīesdei*, unti "däi foon Tyr", huum e good foon e krich uner da üülje Germaane wus. E noome wus en laanouerseeting foon di Latinsche noome  *diēs Mārtis*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Täisdi di oudere däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di treede däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Teesdi** äs e doi foon e wääg twusche Moondi än Weensdi.

## Luke uk diar

 **Commons: Tiisdai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Winjsdai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Winjsdai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Tiisdai es di Dai fuar di Gothair Weden (Uk Wotan, Odin), wat di ual Germaanen her.

"Weeden, tiari" (Weden, iit jens) skel bi Aawerjölen sair uur wiis.

üp Engelsk jit di Winjsdai *Wednesdai*.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Odin

**Weedensdai** (Öömring: **Wäärnsdai**) as a dai twesken Teisdai an Tüürsdai. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *wōdensdei*, of "dai faan Odin". Odin wiar a god faan't weden, at dachtkonst an a krich oner dön ual Germaanen.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Weedensdai de traad dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de fjuard dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Weedensdai *Middewíek* an üüb Waastfresk *Woansdei*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Meddeweeken** ooder **Merreweeken** (Meartaal: Meddeweeken ooder Merreweeken) es en Dai fan e Wek twesken Taisdai en Tünnersdai.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Weensdi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Weensdi** as e däi foon e waag twasche Täisdi än Törsdi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *wōdensdei*, unti "däi foon Odin", huum e good foont waasen, e dachtkunst än e krich uner da üülje Germaane wus. E noome wus en laanouerseeting foon di Latinsche noome *dīes Mercuriī*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Weensdi di treede däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di fiirde däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Weensdi** äs e doi foon e wääg twusche Teesdi än Tünersdi.

## Luke uk diar

 **Commons: Winjsdai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Türsdai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Türsdai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Türsdai es di Dai fuar di Gothair Thor, wat di ual Germaanen her.

Thor es di Gothair fuar Lait en Toner, diarom jit di Dai üp Dütsk uk *Donnerstag*, üp Engelsk - en bet naier bi Thor - *Thursday*.

## Trivia

En gurt Lokomotiiwi, di MaK DE 2700 uur uk Thor nēmt, aurdat jü en gurt V12-Maskiin me 12 Liitern Rüm iin ön ark Sülinder heer en diarom wumert.

Thor uur eeđersair, altert me en gurt Hamer önerwai tö wiis, en diarom waar bi di Autofirma *Volvo* fuar en Tir di LED-Leechtern me en Aart en di Noom fan "Thors Hamer" becht.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Thor

**Tüürsdai** (Öömring: **Süürsdai**) as a dai twesken Weedensdai an Freidai. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *thunersdei*, of "dai faan Thor". Thor wiar a god faan't weder oner dön ual Germaanen.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Tüürsdai de fjuard dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de füft dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Tüürsdai *Tuunsdai* an üüb Waastfresk *Tongersdei*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Tünnersdai** (Meartaal: Tünnersdoagen) es en Dai fan e Wek twesken Meddeweeken en Fraidai.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Törsdi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Törsdi** as e däi foon e waag twasche Weensdi än Fraidi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *thunersdei*, unti "däi foon Thor", huum e good foont wääder uner da üülje Germaane wus. E noome as en laanouerseeting foon di Latinsche noome *dies Iovis*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Törsdi di fiirde däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di füfte däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Tünersdi** äs e doi foon e wääg twusche Weensdi än Fraidi.

## Luke uk diar

 **Commons: Türsdai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Friidai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Friidai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Friidai es di Dai fuar di Gothair Frigg, uk *Freya* wat di ual Germaanen her.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Frigg

**Freidai** as a dai twesken Tüürsdai an Saninj. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *frīadei*, of "dai faan Frigg". Frigg wiar a godin faan't leefde oner dön ual Germaanen.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Freidai de füft dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de seekst dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Freidai *Fräindai* an üüb Waastfresk *Freed*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Fraidai** (Meartaal: Fraidoagen) es en Dai fan e Wek twesken Tünnersdai en Senin.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Fraidi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Fraidi** as e däi foon e waag twasche Törsdi än Saneene. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *frīadei*, unti "däi foon Frigg", huum e goodin foont liiwde uner da üülje Germaane wus. E noome wus en laanouerseeting foon di Latinsche noome *diēs Veneris*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Fraidi di füfte däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di seekste däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Fraidi** äs e doi foon e wääg twusche Tünersdi än Saneene.

## Luke uk diar

 **Commons: Friidai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Seninj

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Seninj** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Seninj es di Inj fuar di Dai, wat eeđer di Sen en di Senskiin jit.

Me di Seninj bigent dit Weeksjen. Di Sendai wat föligt es helig en fuar't Miist frii fan Bruarwening.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Saninj** as a dai twesken Freidai an Söndai. A nööm faan a dai het "inj föör Söndai". Üüb Ualfresk wiar at *sunna ēvend* of *saterdei*, wat faan latiinsk *diēs Sāturnī* kaam.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Saninj de seekst dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de sööwenst dai faan't weg. Uun juudendoom as a dai at *schabat*, en dai, üüs ham raut.

Üüb Saaterfresk het Saninj *Sneeuwende* an üüb Waastfresk *Sneon* (üüb Klaaifrysk) of *Saterdei* (üüb Wâldfrysk).

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Senin** (Meartaal: Seninner) es en Dai fan e Wek twesken Fraidai en Sendai.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Saneene** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Saneene** as e däi foon e waag twasche Fraidi än Sandi. E noome foon e däi håt "een for Sandi". Aw Üüljfrasch wus et *sunna ēvend* unti *saterdei*, wat foon Latinsch *diēs Sāturnī* köm. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Saneene di seekste däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di soowente däi foon e waag.

Aw Weestfrasch as saneene *sneon* (aw Klaaifrysk) unti *saterdei* (aw Wâldfrysk).

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Saneene** äs e doi foon e wääg twusche Fraidi än Saandi.

## Luke uk diar

 **Commons: Seninj** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Sendai

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

**Sendai** es di Noom fan en Dai ön di Week.

Di Sendai es di Dai fuar di Mensk, en des uur fuar't Miist frii fan Bruarwening hölen.

Me di Seninj heer di Week jenigt, en me of eeđer di Ruu fan di Sendai bigent en nii Week.

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

En bilj faan *Máni* an *Sól*, a personifisiaringen faan a muun an a san uun noorsk mütologii

**Söndai** as a dai twesken Saninj an Mundai. A nööm faan a dai komt faan Ualfresk *sunnandei*, of "dai faan a san". A nööm as en lönauersaating faan de latiinsk *diēs Sōlis*.

Uun dön miast lunen uun Euroopa as Söndai de sööwenst dai faan't weg, man uun hög lunen, tu'n bispal uun dön Ferianigt Stooten, as at de iarst dai faan't weg.

Üüb Saaterfresk het Söndai *Sundai* an üüb Waastfresk *Snein*.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

**Sendai** (Meartaal: Sendoagen) es en Dai fan e Wek twesken Senin en Mundai.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En oufbiling foon **Sandi** önj en üülj nederlönjsch iinjbleesdrük

**Sandi** as e däi foon e waag twasche Saneene än Moundi. E noome foon e däi kamt foon Üüljfrasch *sunnandei*, unti "däi foon e san". E noome as en laanouerseeting foon di Latinsche noome *diēs Sōlis*. Önj da mååste lönje önj Euroopa as Sandi di soowente däi foon e waag, ouers önj same lönje, tum baispal önj da Feriinde Stoote, as et di jarste däi foon e waag.

## Fötjnoote

|  |
| --- |
|  Gooshiirder freesch (Hoolmer) |

**Saandi** äs e doi foon e wääg twusche Saneene än Moondi.

## Luke uk diar

 **Commons: Sendai** – Saamling fan Skelter en Videos
* Dai
# Stünj

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Miat |
| --- |
| Norm | uun't SI-süsteem tuläät |
| Nööm | Stünj |
| Tiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Füsikaalisk grate | Tidj, Tidjrüm |
| Formeltiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Dimension | Tidj |
| Dimensionsümbool | T |
| Uun SI-Ianhaiden |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Näämd efter | lat. *hora* „Stünj“ |
| *Luke uk diar:* Juar, Muun, Dai, Minüüt, Sekund |

At **stünj** as di 24. dial faan en dai. Det ufkörtang WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 komt faan't latiinsk wurd „hora“.

## Iindialang

1 stünj (h) = 60 minüüten (min) = 3600 sekunden (s)

Uun skuul as en stünj oober miast bluas 45 minüüten loong.
# Sekund

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Miat |
| --- |
| Norm | SI-süsteem |
| Nööm | Sekund |
| Tiaken | s1) |
| Füsikaalisk grate | Tidj, Tidjrüm |
| Formeltiaken | *t* |
| Dimension | Tidj |
| Dimensionsümbool | T |
| Uun SI-Ianhaiden | SI grünjmiat |
| Uun CGS-Ianhaiden | CGS grünjmiat |
| Uun Planck-Ianhaiden | 1 s = 1,9·1043 |
| Näämd efter | lat. *pars minuta secunda* „di ööder letjer dial“ faan en stünj (efter det minüüt) |
| *Luke uk diar:* Juar, Muun, Dai, Stünj, Minüüt. 1) Iar uk: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . |

At **Sekund** – faan lat. *pars minuta secunda* as en grünjmiat uun't SI-süsteem för at tidj. Uun a ualdai as't di 86.400st dial (24x60x60) faan a dai.

## Bestemang

Di dai as oober leewen ei likelung. Sodenang brükt a füsiik en beeder bestemang:

1 Sekund woort fäästlaanj üs det tidj, huar det Caesiumnuklid 133Cs 9.192.631.770-sis hör tustant anert. Diaram het detdiar sekund uk „atoomsekund“.
## Bröökdialen

* 1 Attosekund = 0,000 000 000 000 000 001 Sekunden = 10-18 Sekunden
* 1 Femtosekund = 0,000 000 000 000 001 Sekunden = 10-15 Sekunden
* 1 Pikosekund = 0,000 000 000 001 Sekunden = 10-12 Sekunden
* 1 Nanosekund (ns) = 1000 Pikosekunden = 0,000 000 001 Sekunden = 10-9 Sekunden
* 1 Mikrosekund (µs) = 1000 Nanosekunden = 0,000 001 Sekunden = 10-6 Sekunden
* 1 Millisekund (ms) = 1000 Mikrosekunden = 0,001 Sekunden = 10-3 Sekunden
* 1 Sekund = 1000 Millisekunden
* 1 Minüüt = 60 Sekunden
* 1 Stünj = 60 Minüüten = 3600 Sekunden
* 1 Dai = 24 Stünjen = 1440 Minüüten = 86.400 Sekunden

## Futnuuten
# Minüüt

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Miat |
| --- |
| Norm | uun't SI-süsteem tuläät |
| Nööm | Minüüt |
| Tiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Füsikaalisk grate | Tidj, Tidjrüm |
| Formeltiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Dimension | Tidj |
| Dimensionsümbool | T |
| Uun SI-Ianhaiden |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Näämd efter | *pars minuta prima* (lat.) „di iarst letjer dial (faan en stünj)“ |
| Hinget tuup mä | Stünj (h) |
| *Luke uk diar:* Juar, Muun, Dai, Stünj, Sekund. |

En **minüüt** as en ianhaid för't tidj uun't SI-süsteem. 60 minüüten san 1 stünj, an 60 sekunden san 1 minüüt.

## Ufkörtangen

At minüüt woort mä WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ufkört.

Dan an wan sjocht'am uk t.b. *1h 30′ 45″* (för 1 stünj, 30 minüüten an 45 sekunden). Det as oober eegentelk ei rocht, auer jo tiakens *′* an *″* bluas för winkel-minüüten an winkel-sekunden tuläät san, t.b. 54°23'48".
# Kalendermoune

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

*Fering*, *Öömrang*

En **kalendermuun** as en ianhaid faan tidj an en dial faan en juar.

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

*Mooring*

En **kalendermoune** as en inhäid foon tid än en diilj foon en iir.

|  |
| --- |
|  Täkst eep Wiringhiirder freesk |

*Wiringhiirder*

En **kaländermoone** äs en iinhaid fuon tid än en diil fuon en iir.

|  |
| --- |
| Tekst uw Haliifreesk |

*Haliifreesk*

En **kaländermööne** is en ianhait foon tid än en dial foon en iir.

|  |
| --- |
|  Text iip Halunder |

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

## Noome

*Fering*, *Öömrang* : A **muuner** an juarstidjen uun't juar het:

*Halunder* : De **Muunten** en Djoarstid’n uun ’t Djooar hit:

*Haliifreesk* : E **mööne** än iirstide öön't iir hiate:

*Mooring* : Da **moune** än iirstide önjt iir hiitje:

*Söl'ring* : Di **Muunen** en Jaarestiren ön't Jaar jit:

|  | Frasch | Wiringhiirder | Fering | Halunder | Öömrang | Sölring | Haliifreesk | Gooshiirder |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| juarstidj | *wunter*  | *wonter*  | *wonter*  | *Wonter*  | *wonter*  | *Wunter*  | *wonter*  | *wonter* |
| 01 | Januar / Ismoune | Janewoori | Janewoore | Djannewoore | Janewoore / Ismuun | Januwaari | Janewoor |  |
| 02 | Februar / Biikenmoune | Febrewoori | Febrewoore | Feeberwoore / Febberwoore | Febrewoore / Biakemuun | Feebruwaari/ Biikimuun | Feebrewoor |  |
| juarstidj | *uurs*  | *uurs*  | *wos*  | *Feedjooar*  | *wos*  | *Uurs*  | *üürs*  | *uurs* |
| 03 | Märts / Uursmoune | Maarts | Marts | Marts | Marts / Wosmuun | Marts | Märts |  |
| 04 | April / Gjarsmoune | April | April | Aprel | April / Gäärsmuun | April | April |  |
| 05 | Moi / Krölemoune | Mooi | Mei | Mai | Mei / Meimuun | Mai | Moi |  |
| juarstidj | *samer*  | *sämer*  | *somer*  | *Sömmer*  | *somer*  | *Somer*  | *somer*  | *samer* |
| 06 | Juuni / Samermoune | Juuni | Jüüne | Djuuni | Jüüne | Juuni | Juunii |  |
| 07 | Juuli / Foodermoune | Juuli | Jüüle | Djuuli | Jüüle | Juuli | Juulii |  |
| 08 | August / Beeridmoune | August | August | August | August | Bārichtmuun | Augost |  |
| juarstidj | *härfst*  | *jarfst*  | *harewst*  | *Harrows*  | *harewst*  | *Harefst*  | *harewst*  | *harfst* |
| 09 | Septämber / Härfstmoune | September | September | September | September | Septembermuun | Septämber |  |
| 10 | Oktober / Stormmoune | Oktoober | Oktuuber | Oktoober | Oktuuber | Oktoobermuun | Oktoober |  |
| 11 | Nowämber / Mistmoune | Nowember | Nofember | Nowember / Nuwember | Nofember / Mistmuun | Novembermuun | Noowämber |  |
| juarstidj | *wunter*  | *wonter*  | *wonter*  | *Wonter*  | *wonter*  | *Wunter*  | *wonter*  | *wonter* |
| 12 | Detsämber / Jülmoune | Deesämber | Deetsember | Detsember | Deetsember / Julmuun | Detsember | Desämber |  |

## Sii uk

* Moune
* Kalender
# San

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| San  |
| --- |
|  |
| A san di 7. Jüüne 1992 |
| Astronoomisk dooten (betaanj üüb a eerd) |
| Madelt wai tesken eerd an san | 149,6 Mio. km |
| Kurtst wai Lingst wai | 147,1 Mio. km 152,1 Mio. km |
| Skiinboor trochmeeder | 31,5–32,5 winkelminüüten |
| Skiinboor magnituud (*V*) | −26m74 |
| Füsikaalisk eegenskapen |
| Trochmeeder | 1.392.684 km |
| Mase (*M*) | 1,989 × 1030 kg |
| Grawitatsioonswäärs (*G* × *M*) | 1,32712440018 × 1020 m3/s2 |
| Sachthaid | 1,408 g/cm3 |
| A san as tuupsaat faan jodiar elementen | * Weederstoof: 92,1 %
* Helium: 7,8 %
* Sürstoof: 500 ppm
* Karboon: 230 ppm
* Neon: 100 ppm
* Stikstoof: 70 ppm
 |
| Faardferanerang | 274 m/s2 |
| Faard uun't uniwersum | 617,3 km/s |
| Amdreiangstdij | 25,38 daar |
| Sküünsen faan't aaks | 7,25° |
| Laachtmäächt | 3,846 × 1026 W |
| Laachtgrate (*V*) | +4M83 |
| Temperatuur üüb a kaant | 5.778 K |
| Spektraalklas | G2V |
| Ääler | 4,57 × 109 a |
| Planeeten | 8 |
|  |
| Ferglik faan a gratin tesken eerd (lachts) an san. Di "grat sanplak" as 5-sis so grat üs a eerd. |

A **san** (astronoomisk sümbool: ) as en stäär an a madelponkt faan en sansüsteem. Miljuunen faan sansüsteemen san en galaksii.

Miast men wi oober "üüs" san uun't galaksis moolkstruat, huar a eerd an muar planeeten trinjam flä.

Det wurd as nai mä ualhuuchsjiisk *Sunna*; latiinsk *sol*; ualgreks ἥλιος *hélios*; astronoomisk sümbool: ☉ .

## Futnuuten
# Kalender

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 2026 *MMXXVI* |
| Ab urbe condita | 2779 |
| Armeensk kalender | 1475
*ԹՎ ՌՆՀԵ* |
| Schineesk kalender | 4722 – 4723
壬巳 – 癸午 |
| Etiopisk kalender | 2018 –2019 |
| Hebreewsk kalender | 5786 – 5787 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2081 – 2082 |
| - *Shaka Samvat* | 1948 – 1949 |
| Iraans kalender | 1404 –1405 |
| Islaamsk kalender | 1448 –1448 |

 |

En **kalender** as en auersicht auer a daar an muuner faan en juar.

Föl kalendern began uun a wonter, wan a daar began, linger tu wurden.

## Kalendern

* Armeensk kalender
* Etiopisk kalender
* Gregoriaans kalender
* Hebreewsk kalender
* Hindukalender Vikram Samvat
* Iraans kalender
* Juliaans kalender
* Röömsk kalender
* Sjineesk kalender

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **KalendernWikisource: Kalender-bereegnangen**  (sjiisk)
* Skregeljuar
* Kalendern uun't föörlaag {{Juar}}, t.b. 1949