Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tiiger

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Tiiger |
| --- |
|
Bengaaltiiger (*Panthera tigris tigris*)

EN - *endangered* (trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Ruuwdiarten (Carnivora) |
| *Auerfamile:* | Kaatoortagen (Feloidea) |
| *Famile:* | Kaater (Felidae) |
| *Onerfamile:* | Grat Kaater (Pantherinae) |
| *Skööl:* | Pantern (*Panthera*) |
| *Slach:* | Tiiger |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Panthera tigris* |
| (Linnaeus, 1758) |

A **Tiiger** (*Panthera tigris*) as en slach faan Grat Kaater (*Pantherinae*) an lewet uun Aasien. Diar jaft at aacht of njügen onerslacher faan.

## Onerslacher

#### Panthera tigris tigris onerskööl

* Sibiirisk Tiiger (*P. t. altaica*), amanbi 400 diarten
* Süüdsjineesk Tiiger (*P. t. amoyensis*), woorskiinelk ütjstürwen uun a freihaid
* Indosjineesk Tiiger (*P. t. corbetti*), ~ 350
* Malaiisk Tiiger (*P. t. jacksoni*), ~ 250
* Könang Tiiger of Bengaal Tiiger (*P. t. tigris*), 1700-2300
* Kaspisk Tiiger (*P. t. virgata*) †

#### Panthera tigris sondaica onerskööl

* Java Tiiger (*P. t. sondaica*) †
* Bali Tiiger (*P. t. balica*) †
* Sumatra Tiiger (*P. t. sumatrae*), 350-500

## Spriadkoord

Leewentsrüm faan tiigern
- am 1900 (orangj)
- am 1990 (ruad)

* P. t. tigris
* P. t. virgata †
* P. t. altaica
* P. t. amoyensis
* P. t. corbetti
* P. t. jacksoni
* P. t. sondaica †
* P. t. balica †
* P. t. sumatrae

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Tiiger** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Tiiger**
# Hipos

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Hippopotamidae |
| --- |
|
Letj Hipo (*Choeropsis liberiensis*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Tetjdiarten (Mammalia) |
| *Onerklas:* | Huuger tetjdiarten (Eutheria) |
| *Auerorder:* | Laurasiatheria |
|  | Cetartiodactyla |
| *Order:* | Artiodactyla |
| *Famile:* | Hippopotamidae |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Hippopotamidae |
| Gray, 1821 |

**Hipos**, (mo.) **Flödjhängste** (*Hippopotamidae*) san en famile faan Tetjdiarten (*Mammalia*), huar't man tau slacher faan jaft:

* *Hippopotamus*
Grat Hipo (*Hippopotamus amphibius*)
* *Choeropsis*
Letj Hipo (*Choeropsis liberiensis*)

## Beskriiwang

Hipos lewe uun Afrikoo süüdelk faan a Sahara. Likes dat jo üüb sjiisk 'Flusspferd' of 'Nilpferd' het, haa jo niks mä hingster tu dun. Apartagerwiis san jo nai mä Waalen.

## Ufstamang

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Cetartiodactyla*  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  N.N.  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |   *Suina* |
|  |
|  *Cetruminantia*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |   Kwetjkauern (*Ruminantia*) |
|  |
|   *Cetancodonta*/*Whippomorpha*  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Waaler (*Cetacea*) |
|  |
|       |  Hipos (*Hippopotamidae*) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|       |  Kameelen (*Tylopoda*) |
|  |

 |
|  |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Hipos** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Hipos**
# Buumkaat

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Buumkaat |
| --- |
|
Buumkaat (*Sciurus vulgaris*)

LC - *least concern* (ei trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Gnaudiarten (Rodentia) |
| *Onerorder:* | Sciuromorpha |
| *Famile:* | Sciuridae |
| *Triibus:* | Sciurini |
| *Skööl:* | Buumkaater (*Sciurus*) |
| *Slach:* | Buumkaat |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Sciurus vulgaris* |
| Linnaeus, 1758 |

At **(Europeesk) Buumkaat** (*Sciurus vulgaris*) as en slach faan gnaudiarten (*Rodentia*) uun det famile *Sciuridae*. Hat as di iansagst slach faan det skööl *Sciurus* uun Euroopa.

## Bilen

* Somerskan
* Jonkbrün suurt
* Mä *uarpinsler* uun a harewst
* Wonterskan

## Spriadkoord

Huar buumkaater lewe

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **BuumkaaterWikispecies** hää en artiikel tu: **Buumkaater**
# Ultraviolet

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At spektrum faan sanstrualen amfaadet bütj det laacht, diar wi sä kön, uk ultraviolet (UV) an infraruad (IR) strualen.
**Ultraviolet** (UV) as en klöör, diar wi minsken ei muar sä kön. Hat hää en waagenlengde faan oner (kurter üs) 380 nm. An diaram snaaket am miast uk ei faan en klöör, man diarför faan **ultraviolet strualen**. Det san elektromagneetisk waagen, an hör frekwens leit tesken det laacht, diar wi sä kön, an röntgenstrualen.

## Iindialang

|  | Waagenlengdin |
| --- | --- |
| UV-A | 380–315 nm |
| UV-B | 315–280 nm |
| UV-C | 280–120 nm |
| ekstreem UV (EUV, XUV) | 120–10 nm |

UV-A strualen haa linger waagen an kurter frekwensen. Jo surge diarför, dat wi üs uun a san a hidj ferbraan. UV-B an UV-C strualen haa kurter waagen an huuger frekwensen. Jo san aalwat gefeerelker an kön krääft ütjliase, wurd oober faan üüs eerdatmosfeere ufhäälen. XUV strualen san al nai bi röntgenstrualen.

## Bilen

* "Suartlaacht" lampen sjüür en UV-laacht mä en waagenlangde faan 350-370 nm.
* En bluum oner witj laacht an oner "suartlaacht". Imen kön di stempel beeder sä üs minsken.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Ultraviolet** – Saamlang faan bilen of filmer
# Köölhüdraaten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Saccharoos as en Disaccharid.
**Köölhüdraaten** of uk **Sacchariden** san di gratst cheemisk dial faan ales labenen üüb a eerd. Tuup mä fäät an proteinen hiar jo tu üüs iidj.

## Iindialang

Diar san ünlik sköölen faan köölhüdraaten mä ünlik eegenskapen:

* Monosacchariden, t.b. drüüwensoker, früchtsoker
* Disacchariden, t.b. witj soker, moolksoker
* Oligosacchariden, t.b. raffinoos
* Polysacchariden, t.b. starken, seluloos, chitin

## Wichtag köölhüdraaten

* Ianfachsoker (Monosacchariden)
	+ Glukoos, drüüwensoker, dextroos
	+ Mannoos, en *epimer* faan glukoos
	+ Fructoos, früchtsoker
	+ Riboos, en dial faan't ribonukleinsüren (RNA)
	+ Desoxyriboos, en dial faan't desoxyribonukleinsüren (DNA)
	+ Galactoos, slimsoker
	+ Fucoos, en L-soker
	+ Rhamnoos, en L-soker

* Taufachsoker (Disacchariden)
	+ Saccharoos, rööwensoker, röörsoker (Glucoos + Fructoos)
	+ Laktoos, moolksoker (Glucoos + Galactoos)
	+ Lactuloos, en konstelken moolksoker
	+ Maltoos, maltssoker (Glucoos + Glucoos)
	+ Trehaloos, en soker (Glucoos + Glucoos)

* Triifachsoker (Trisacchariden)
	+ Melezitoos, Trisaccharid t.b. uun hönang
	+ Raffinoos, blaft bi't sokerproduktjuun auer
	+ Umbelliferoos

* Fölfachsoker (Polysacchariden)
	+ Starken, wichtag dial faan't iidj
		- Amyloos as uun starken banen
		- Amylopektin as uun starken banen
	+ Seluloos, as uun plaanten
	+ Glykogen, häält energii för muskeln an liwer
	+ Chitin, as uun laspuatet diarten
	+ Calloos, as uun plaanten
	+ Fruktane, as uun plaanten
	+ Dextrane, as en polysaccharid
	+ Pektine, hiar tu't boolääst uun üüs iidj

* Cyclodextrine: as en oligosaccharid an liket en kuugel
	+ α-Cyclodextrin (sääks glukoosuundialen)
	+ β-Cyclodextrin (sööwen glukoosuundialen)
	+ γ-Cyclodextrin (aacht glukoosuundialen)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Köölhüdraaten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikibooks: Stoofwaksel** (sjiisk)

 **Wikibooks: Köölhüdraaten** (sjiisk)
# Marmoten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Marmoten, Murmeldiarten |
| --- |
|
*Marmota marmota* |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Gnaudiarten (Rodentia) |
| *Onerorder:* | Sciuromorpha |
| *Famile:* | Sciuridae |
| *Onerfamile:* | Xerinae |
| *Triibus:* | Marmotini |
| *Skööl:* | Marmoten, Murmeldiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Marmota* |
| Blumenbach, 1779 |

A **Marmoten** of **Murmeldiarten** (*Marmota*) san en skööl faan Gnaudiarten (Rodentia) uun det famile faan a Sciuridae. Diar hiar 15 slacher tu. Jo lewe uun keelag regiuunen faan Euraasien an Nuurdameerikoo. Marmoten wurd bi 50 cm lung an kön 15 juar ual wurd.

## Slacher

M. baibacina – M. bobak – M. broweri – M. caligata – M. camtschatica – M. caudata – M. flaviventris – M. himalayana – M. kastschenkoi – M. marmota – M. menzbieri – M. monax – M. olympus – M. sibirica – M. vancouverensis

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Marmoten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Marmoten**
# Ufdriiwen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Iindialang efter ICD-**10** |
| --- |
| O04 | Ufdriiwen |
| ICD-10 online (WHO-wersion 2019) |

**Ufdriiwen** (lat. **Interruptio**) ment det aanj faan en swaangerskap, diar mä walem mä en operatsion trochfeerd woort. - Di embryo koon uk faan salew ufstupet wurd, det as do en *spontaan abort*.

Al sant ualang tidjen stridj a minsken diarauer, wäär ufdriiwen wees mut of uk ei. Diar stun flook meenangen jinenööder: religiöös an eetisk uunsichten, det rocht faan't wüf, salew tu bestemin, an det rocht üüb leewent faan a embryo.

Diaram jaft'at för di amgung mä det fraag uun ünlik lunen uk ünlik gesetsen: Uun enkelt lunen as ufdriiwen tuläät, miast oober bluas uun a iarst wegen faan't swaangerskap; uun ööder lunen jaft'at diar hard stroofen för.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Ufdriiwen** – Saamlang faan bilen of filmer
  **Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid**
# Türnfalk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Türnfalk |
| --- |
|
Türnfalk, mantje

LC - *least concern* (ei trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Fögler (*Aves*) |
| *Order:* | Gripfögler (Falconiformes) |
| *Famile:* | Falken (*Falconidae*) |
| *Slach:* | Türnfalk |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Falco tinnunculus* |
| Linnaeus, 1758 |

At **Türnfalk**, **Falk**, (mo.) **törnfalke**, **tormfalke** (*Falco tinnunculus*) hiart tu at fögelfamile faan a falken (*Falconidae*).

## Bilen

* At *türnfalk* rödelt uun a loft.
* Ai faan en türnfalk.
* *Falco tinnunculus alexandri* - MHNT

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **TürnfalkenWikispecies** hää en artiikel tu: **Türnfalken**
# Lööw

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Lööw |
| --- |
|
Lööw (*Panthera leo*)

VU - *vulnerable* (uun gefoor)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Ruuwdiarten (*Carnivora*) |
| *Famile:* | Kaater (*Felidae*) |
| *Onerfamile:* | Grat Kaater (*Pantherinae*) |
| *Skööl:* | Pantern (*Panthera*) |
| *Slach:* | Lööw |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Panthera leo* |
| (Linnaeus, 1758) |

A **Lööw**, (fe.) at **löw** (*Panthera leo*) as en slach faan Kaater (Felidae) an lewet uun Afrikoo an Indien.

## Onerslacher

Efter Wikispecies:

P. l. azandica – P. l. bleyenberghi – P. l. hollisteri – P. l. kamptzi – P. l. krugeri – P. l. leo – P. l. maculatus – P. l. nubica – P. l. persica – P. l. senegalensis – P. l. verneyi – P. l. nyanzae – P. l. roosevelti – P. l. somaliensis

## Spriadkoord

|  |  |
| --- | --- |
| Huar lööwen iar föörkaam (ruad) an daalang (blä) | Huar a onerslacher lewe |

## Ferwisang efter bütjen

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **LööwenWikispecies** hää en artiikel tu: **Lööwen**
# Nei-Guinea

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Nei-Guinea |
| --- |
| Koord faan Nei-Guinea Koord faan Nei-Guinea |
| **Weeder trinjam** | Pasiifik |
| Geograafisk koordinaaten | -5.3258333333333141.607222222224884Koordinaaten: 5° S, 142° O |
| Lage von Nei-Guinea |
| **Lengde** | 2.398 km |
| **Breetje** | 400 km |
| **Grate** | 786.000 km² |
| **Huuchst steed** | Jaya 4.884 m |
| **Iinwenertaal** | 7.500.000  (2005) 9,5 Iinw. per km² |
| **Hoodstääd** | Port Moresby |

**Nei-Guinea** as mä en grate faan 786.000 km² efter Greenlun det öödergratst eilun üüb a eerd. Di waastelk dial (Waast-Nei-Guinea) as 1963 faan Indoneesien auer'n snoobel nimen wurden. Di uasten as sant 1975 di stoot Papua-Nei-Guinea. Nei-Guinea hää en gewaltag natüür mä troopenwalt an a gratst koralenraben üüb a eerd. Diar wurd auer iandüüsen spriaken snaaket.

## Kliima

Kliima uun Madang.

## Luke uk diar

 **Commons: Nei-Guinea** – Saamlang faan bilen of filmer
## Futnuuten
# Tundra

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Tundra üüb a eerd:
  **Flechten- an möösktundra** (plaanten üüb 10 - 80 %)
  **Strük- an greenluntundra** (plaanten üüb > 80 %)
  **BeragtundraBeragtundra uun miatag kliimaMuur- an hiastundra**
At **Tundra** as en loonskap trinjam a arktis, huar't so kuul as, dat diar knaap wat waaks koon. Diar jaft at man enkelt plaantenslacher, diar di kol ütjhual kön. Süüdermuar waaks al näädelbuumer, diar leit at taiga.

## Kliima

Det kliima uun a tundra, heer üs bispal Svalbard (Spitsbergen)

## Bilen

Uun a tundra büüre man enkelt fulken, diar sant juarhunerten mä detdiar kliima amgung kön:

* En Inuit üüb Rendiart-jacht
* En Sami-saarep uun't sweedsk beragtundra (*fjell*)
* Karibuus luup troch en öölefial uun Alaska
* Nentsen-telt bi a Jenisej uun Sibiirien

### Natüür

* En fjord üüb Labrador
* Möösktundra üüb Franz-Josef-Lun
* Triituankuben bi't Baffin Bay
* Pinguinen üüb a Falkland-Eilunen

## Luke uk diar

* Kliima

 **Commonskategorii: Tundra** – Saamlang faan bilen of filmer
# Great Plains

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

A **Great Plains** uun a maden faan Nuurdameerikoo
En ööder iindialang efter *kurt gäärs* (laachtgreen), *madel gäärs* (green) an *lung gäärs* (jonkgreen)
A **Great Plains** ((öö.) *grat flaak lunen*) san en temelk drüg regiuun faan knaap tau miljuun kwadrootkilomeetern uun a maden faan Nuurdameerikoo. Faan waast tu uast fäält det lun faan 1.600 m hööchde bit üüb 600 m uf. A Great Plains lei uun winjskül faan a Rocky Mountains uun't waasten an fu sodenang ei föl rin uf. Iar wiar diar a *prerii* (gäärslun), man daalang woort diar bal aueraal büüret. Waasten faan 100 graad geograafisk lengde (uun a *High Plains*) as't för't ääkrin tu drüg, diar woort miast tjüch häälen. Uasten faan 100 graad woort a rin rikelker, an diar woort kurn uunbaud.

## Laag

Uun't nuurden ling a *Plains* faan a kanaadsk prowinsen Alberta, Saskatchewan an Manitoba swäärs troch a US-amerikoonsk stooten Montana, Wyoming, Colorado an New Mexico uun't waasten an North Dakota, South Dakota, Nebraska, Kansas, Oklahoma an Texas uun't uasten.

## Bilen

* Gäärslun (*prerii*) uun Nebraska
* Ääkerlun uun Nebraska
* Fään uun Colorado

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Great Plains** – Saamlang faan bilen of filmer
# Amerikoonsk Biison

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Amerikoonsk Biison |
| --- |
|
Amerikoonsk Biison (*Bison bison*)

NT - *near threatened* (nai bi trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Famile:* | Hurndiarten (Bovidae) |
| *Onerfamile:* | Bovinae |
| *Triibus:* | Bovini |
| *Skööl:* | Biisons (*Bison*) |
| *Slach:* | Amerikoonsk Biison |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Bison bison* |
| Linnaeus, 1758 |

A **Amerikoonsk Biison** (*Bison bison*, daalang uk *Bos bison*), uk **Amerikoonsk Büfel** as en Hurndiart (Bovidae) uun Nuurdameerikoo. Hi as nai mä det Europeesk Wiisent (*Bison bonasus*). Of jo tau würelk tuup tu ian skööl Biisons hiar, as uun a wedenskap amstreden.

* Amerikoonsk Biison

## Koord

Föörkemen faan biisons uun Nuurdameerikoo:

- laachtbrün (Kanada): *Bison bison athabascae*
- jonkbrün (USA): *Bison bison bison*
## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Biisons** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Biisons**
# Goobelroom

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Goobelroom |
| --- |
|
*Antilocapra americana*

LC - *least concern* (ei trüüwet)
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Paartuanet Klooksdiarten (Artiodactyla) |
| *Onerorder:* | Kwetjkauern (Ruminantia) |
| *Famile:* | Amerikoonsk Antiloopen |
| *Skööl:* | *Antilocapra* |
| *Slach:* | Goobelroom |

 |
| Wedenskapelk nööm faan't Famile |
| Antilocapridae |
| (J. E. Gray, 1866) |
| Wedenskapelk nööm faan't Skööl |
| *Antilocapra* |
| (Ord, 1818) |
| Wedenskapelk nööm faan a Slach |
| *Antilocapra americana* |
| (Ord, 1815) |

A **Goobelroom** (*Antilocapra americana*) as en kwetjkauer, di uun Nuurdameerikoo lewet. Hi liket en Antiloop, as diar oober ei nai mä. Hi as di iansagst slach uun det famile *Antilocapridae*.

## Spriadkoord

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Goobelroom** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Goobelroom**
# Maarswenkin

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Maarswenkin |
| --- |
|
En Maarswenke (*Cavia aperea*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Order:* | Gnaudiarten (Rodentia) |
| *Onerorder:* | Hystricomorpha |
| *Dialorder:* | Hystricognathi |
| *NN:* | Caviomorpha |
| *Famile:* | Maarswenkin |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Caviidae |
| Fischer von Waldheim, 1817 |

A **Maarswenkin** (Caviidae) san en famile faan Gnaudiarten (Rodentia) uun det onerorder Hystricomorpha. Diar hiar son 20 slacher tu. Jo lewe fööraal uun Süüdameerikoo.

At Hüs Maarswenke (*Cavia porcellus*) woort uk aptaanj an eden, of man jüst üs spoos häälen.

## Onerfamilin an sköölen

* Caviinae
Cavia – Galea – Microcavia
* Dolichotinae
Dolichotis
* Hydrochoerinae
Hydrochoerus - Kerodon

#### Enkelt slacher

* Hüs Maarswenke (*Cavia porcellus*)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Maarswenkin** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Maarswenkin Maarswin (!)