Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Korsika

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Korsika |
| --- |
|  |  |
| Laag faan Korsika uun Frankrik |
| Grünjdooten |
| Prefektuur | Ajaccio |
| President faan di eksekutiifriad | Gilles Simeoni (IC) |
| Iinwenern | 324.212 (1. Janewoore 2014) |
| Iinwenern/km² | 37,4 Iinw./km² |
| Grate | 8.680 km² |
| Départements | 2 |
| Arrondissements | 5 |
| Kantoonen | 26 |
| Gemeenen | 360 |
| ISO-3166-2-Code | FR-COR |
|  Reliefkoord faan't regiuun Korsika |

**Korsika** (korsisk *Corsica*, fransöösk *Corse* [kɔʀs]) as en eilun uun't Madlunsia an hiart tu Frankrik. Hat leit uun't nuurden faan Sardiinien (Itaalien).

Üüb Korsika san tau *départements* Corse-du-Sud *(Süüdkorsika)* an Haute-Corse *(Boowerkorsika).* Det eilun as 8.680 km² grat an hää 324.212 iinwenern (Stant 1. Janewoore 2014). Hoodstääd as Ajaccio.

## Grat stääden

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Korsika (Korsika)

|  |
| --- |
| **Ajaccio**  |

|  |
| --- |
| Bastia  |

|  |
| --- |
| Porto-Vecchio  |

|  |
| --- |
| Borgo  |

|  |
| --- |
| Biguglia  |

|  |
| --- |
| Corte  |

|  |
| --- |
| Calvi  |

|  |
| --- |
| Furiani  |

 |

| Stääd (korsisk nööm) | Iinwenern (Juar) | Département |
| --- | --- | --- |
| Ajaccio (Aiacciu) | 68.587 (2014) | Corse-du-Sud |
| Bastia | 43.331 (2014) | Haute-Corse |
| Porto-Vecchio (Portivechju) | 11.625 (2014) | Corse-du-Sud |
| Borgo (U Borgu) | 8.245 (2014) | Haute-Corse |
| Biguglia | 7.883 (2014) | Haute-Corse |
| Corte (Corti) | 7.355 (2014) | Haute-Corse |
| Calvi | 5.330 (2014) | Haute-Corse |
| Furiani | 5.782 (2014) | Haute-Corse |

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Korsika Korsisk spriak

42.159.0833333333333
# Atsooren

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Atsooren |
| --- |
| NASA-Satelitenbil faan a Atsooren NASA-Satelitenbil faan a Atsooren |
| **Weeder trinjam** | Atlantik |
| Geograafisk laag | 38.5-28Koordinaaten: 38° 30′ N, 28° 0′ W |
| Koord faan Atsooren |
| **Taal faan eilunen** | 9 |
| **Hoodeilun** | São Miguel |
| **Grate** | 2.333 km² |
| **Iinwenern** | 247.000 (2012) |
| Koord faan a Atsooren Koord faan a Atsooren |

A **Atsooren** (portugiisk *Ilhas dos Açores* [ɐ'soɾɨʃ], det ment *Hanjügereilunen*) san en skööl faan njüügen grat an flook letj eilunen uun a Atlantik. Jo san en autonoom regiuun faan Portugal.

## Grat gemeenen

| Gemeen | Iinwenern |
| --- | --- |
| Ponta Delgada; São Miguel | 46.102 |
| Horta; Faial | 14.800 |
| Angra do Heroísmo; Terceira | 12.297 |
| Lagoa; São Miguel | 8.901 |
| Rosto do Cão; São Miguel | 7.898 |
| Rabo de Peixe; São Miguel | 7.401 |
| Arrifes; São Miguel | 6.955 |
| Praia da Vitória; Terceira | 6.168 |
| Ribeira Grande; São Miguel | 5.349 |
| Vila Franca do Campo; São Miguel | 5.087 |

## Grat eilunen

|  |  |
| --- | --- |
| Uasten | (*Grupo Oriental*) |
| Maden | (*Grupo Central*) |
| Waasten | (*Grupo Ocidental*) |

| Eilun | Uast-Waast (km) | Nuurd-Süüd (km) | Grate (km²) | Hööchde (m) | Nööm faan di berag | Iinwenern | Iinwenern per km² | Lengde faan a küst (km) | Hoodstääd |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| São Miguel | 62,0!62,0 | 15,0!15,0 | 746!746 | 1103!1.103 | Pico da Vara | 131609!131.609 | 176,42!176,42 | 155,0!155,0 | Ponta Delgada |
| Santa Maria | 17,0!17,0 | 09,5!9,5 | 097!97 | 0587!587 | Pico Alto | 005578!5.578 | 057,51!57,51 | 046,0!46,0 | Vila do Porto |
| Faial | 21,0!21,0 | 14,0!14,0 | 173!173 | 1043!1.043 | Cabeço Gordo | 015063!15.063 | 087,07!87,07 | 080,0!80,0 | Horta |
| Pico | 46,0!46,0 | 15,0!15,0 | 447!447 | 2351!2.351 | Pico | 014806!14.806 | 033,12!33,12 | 110,0!110,0 | Madalena do Mar |
| Graciosa | 08,0!8,0 | 12,5!12,5 | 061!61 | 0404!404 | Caldeira | 004780!4.780 | 078,36!78,36 | 034,0!34,0 | Santa Cruz da Graciosa |
| São Jorge | 56,0!56,0 | 08,0!8,0 | 246!246 | 1053!1.053 | Pico da Esperânça | 009674!9.674 | 039,33!39,33 | 115,0!115,0 | Velas |
| Terceira | 29,0!29,0 | 18,0!18,0 | 397!397 | 1021!1.021 | Serra de Santa Barbara | 055833!55.833 | 140,64!140,64 | 085,0!85,0 | Angra do Heroismo |
| Flores | 17,0!17,0 | 12,0!12,0 | 143!143 | 0914!914 | Morro Alto | 003995!3.995 | 027,94!27,94 | 048,0!48,0 | Santa Cruz das Flores |
| Corvo | 03,8!3,8 | 06,1!6,1 | 017!17 | 0718!718 | Morro dos Hormens | 000425!425 | 025,00!25,00 | 018,0!18,0 | Vila Nova do Corvo |

 efter: 'Michael Bussmann: *Azoren*, 3. aplaag, 2006, ISBN 3-89953-257-0

## Luke uk diar

 **Wikimedia Atlas: Atsooren** – Geograafisk an histoorisk koorden
 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Atsooren Makaroneesien
# Scilly Eilunen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Isles of Scilly |
| --- |
|  |
| Staatus | Unitary Authority, sui generis |
| Regiuun | Süüd Waast Ingelun |
| Groofskap | Cornwall |
| Ferwaltangsteed | Hugh Town |
| Grate | 16,33 km² |
| Iinwenern | 2053 |
| Stant | 2021 |
| ONS-Code | 15UH |
| Wääbsteed | www.scilly.gov.uk |

A **Scilly Eilunen** ([ˈsɪli], ingelsk **Isles of Scilly** of *Scillies*, kornisk **Ynysek Syllan**) san en skööl faan son 200 eilunen föör't süüdwaast spas faan Ingelun. Fiiw diarfaan san bewenet. Jo ferwalte jo salew üs unitary authority mä fiiw *civil parishes* (sarkspalen / gemeenen).

A Scillies tääl üs *Area of Outstanding Natural Beauty (AONB)*, an stun oner natuurskül.

* Flag faan a Scillies
* *Old Man of Gugh*
* St. Mary's

### Bewenet eilunen

Fiiw *civil parishes*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Civil Parish | Grate uun km² | Iinwenern (Stant 2011) | Hoodsteed |   |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bryher | 1,22 | 84 | Bryher |   |
| St. Agnes | 3,22 | 169 | Saint Agnes |   |
| St. Martin’s | 2,76 | 136 | Higher Town |   |
| St. Mary’s | 6,57 | 1723 | Hugh Town |   |
| Tresco | 3,83 | 91 | New Grimsby |   |
| Tuup | 17,6 | 2203 | Hugh Town |   |

 |  |

## Futnuuten

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Scilly Eilunen** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Scilly Eilunen** (sjiisk)
49.940277777778-6.3194444444445
# Kanaarisk Eilunen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|   Islas Canarias (spoonsk)   **Kanaarisk Eilunen** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Flag |  Woopen |

 |
| Koord |
| Grünjdooten |
| Lun: | Spoonien |
| Hoodstääd: | Santa Cruz de Tenerife an Las Palmas de Gran Canaria |
| Grate: | 7.492,49 km²  |
| Iinwenern: | 2.153.389 (1. Janewoore 2019) |
| Iinwenern per km²: | 287,4 Iinw./km² |
| Grate: | Nuurd-Süüd: ca. 212 km Waast-Uast: ca. 340 km |
| Tidjsoon:
  | UTC UTC+1 (Maarts bit Oktuuber) |
| ISO 3166-2: | ES-CN |
| Wääbsteed: | www.gobcan.es |
| Ferwaltang |
| Amtelk spriak: | Spoonsk |
| Autonoom sant: | 16. August 1982 |
| President: | Paulino Rivero Baute (CC) |
| Fertreeden uun a Cortes Generales: | Kongres: 14 mandaaten Senaat: 3 indirekt, 11 direkt weelet mandaaten |
| Iindialang: | 2 prowinsen |
| Koord |
| Koord |

A **Kanaarisk Eilunen** of ianfach **Kanaaren** (spoonsk: *Islas Canarias*) san en skööl faan eilunen uun a Atlantik uun't waasten faan Marokko. Mäenööder san jo ian faan 17 autonoom gemianskapen uun Spoonien.

## Eilunen

| Grat eilunen | Letj eilunen |
| --- | --- |
| Teneriffa | 2.034 km² | La Graciosa | 29,05 km² |
| Fuerteventura | 1.660 km² | Alegranza | 10,30 km² |
| Gran Canaria | 1.560 km² | Lobos | 4,58 km² |
| Lanzarote | 846 km² | Montaña Clara | 1,48 km² |
| La Palma | 708 km² | Roque del Este | 0,06 km² |
| La Gomera | 370 km² | Roque del Oeste | 0,015 km² |
| El Hierro | 269 km² |  |

An do san diar noch enkelt letj ünbewenet eilunen: Anaga, Salmor an Garachico.

## Grat stääden

| Stääd | Eilun | Iinwenern |
| --- | --- | --- |
| Las Palmas de Gran Canaria | Gran Canaria | 377.203 |
| Santa Cruz de Tenerife | Teneriffa | 221.956 |
| San Cristóbal de La Laguna | Teneriffa | 144.347 |
| Telde | Gran Canaria | 98.399 |
| Arona | Teneriffa | 72.328 |
| Santa Lucía de Tirajana | Gran Canaria | 58.335 |
| Arrecife | Lanzarote | 56.834 |
| San Bartolomé de Tirajana | Gran Canaria | 49.601 |
| La Orotava | Teneriffa | 40.644 |
| Puerto del Rosario | Fuerteventura | 31.808 |
| Los Llanos de Aridane | La Palma | 20.170 |
| Santa Cruz de La Palma | La Palma | 17.353 |

(Stant: 1. Janewoore 2007):

## Ferwaltang

Tu det autonoom gemianskap faan a Kanaaren hiar tau prowinsen:

| Prowins | Hoodstääd | Laag | Koord | Eilunen | Woopen | Flag |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Prowins Las Palmas | Las Palmas |  |  | uun't uasten: Gran Canaria Fuerteventura Lanzarote |  |  |
| Prowins Santa Cruz de Tenerife | Santa Cruz |  |  | uun't waasten: Teneriffa La Palma La Gomera El Hierro |  |  |

## Kwelen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kanaareen** – Saamlang faan bilen of filmer
* Makaroneesien
* Guanchen

28.343064904722-15.7763671875
# Bleer (Plaanten)

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

Bleeren fan Plaanten iin ön di Riinwald ön Equadoor.
Dit **Bleer** jert töhop me Sprööti-Twiig of Stok en Röten tö di Plaantendiili, wat bi hooger Plaanten fuar't Leewent en Wuksin nöörig sen. Di Orgaantyp jit *Phyllom*. Ja wuksi fan Kneten (Nodi) ön di Sprööti-Stok tö Sir üt. Ja seet Leecht tö Wuksin om (Photosyntheesi) en Sweet (Weeter ken ütdampi, wan't olter wārem es, en des köölet uk). Fan di "Sweet" uur uk Niaring aural iin ön di Plaant henbraacht.

## Luki uk jir

* "En Bleer" fan Jens Emil Mungard üp YouTube
# Alkohool

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**Alkohool** (araabisk ‏الكحول‎, DMG *al-kuḥūl*, of ‏الغول‎ / *al-ġawl* : det alerfiinst of alerrianst) as en cheemisk ferbinjang faan köölstoof an hydroxysköölen (–O–H). Miast ment am mä det wurd *alkohool* di *wingeist*, det as ethanol.

## Slacher

Faan lachts tu rochts:
(1) Methanol as en primeeren alkohool, (2) algemian furem faan en primeeren, (3) faan en sekundeeren an (4) faan en tertieeren alkohool.
R1 bit R3 as en *organyl*-rest.

### Wäärdaghaid

Wan diar muar O-H-sköölen uun di alkohool föörkem, do as hi *muarwäärdag*:

* Ethanol, ianwäärdag
* Propan-1,2-diol, tauwäärdag
* Propan-1,3-diol, tauwäärdag
* Propan-1,2,3-triol = Glycerol, triiwäärdag

## Luke uk diar

 **Wikibooks: Alkohool stoofwaksel** (sjiisk)

 **Wikibooks: Alkohool** (sjiisk)
# Alkaloid

Struktuurformel faan't alkaloid Morphin
**Alkaloiiden** (det wurd komt faan araabisk ‏القلية‎‎, DMG *al-qalya* ‚ääsk‘ an greks *-oides*: ‚lik‘, det ‚liket ääsk‘) san natüürelk föörkemen cheemisk ferbinjangen, an jo haa grat iinflööd üüb di minsk an sin sünjhaid. Diar wurd son 10.000 ferbinjangen tu tääld. Alkaloiiden san giftag.

## Iindialang

* Alkaloiden mä heterocyclisk Stikstoof
	+ Pyrrolidin-Alkaloiden: t. b. Hygrin
	+ Steroid-Alkaloiden: t. b. Solanin
	+ Pyridin-Alkaloiden: t. b. Nicotin, Anabasin
	+ Piperidin-Alkaloiden: t. b. Piperin
	+ Tropan-Alkaloiden: t. b. Atropin, Cocain, Hyoscyamin, Scopolamin
	+ Chinolin-Alkaloiden: t. b. Chinin, Chinidin
	+ Isochinolin-Alkaloiden: t. b. Morphin, Codein, Papaverin, Berberin, Tubocurarin
	+ Indol-Alkaloiden: t. b. Ajmalin, Ergotamin, Yohimbin, Reserpin, Strychnin, Psilocybin
	+ Purin-Alkaloiden: t. b. Coffein, Theophyllin, Theobromin
* Alkaloiden mä acyclisk Stikstoof: t. b. Ephedrin, Mescalin

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Alkaloid** – Saamlang faan bilen of filmer
  **Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid**
# Berkeley

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Berkeley |
| --- |
|  Downtown Berkeley, uun a bääftgrünj San Francisco |
|  Woopen |  |
| Laag uun Kalifornien |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Berkeley** (Kalifornien)

|  |
| --- |
| **Berkeley**  |

 |

 |
| Grünjdooten |
| Stoot: | USA |
| Bundesstoot: | Kalifornien |
| County: |
Alameda County |
| Koordinaaten: | 37.871666666667-122.27472222222400Koordinaaten: 37° 52′ N, 122° 16′ W |
| Tidjsoon: | Pacific Standard Time (UTC−8) |
| Iinwenern: | 112.578 *(Stant: 2010)* |
| Iinwenern per km²: | 4.154,2 Iinwenern per km² |
| Grate: | 45,9 km² (ca. 18 mi²) diarfaan 27,1 km² (ca. 10 mi²) lun |
| Hööchde auer NN: | 400 m |
| Postkääntaal: | 94704 |
| Tilefoon-Föörwool: | +1 510 |
| FIPS: | 06-06000 |
| GNIS-ID: | 1658037 |
| Wääbsteed: | www.ci.berkeley.ca.us |
| Bürgermääster: | Jesse Arreguin |

**Berkeley** as en gratstääd uun di US-amerikoonsk stoot Kalifornien.

## Sasterstääden

* Eritrea Asmara, Eritrea
* Ferianagt Stooten Blackfeet Indian Reservation, Montana, Ferianagt Stooten
* Ruslun Dmitrow, Russland
* Dschibuuti Dschibuti, Dschibuti
* Maali Gao, Maali
* Sjiina Haidian, Volksrepublik China
* Sjiisklun Jena, Schiisklun
* Nikaraagua León, Nikaraagua
* Sudafrikoo Mathopestad, Süüdafrikoo
* Sudafrikoo Oukasie, Süüdafrikoo
* Kuuba Palma Soriano, Kuuba
* Jaapan Sakai, Jaapan
* El Salwadoor San Antonio Los Ranchos, El Salwadoor
* Ruslun Ulan-Ude, Ruslun
* Malaysia Uma-Bawang, Malaysia
* Kolumbien Yondó, Kolumbien
* Ferianagt Stooten Yurok Tribe, Kalifornien, Ferianagt Stooten

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Berkeley** – Saamlang faan bilen of filmer
# Sonoma County (California)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Sonoma County** uun California
**Sonoma County** as en county uun de US-ameerikoons bundesstoot California. At county leit uun a nuurdwaast faan a bundesstoot. Det hee 494.336 lidj (2019). At hoodsteed faan't county as Santa Rosa.

## Kwelen
# International Plant Names Index

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Di **International Plant Names Index** (IPNI) as en dootenbeenk för siadplaanten an Monilophyta (farnen).

Hi as apwoksen troch det tuupwerkin faan Royal Botanic Gardens (Kew), Harvard University Herbaria an Australian National Herbarium.

Hi leit uk a internatjunaal ufkörtangen faan botaanikern fääst.

Sant 1998 woort det dootenbeenk bi a Royal Botanic Gardens uun Kew feerd.

## Literatuur

* J. Croft, N. Cross, S. Hinchcliffe, E. Nic Lughadha, P. F. Stevens, J. G. West, G. Whitbread: *Plant Names for the 21st Century: The International Plant Names Index, a Distributed Data Source of General Accessibility*. Uun: *Taxon*. Binj 48, Numer 2, 1999, S. 317–324, JSTOR 1224436.
* Eimear Nic Lughadha: *Towards a Working List of All Known Plant Species*. In: *Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences*. Binj 359, Numer 1444, 2004, S. 681–687, PMC 1693359 (frei foltekst).

## Ferwisang efter bütjen

* The International Plant Names Index
# National Center for Biotechnology Information

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

NCBI kääntiaken

At **National Center for Biotechnology Information** (**NCBI**) sat uun Bethesda, Maryland an as 1988 grünjlaanj wurden. Hat skal molekulaarbioloogisk dooten seekre an ferwerke. At NCBI hiart tu't United States National Library of Medicine (NLM), an diarmä tu't National Institutes of Health (NIH).

## Ferwisang efter bütjen

* NCBI Homepage (ingelsk)
# Ewolutsion

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Di "buum faan't leewent" wiset a trii domeenen faan't labenen üüb a eerd: Eukariooten, bakteerien an uurbakteerien.
At **Ewolutsion** as en wedenskapelk teorii faan bioloogen. Hat ferklaaret, hü det leewent ham auer loong tidjrümer feranert hää, an huaram at labenen ham so wiset üs wi det kään.

## Fosiilien

Daalang witj wi, dat diar iar diarten an plaanten lewet haa, diar't daalang ei muar jaft. Wat faan jo auerblewen as, finj wi iinslööden uun stianer, det san *fosiilien*. An amso ääler a fosiilien san, amso grater as di ferskeel tu diarten an plaanten faan daalang. Det woort üs bewis uunsen, dat at labenen ham auer a tidjen feranert hää. An detdiar feranrang het *ewolutsion* (efter lat. *evolvere* = ütjwole, ütjdoble). An huaram det feranrang so an ei ööders kimen as, diar werke a wedenskapslidj auer.

## Histoore

At ewolutsion as daalang det grünjlaag faan a biologii. Hat as fööraal uunstupt wurden faan Charles Darwin (1809–1882) mä sin buk *On the Origin of Species* (1859) (~ *Huar a slacher faandaan kem*). Uun detdiar buk hää hi beskrewen, dat diar uun a natuur en *natüürelk ütjwool* as, an hi näämd det *survival of the fittest*. Det haa fölen so ferstenen, dat a starken jo trochsaat, an a swaaken ütjsterew, man det ment eegentelk, dat jodiaren auerlewe, diar beeder uunpaaset san. Darwin wost oober noch niks faan geneetik. Hi küd t.b. ei ferklaare, huaram jongen hör aalern like. Man hi küd ferklaare, huaram at giraf son lungen hals hää. A girafen mä en lingeren hals küd beeder auerlewe, an jo haa detdiar eegenskap widjer ferarewt. Man dat a minsken faan a aaben ufkem skul, det ging an gongt fölen tu widj, an jo wul an wel det ei rocht liaw. A modern geneetik hää Darwin oober rocht den: Diar as knaap en ferskeel.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Ewolutsion** – Saamlang faan bilen of filmer
* Antropologii
# Mutatsion

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En ruad tulp mä en *mutiaret* hualew güül bloosbleed.
At **Mutatsion** (faan lat. *mutare* „feranre“) as uun a biologii en feranrang faan arewinformatsioonen. Det feranrang bedraapt tuiarst bluas ian sel, woort do oober ferarewt.

En laben struktuur mä sok feranrangen het *mutant*.

## Kwelen
# Charles Darwin

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Charles Darwin** (1881)
**Charles Robert Darwin** [tʃɑrlz ˈɹɒb.ət 'dɑː.wɪn] (\* 12. Febrewoore 1809 uun Shrewsbury; † 19. April 1882 uun Down House, Kent) wiar en britisk natüürforsker. Hi wiar auer sin weesentelk bidracher tu't teorii faan ewolutschuun een faan dön bedüüdenst natüürwedenskapsmaaner.

## Luke uk diar

 **Commons: Charles Darwin** – Saamling faan biljen of filmer
 **Wikispecies** hee en artiikel tu: **Charles Darwin**
# Biologii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Animalia - Bos primigenius taurus
Planta - Triticum
Fungi - Morchella esculenta
Chromista - Fucus serratus
Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
Archaea - Halobacteria
Virus - Gamma phage
A **biologii** as en natuurwedenskap am't labenen an befaadet ham mä njüügen feeg.

## At labenen

### Diarten (*Animalia*)

* Portaal an süstemaatik faan a diarten

### Plaanten (*Plantae*)

* Portaal an süstemaatik faan a plaanten

### Swaampen (*Fungi*)

* Swaampen tääl neder tu a plaanten noch tu a diarten.

### Uurdiarten (*Protista*)

* Uurdiarten wurd daalang mä bi a diarten of plaanten iinsortiaret.

### Bakteerien (*Bacteria*)

* Portaal an süstemaatik faan a bakteerien.

### Uurbakteerien (*Archaea*)

* Uurbakteerien hiar tuup mä a bakteerien tu a prokarioten.

### Wiiren (*Virus*)

* Portaal faan a wiiren.

## Molekulaarbiologii

* DNA
Mitochondriol DNA
* Wiiren

## Selbiologii

* At sel
* Mutatsion
* Eukarioten
* Prokarioten
* Wiiren

## Waaksen

## Füsiologii

## Ferhualen

* Fögelwaanrang

## Ökologii

* Globaal apwarmin
* IUCN

## Ewolutsion an Süstemaatik

* Taksonomii faan diarten an plaanten
* Ewolutsion
* IPNI

## Teorii faan a Biologii

* ICD

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Biologii** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikibooks: Biologii** (sjiisk)
# Wedenskap

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Uun a **wedenskap** gongt det am't ütjfinjen faan nei weden, am onerracht an skriiwen faan wedenskapelk werken.

## Iindialang

En grööw iindialang gongt efter

* Natuurwedenskapen
	+ Astronomii
	+ Geografii
	+ Biologii
	+ Medesiin
	+ Chemii
	+ Füsiik
* Kultuurwedenskapen
	+ Histoore
	+ Religioon
	+ Spriak
	+ Konst
	+ Sotsiologii
	+ Ekonomii
* Formaal wedenskapen
	+ Matematiik
	+ Loogik

An a • Filosofii as diarbi sowat üs en "auer-"wedenskap.

Uk a • Psüchologii läät ham ei so iandüüdag iin uun det ian of ööder sküf paake.

An at • Kognitsioonswedenskap as en ferbinjang faan flook enkelt wedenskapen.

## Futnuuten

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Wedenskapen** – Saamlang faan bilen of filmer
 Wääblink-kataloog tu Wedenskap uun't Curlie Project (iar:DMOZ, üüb huuchsjiisk)
# Stoofwaksel

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**Stoofwaksel** (of **metabolismus**) as en betiaknang för aal a cheemisk föörgunger uun en laben organismus.

## Stoofwaksel bi ünlik organismen

Plaanten an bakteerien bedriiw photosynthees. Jo brük det energii faan't laacht, am kööldioxid (CO2), weeder an ööder materiol amtusaaten för hör aanj organismus.

Diarten an uk di minsk ferdau hör iidj, det san fööraal köölhüdraaten, protein an fäät an saat det am.

## Luke uk diar

 **Wikibooks: Biochemii** (sjiisk)

 **Commonskategorii: Stoofwaksel** – Saamlang faan bilen of filmer
# Geografii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Koord faan a eerd
At **geografii** (greks γεωγραφία *geographía*, γῆ *gē* ‚eerd‘ an γράφειν *gráphein* ‚(be-)skriiw‘) as at wedenskap faan a eerd.

## Feeg

At geografii as apdiald uun flook spezial-feeg. A wedenskapslidj san salew ei gans ians diarauer, wat noch tu't geografii tääld woort an wat en aanj fääk as.

### Geologii

* Geologii
* Eerdtidjääler
* ...

### Hüdrologii

* Huuchweeder
* Liachweeder
* ...

### Klimatologii

* Wääderkunde
* Swarken
* ...

### Morfologii

* Düner
* Geest
* Hias
* Huuchsun
* Maask
* Oon
* Waas
* Struum
* ...

### Topografii

* Wrååldiile
* Lönje
* Stääden
* ...

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Geografii** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikisource: Geografii**  (sjiisk)
* Da frasche toorpnoome aw frasch, tjüsch än dånsch.
# Antoine-Laurent de Jussieu

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Antoine-Laurent de Jussieu
**Antoine-Laurent de Jussieu** (\* 12. April 1748 uun Lyon; † 17. September 1836 uun Paris) wiar en fransöösken botaaniker. Sin amtelk ufkörtang uun't wedenskapelk literatüür as **Juss.** Sin wichtagst buk as *Genera plantarum* faan 1789, huar hi en süstemaatik faan a plaanten apbaud.

## Luke uk diar

* Ferwisangen uun't Nuurdfresk Wikipedia üüb de Jussieu

 **Commonskategorii: Antoine-Laurent de Jussieu** – Saamlang faan bilen of filmer
* Literatüür faan of auer Antoine-Laurent de Jussieu uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
* Autooreniindrach an List faan plaantennöömer för Antoine-Laurent de Jussieu uun a IPNI
* Taksonomii faan diarten an plaanten
# Ual Grichenlun

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Grichenluns siidlangen trinjam't Madlunsia an Suart Sia (ruad)
**Ual Grichenlun** ment det weltmäächt Grichenlun uun a juaren faan amanbi 1600 f.Kr. bit 146 efter Krast.

## Grichenluns histoore

Ääder histoore
* Minoisk tidj (~3000 f.Kr. - ~ 1100 f.Kr.)
* Kultuur faan Mykene (~1600 f.Kr. - ~1200/1050 f.Kr.)
* *Jonk juarhunerten* (~1200/1050 f.Kr. - 750 f.Kr.)

Antike
* Archaisk tidj (750 f.Kr. - 500 f.Kr.)
* Klasisk tidj (500 f.Kr. - 336/323 f.Kr.)
* Helenisitisk tidj (336/323 fKr. - 30 f.Kr.)
* Röömsk tidj (30 f.Kr. - 146 e.Kr.)

Madelääler
* Uastroom (Byzanz) (395 - 1453)

Neitidj
* Osmaansk Rik (1453-1821)
* Stoot Grichenlun (sant 1821)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Ual Grichenlun** – Saamlang faan bilen of filmer