Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lord Howe Eilunen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Lord Howe Eilunen |
| --- |
| **Weeder trinjam** | Tasman Sia |
| Geograafisk laag | -31.553055555556159.08388888889Koordinaaten: 31° 33′ S, 159° 5′ O |
| Koord faan Lord Howe Eilunen |
| **Taal faan eilunen** | 28 |
| **Hoodeilun** | Lord Howe Eilun |
| **Grate** | 56 km² |
| **Iinwenern** | 348 (2006) |

A **Lord Howe Eilunen** (ingelsk: *Lord Howe Island Group*) san en skööl faan 28 eilunen för't küst faan New South Wales uun Austraalien. Jo lei uun't Tasman Sia, diar tu a Pasiifik täält, an san en weltarewdial faan a UNESCO.

## Eilunen

Tu det skööl faan a Lord Howe Eilunen hiar fööraal:

* Det Lord Howe Eilun salew. Hat as det gratst an det iansagst bewenet eilun diar.
* Ball’s Pyramid, en auer a miaten spas apstiigen beragtoop.
* Roach Eilun an a Admiralty-Eilunen,
* Mutton Bird Eilun,
* Gower Eilun,
* Blackburn Eilun,
* an do noch enkelt letj koraleneilunen an felsen.

## Bilen

* Lord Howe Eilun
* Admiralty-Eilunen
* Ball's Pyramid

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Lord Howe Eilun** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Lord Howe Eilun** (sjiisk)
# Midway Eilunen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Midway Eilunen |
| --- |
|  |
| **Weeder trinjam** | Pasiifik |
| **Skööl faan eilunen** | Nuurdwaastelk Hawaii-Eilunen |
| Geograafisk laag | 28.216666666667-177.36666666667Koordinaaten: 28° 13′ N, 177° 22′ W |
|

|  |
| --- |
| Midway Eilunen (Hawaii gesamt) |

 |
| **Taal faan eilunen** | 3 |
| **Hoodeilun** | Sand Island |
| **Grate** | 6,23 km² |
| **Iinwenern** | 40 (Wedenskapslidj) |
|  |

A **Midway Eilunen** of at **Midway Atol** (hawaiiaans: *Pihemanu*) san en atol uun a nuurdelk Pasiifik.

Jo hiar geograafisk tu a Nuurdwaastelk Hawaii Eilunen an politisk tu a United States Minor Outlying Islands.

Di nööm komt diarfaan, dat Midway sowat hualew wai leit tesken at US-Amerikoonsk waastküst an Jaapan.

Bit 1993 wiar diar muar üs 2.000 soldooten iinsaat, daalang sant noch son 40 wedenskapslidj.

Uun a Ööder Weltkriich wiar trinjam Midway en siasliak tesken Jaapan an a USA (4. bit 7. Jüüne 1942), diar faan Ameerikoo wonen wurden as. Uk leeder uun a Koreakriich an uun a Wjetnamkriich hää Midway noch en grat rol spelet. Daalang onerhäält Midway bluas noch en nuadfluuchplaats.

## At atol

Koord

| Eilun | Grate (km²) |
| --- | --- |
| Sand Island | 4,86 |
| Eastern Island | 1,35 |
| Spit Island | 0,02 |
| Sand Islet |  |
| **Midway Atol** | 6,23 |
| Laguun | 60,00 |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Midway** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikimedia Atlas: Midway** – Geograafisk an histoorisk koorden
# Siapopegei

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Siapopegei |
| --- |
|
Siapopegei (*Fratercula arctica*)

VU - *vulnerable* (uun gefoor)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Fögler (*Aves*) |
| *Order:* | Kuben an Waadfögler (Charadriiformes) |
| *Famile:* | Alken (*Alcidae*) |
| *Slach:* | Siapopegei |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Fratercula arctica* |
| (Linnaeus, 1758) |

At **Siapopegei**, (mo.) *siipapegoi* (*Fratercula arctica*) hiart tu at Fögelfamile faan a Alken (*Alcidae*). Hat as jüst so bruket, hää oober ööders niks mä Popegein tu dun.

## Bilen

* *Siapopegeien* bräät uun näästhööl.
* Ai faan *Fratercula arctica arctica* - MHNT
* *Fratercula arctica naumanni* - MHNT

## Ferwisang efter bütjen

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **SiapopegeinWikispecies** hää en artiikel tu: **Siapopegein**
# Sturemswaalk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Sturemswaalk |
| --- |
|
Sturemswaalk (*Hydrobates pelagicus*)

LC - *least concern* (ei trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Fögler (*Aves*) |
| *Order:* | Sturemfögler (Procellariiformes) |
| *Famile:* | Sturemswaalken (*Hydrobatidae*) |
| *Skööl:* | Hydrobates |
| *Slach:* | Sturemswaalk |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Hydrobates pelagicus* |
| (Linnaeus, 1758) |

At **Sturemswaalk**, (mo.) **stormswulk** (*Hydrobates pelagicus*) as en siafögel faan't famile Hydrobatidae.

## Bilen

* Ai faan't Sturemswaalk - MHNT

## Ferwisang efter bütjen

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **SturemswaalkWikispecies** hää en artiikel tu: **Sturemswaalk**
# Inkarik

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At Inkarik am 1525
At **Inkarik** (Quechua: Tawantinsuyu – „Rik mä sjauer dialen“) wiar det lun faan a Inka uun't waastelk Süüdameerikoo. Det hää bestenen faan't 13. juarhunert bit hat uun't 16. juarhunert faan a spoonsk iinwaanrern tunant maaget wurden as. Sin hoodstääd wiar naibi Cusco uun Peruu. At spriak faan a Inka wiar Ketschua, wat uk daalang noch spreegen woort. Man jo hed nian skraft, käänd det wel noch ei, an küd uk noch nian iisen ferwerke. Kääntiaken faan't inkakultuur wiar hör stianwerken an braget struaten swäärs troch't hialer lun.

## Keisern

A keisern (üüb Quechua: *sapa inka*) wiar:

Iarst Dünastii
* Manco Cápac (amanbi 1200-1230)
* Sinchi Roca (amanbi 1230-1260)
* Lloque Yupanqui (amanbi 1260-1290)
* Mayta Cápac (amanbi 1290-1320)
* Cápac Yupanqui (amanbi 1320-1350)

Naist Dünastii
* Inca Roca (amanbi 1350-1380)
* Yáhuar Huácac (amanbi 1380-1410)
* Viracocha (amanbi 1410-1438)
* Pachacuti (1438-1471)
* Túpac Inca Yupanqui (1471-1493)
* Huayna Capac (1493-1527)
* Huáscar (1527-1532)
* Atahualpa (1532-1533)

## Bilen

* Manco Cápac , di iarst Inkakönang
* Atahualpa, di leetst Inkakönang
* A *sjauer suyu* faan't Inkarik
* *Suntur Paucar*, at kääntiaken faan't Inkarik
* *Camino del Inca*

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Inkarik** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Commonskategorii: Inka** – Saamlang faan bilen of filmer
# Cusco

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Cusco

Steed, gratsteed, histoorisk areaal, urbaan stääd| Grünj­laanj | 23. Marts 1534, 13. Jahrhundert |
| Stoot | Peruu |
| Hoodsteed faan | Inkarik, Vizekönangrik Peruu, Cusco department, Prowins Cusco, Cusco distrikt |
| Leit diar uun | • Cusco department  • Prowins Cusco |
| Tidjsoon | UTC−5 |
| Geog­raa­fisk koor­di­naa­ten | 13°31′1″S 71°58′43″W |
| Baas faan a fer­wal­tang | Luis Pantoja Calvo |
| Mäfulger faan | Liiga faan Histoorisk Steeden, Organisatsion faan Weltarewdialen |
| Iin­we­ner­taal | 428.450 |
| Hööchde auer NN | 3.399±1 meeter |
| Bed­ü­ü­den dootem | Beloogerang faan Cusco |
| Slach faan skül | UNESCO weltarewdial |
| Grate | 385±1 kwadrootkilomeeter, 142,48 hektaar, 284,93 hektaar |
| Post­kä­än­taal | 08000 |
| Flag | flag faan Cusco |
| Woopen | woopen faan Cusco |
| Wel­ta­rew­dial kri­tee­rien | (iii), (iv) |
| Fö­ör­wool | 84 |
| Uundialen | Ualstääd faan Cusco, Almudena an Almudena Sark, Santiago Plaats an Sark, Belén Plaats an Sark |

**Cusco** (ööder skriiwwiisen **Cuzco**; üüb Quechua **Qusqu** of **Qosqo**; **Kusko**) as at hoodstääd faan't Department of Regiuun Cusco an't Prowins Cusco uun Peruu.

Cusco wiar hoodstääd faan't Inkarik, an as daalang en UNESCO weltarewdial. Faan Cusco ütj woort hal det ual Inka stääd Machu Picchu besoocht.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Cusco** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Cusco** (sjiisk)
# 19. juarhunert

At **19. juarhunert** begant mä't juar 1801 an häält mä't juar 1900 ap.

| << 18. juarhunert | 19. juarhunert | 20. juarhunert >> |
| --- | --- | --- |
| 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 |
| 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 |
| 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 |
| 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 |
| 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 |
| 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 |
| 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 |
| 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 |
| 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 |
| 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 | 1900 |

* Hebreewsk woort weder mamenspriak.
* At industriiwerk komt ap.
# Louis Pasteur

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Louis Pasteur
Onersktaft
**Louis Pasteur** (\* 27. Detsember 1822 uun Dole, Département Jura; † 28. September 1895 uun Villeneuve-l’Étang bi Paris) wiar en fransöösken cheemiker an füüsiker, an hää det mikrobiologii grünjlaanj. Sin werken hed en graten uundial bi't ufweerin faan kraankesen an bi't imfin.

Föör Pasteur käänd a minsken al det pooksaaten, man hi hää ütjfünjen, hü uk ööder kraankesen üs cholera of dolhaid ferhanert wurd küd. Uun Frankrik stäänt daalang at *Instituut Pasteur*, det as at wichtagst wedenskapelk iinrachtang uun't lun för biomedesiin.

Wi snaake daalang noch faan *pasteurisiarin*, wan iidjwaaren behanelt wurd, amdat jo linger hual an frisk bliiw.

* Pasteur üüb en 5 Franc skiin faan 1967

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Louis Pasteur** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Louis Pasteur** (sjiisk)
# Satellit

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Sputnik 1
En **satellit** as en objäkt dåt ham döör gravitasjoon önj e amluupboon foon en ouder objäkt bewääge koon.

Da satellite önj e amluupboon foon jü jard san kunstsatellite. Da wårde for GPS unti kommunikasjoon unti oudere såågen brükt. For autonavigasjoon brükt huum tumanst trii kunstsatellite.

Da natörlike satellite san da mounen foon da planeete. Planeete än oudere objäkte wat am en stäär kiire, äiwen as latje planeete än planetoiden, san niinj mounen.

Duch jeeft et uk süwat as kunstlike planetoiden. Da kiire tum biispel am jü sun, än wårde dan sansatellit nåmd.