Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gnaudiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Gnaudiarten |
| --- |
|
En müs (*Apodemus sylvaticus*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Auerklas:* | Tjaapdiarten (Gnathostomata) |
| *Rä:* | Lunwäärlisdiarten (Tetrapoda) |
| *Klas:* | Tetjdiarten (*Mammalia*) |
| *Onerklas:* | Huuger Tetjdiarten (Eutheria) |
| *Order:* | Gnaudiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Rodentia |
| Bowdich, 1821 |
| Onerordern |
| * (Anumaluromorpha)
* (Castorimorpha)
* (Hystricomorpha)
* (Myomorpha)
* (Sciuromorpha)
 |

**Gnaudiarten** (Rodentia) san en order faan tetjdiarten (Mammalia). Diar jaft at amanbi 2280 slacher uun 34 familin faan. Sowat 42 % faan a tetjdiarten san gnaudiarten.

## Onerordern, familin an enkelt slacher

Anomaluromorpha
* Anomaluridae
* Pedetidae
* Zenkerellidae

Castorimorpha
* Biibern (Castoridae)

Biibern (*Castor*)
Europeesk Biiber (*Castor fiber*)
Kanaadsk Biiber (*Castor canadensis*)
* Geomyidae
* Heteromyidae

Hystricomorpha
* Diatomyidae - Ctenodactylidae - Hystricidae - Bathyergidae - Petromuridae - Thryonomyidae - Erethizontidae - Cuniculidae - Caviidae - Dasyproctidae - Dinomyidae - Chinchillidae - Abrocomidae - Octodontidae - Ctenomyidae - Capromyidae - Myocastoridae - Echimyidae

Myomorpha
* Wretern (Cricetidae)

Wretmüsen (Arvicolinae)
Biisams (*Ondatra*)
Biisam (*Ondatra zibethicus*)
Weederrooten (*Arvicola*)
Weederroot (*Arvicola terrestris* of uk *Arvicola amphibius*)
* Müsen (Muridae)

Murinae
Echt Müsen (*Mus*)
Hüsmüs (*Mus musculus*)
Rooten (*Rattus*)
Hüsroot (*Rattus rattus*)
Waanerroot (*Rattus norvegicus*)
* Dipodidae - Platacanthomyidae - Calomyscidae - Nesomyidae - Spalacidae

Sciuromorpha
* Aplodontiidae
* Sliapmüsen (Gliridae)
* Sciuridae

Sciurinae
Buumkaater (*Sciurus*)
Buumkaat, Kaateeker (*Sciurus vulgaris*)
Xerinae
Marmoten, Murmeldiarten (*Marmota*)
## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Gnaudiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Gnaudiarten**
# Ragstringdiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Ragstringdiarten |
| --- |
|
Bi di letj fask "Pristella maxillaris" koon'am oone, hü ütj a ragstring a ragwäärlisen wurden san. |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukariooten (Eucaryota) |
| *Rik:* | Diarten (*Animalia*) |
| *Stam:* | Ragstringdiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Chordata* |
| Bateson, 1885 |

A **Ragstringdiarten** (*Chordata*) san en stam faan diarten. A miast ragstringdiarten san *wäärlisdiarten* (*Vertebrata*).

## Süstemaatik

* onerstam Skrookluasen (*Cephalochordata*)

* onerstam Manteldiarten (*Urochordata*)

* onerstam Wäärlisdiarten (*Vertebrata*)

Amfiibien (*Amphibia*)
Fasker (*Pisces*)
Fögler (*Aves*)
Krepdiarten (*Reptilia*)
Tetjdiarten (*Mammalia*)
## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Ragstringdiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Ragstringdiarten**
# Wäärlisdiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Wäärlisdiarten |
| --- |
|
Ünlik klasen faan wäärlisdiarten. |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukariooten (Eukaryota) |
| *Rik:* | Diarten (*Animalia*) |
| *Stam:* | Ragstringdiarten (*Chordata*) |
| *Onerstam:* | Wäärlisdiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Vertebrata |
| de Cuvier, 1812 |

**Wäärlisdiarten** (Vertebrata) san en onerstam faan a *Ragstringdiarten* (Chordata). Hör kääntiaken san a wäärlisen.

## Süstemaatik

Tjaapdiarten (*Gnathostomata*)
* Rä Lunwäärlisdiarten (*Tetrapoda*) mä sjauer klasen:

Amfiibien (*Amphibia*)
Fögler (*Aves*)
Krepdiarten (*Reptilia*)
Tetjdiarten (*Mammalia*)
* Tau rän Fasker (*Pisces*)

Bianfasker (*Osteichthyes*)
Graselfasker (*Chondrichthyes*)
Tjaapluasen (*Cyclostomata*) of (*Agnatha*)
Njügenuugen (*Petromyzonta* of uk *Petromyzontida*)
Slimialer (*Myxinoidea*)
## Ufstamang

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Tjaapdiarten (Gnathostomata)  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  (Entognathi)  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Graselfasker (Chondrichthyes) |
|  |
|  (Teleostomi)  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  † (Acanthodii) |
|  |
|  (Euteleostomi)  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Bianfasker (Osteichthyes) |
|  |
|       |  Lunwäärlisdiarten (Tetrapoda) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |
|       |  † (Placodermi) |
|  |

 |
|  |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Wäärlisdiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Wäärlisdiarten**
# Tetjdiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Tetjdiarten |
| --- |
|
Tetjdiarten (*Mammalia*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Domeen:* | Eukariooten (Eukaryota) |
| *Rik:* | Diarten (*Animalia*) |
| *Stam:* | Ragstringdiarten (*Chordata*) |
| *Onerstam:* | Wäärlisdiarten (Vertebrata) |
| *Rä:* | Lunwäärlisdiarten (Tetrapoda) |
| *Klas:* | Tetjdiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Mammalia* |
| Linnaeus 1758 |

**Tetjdiarten** (Mammalia) san en klas faan diarten an lewe miast üüb't lun. Jo haa en skan mä hiaren. Jongdiarten kem laben üüb a welt an wurd tetjet. Uun a kategoriin faan a biologii hiart uk a minsk tu a tetjdiarten.

## Iindialang

A enkelt ordern san efter det taksonomii faan a biologii apfeerd.

Onerklas A. B. C.
 **Order**

Famile (..dae)
Onerfamile (..nae)
Skööl
Slach
Onerslach

---

A. Onerklas *Protheria*
 **Goobeldiarten** (*Monotremata*)

B. Onerklas Pöösdiarten (*Metatheria*)
 **Ruuwpöösdiarten** (*Dasyuromorphia*)

 **Oposums** (*Didelphimorphia*, *Didelphidae*)

 **Kläämpöösdiarten** (*Diprotodontia*)

 Microbiotheria, *Dromiciops*

 **Pöösmolen** (*Notoryctemorphia*, *Notoryctes*)

 **Müsoposums** (*Paucituberculata*, *Caenolestidae*)

 **Bandikuts**, **Pöösdaksen** (*Peramelemorphia*)

C. Onerklas Huuger Tetjdiarten (*Eutheria*, *Placentalia*)
 AfrosoricidaPaartuanet Klooksdiarten** (*Artiodactyla*)

 **Ruuwdiarten** (*Carnivora*)

 **Waaler** (*Cetacea*)

 **Fladerdiarten** (*Chiroptera*)

 CingulataDermopteraInsektenfreedern** (*Eulipotyphla*)

 HyracoideaHaasendiarten** (*Lagomorpha*)

 MacroscelideaPilosaSkolepdiarten** (*Pholidota*)

 **Ünpaartuanet Klooksdiarten** (*Perissodactyla*)

 **Primaaten** (*Primates*)

 **Elefantendiarten** (*Proboscidea*)

 **Gnaudiarten** (*Rodentia*)

 ScandentiaSiaki** (*Sirenia*)

 **Eerdswin** (*Tubulidentata*)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Tetjdiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Tetjdiarten**

|  |  |
| --- | --- |
|  | Detdiar sidj as di 15. April 2021 uun det saamlang faan gud listen of portaalen apnimen wurden. Uun uugenblak jaft at diar **9** faan. |
# Myomorpha

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Myomorpha |
| --- |
|
Waanerroot (*Rattus norvegicus*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Tetjdiarten (Mammalia) |
| *Onerklas:* | Huuger Tetjdiarten (Eutheria) |
| *Order:* | Gnaudiarten (Rodentia) |
| *Onerorder:* | Myomorpha |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Myomorpha |
| Brandt, 1855 |

**Myomorpha** san en onerorder faan Gnaudiarten (Rodentia) mä aacht familin. Det san muar üs 1.600 slacher an en sjuarden faan aal a tejdiarten.

## Ufstamang

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Myomorpha  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Dipodoidea |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Zapodidae |
|  |
|       |  Dipodidae |
|  |

 |
|  |
|  Muroidea |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Platacanthomyidae |
|  |
|       |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Spalacidae |
|  |
|  Eumuroida |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Nesomyidae |
|  |
|       |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Calomyscidae |
|  |
|       |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Wretern (Cricetidae) |
|  |
|       |  Müsen (Muridae) |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Myomorpha** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Myomorpha**
# Müsen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Müsen |
| --- |
|
En müs (*Apodemus sylvaticus*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Rä:* | Lunwäärlisdiarten (Tetrapoda) |
| *Klas:* | Tetjdiarten (*Mammalia*) |
| *Order:* | Gnaudiarten (Rodentia) |
| *Famile:* | Müsen |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Muridae* |
| Illiger, 1815 |

A **Müsen** (*Muridae*) san det gratst famile faan Tetjdiarten (Mammalia) uun det order faan a Gnaudiarten (Rodentia) mä 750 slacher.

## Onerfamilin

Deomyinae – Gerbillinae – Leimacomyinae – Lophiomyinae – Murinae

## Enkelt slacher

* Murinae

Echt Müsen (*Mus*)
Hüsmüs (*Mus musculus*)
Rooten (*Rattus*)
Hüsroot (*Rattus rattus*)
Waanerroot (*Rattus norvegicus*)
## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Müsen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Müsen**
# Slach

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

A wichtagst "taksa" üüb ingelsk.
Di **slach** (lat. an uk ingelsk: *Species*) as en bioloogisk betiaknang för en diart, en plaant of en swaamp. Slacher, diar enööder like, san en *skööl* (Genus), an so gongt det iindialang widjer bit tu't *rik* (Regnum) an *domeen*.

## Slacher

Ham käänt daalang sowat 3 miljoon slacher. A miast bekäänd slacher üüb a eerd hiar tu det *klas* faan a insekten:

## Luke uk diar

* Taksonomii faan diarten an plaanten
# 1904

|  |
| --- |
| **1904** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1899 | 1900 | 1901 | 1902 | 1903 | ◄ **1904** ► | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1904 *MCMIV* |
| Ab urbe condita | 2657 |
| Armeensk kalender | 1353
*ԹՎ ՌՅԾԳ* |
| Schineesk kalender | 4600 – 4601
庚卯 – 辛辰 |
| Etiopisk kalender | 1896 –1897 |
| Hebreewsk kalender | 5664 – 5665 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1959 – 1960 |
| - *Shaka Samvat* | 1826 – 1827 |
| Iraans kalender | 1282 –1283 |
| Islaamsk kalender | 1322 –1322 |

 |

(fe.) **1904** wiar det fjuard juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Freidai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Tüürsdai uun de Juliaans kalender.

(mo.) **1904** wus dåt fiird iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Fraidi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Törsdi önj di Juliåånsch Kaläner.

(sö.) **1904** wiar dit fjaart Jaar fan dit 20. Jaarhön’ert. Dit wiar en skrekeljaar.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 20. April : A Moshulu lääpt faan staapel.
* 27. April: Chris Watson wurd de traad premierminister faan Austraalien.
* 1. Jüüle-23. Nofember: Traad Olympisk Spalen faan’t naitidj wiar uun St. Louis.
* 18. August: George Reid wurd de fjuard premierminister faan Austraalien.
* 8. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: welerwool faan Theodore Roosevelt tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 18. Janewoore: Cary Grant, US-amerikoons schauspeler († 1986)
* 02. Febrewoore: Bosorg Alawii, iraans skriiwer († 1997)
* 19. Febrewoore: Havank, waastfresk skriiwer († 1964)
* 04. April: Aleksander Afinogenow, rüs-sowjeetisk dramaatiker († 1941)
* 06. April: Kurt Georg Kiesinger, tjiisk poliitiker an bundeskansler († 1988)
* 14. April: John Gielgud, britisk schauspeler († 2000)
* 11. Mei: Salvador Dalí, spoons konstmooler († 1989)
* 20. Jüüne: Ai Wu, schineesk skriiwer († 1992)

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 01. Mei: Antonín Dvořák, tschechisk komponist (\* 1841)
* 03. Jüüle: Theodor Herzl, uasterriks skriiwer an poliitiker (\* 1860)
* 15. Jüüle: Anton Tschechow, rüs skriiwer an dramaatiker (\* 1860)
* 29. August: Murad V., 33. sultaan faan det Osmaans Rik (\* 1840)
# IUCN

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At **IUCN** (I**nternational **U**nion for **C**onservation of **N**ature*) as en weltwidjen ferbant faan flook regiarangs- an ei-regiarangssteeden för di skül faan a natüür. Hi wal diar för surge, dat a minsken fernünftag mä a natüür amgung.

Di ferbant werket stüdag bi't Ruad List faan trüüwet slacher faan diarten an plaanten.

## Ruad List

A slacher wurd iindiald efter:

|  |  |
| --- | --- |
|

EX - *extinct* (ütjstürwen)
 |

EW - *extinct in the wild* (uun freihaid ütjstürwen)
 |
|

CR - *critically endangered* (uun grat gefoor)
 |

EN - *endangered* (trüüwet)
 |
|

VU - *vulnerable* (uun gefoor)
 |

NT - *near threatened* (nai bi trüüwet)
 |
|

LC - *least concern* (ei trüüwet)
 |  |

An do san diar noch tau kategoriin:

* DD data deficient - ei nooch dooten
* NE not evaluated - ei onersoocht

## Luke uk diar

* IUCN kategoriin

 **Commonskategorii: IUCN** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **IUCN**
# Somaalia

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Flag
**Somaalia** uun Aafrika
**Somaalia** [zoˈma:li̯a], amtelk **Bundesrepubliik faan Somaalia** (üüb Somaali: *Soomaaliya* an *Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya*; üüb Araabsk: الصومال *aṣ-Ṣūmāl* an جمهورية الصومال الفدرالية *Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fidirāliyya*) as en stoot uun a nuurduast faan Aafrika. Uun a waast leit Äthioopien, uun a nuurdwaast Dschibuuti, uun a nuurd de Golf faan Aaden, uun a uast de Indisk Ootseaan an uun a süüdwaast Keenia. At lun hee 7.114.431 lidj (1987). At hoodsteed as Mogadischu.

## Geografii

### Geograafisk Laag

At lun dialt grensen mä trii lunen. Det lingst grens (1626 km) faan Somaalia wurt mä Ethioopien an det kurtst (58 km) mä Dschibuuti diald. At lun dialt uk en 682 km lung grens mä Keenia.

De uastermiast ponkt uun Aafrika, Kap Guardafui, leit uun a nuurduast faan Somaalia.

#### Berger

De huuchst berig (2460 m) faan't lun as Shimbiris.

## Indialing faan Ferwalting

Somaalia hee 18 regiuunen.

|  | Nööm | Hoodsteed |
| --- | --- | --- |
| 1 | Awdal | Borama |
| 2 | Bakool | Xuddur |
| 3 | Banaadir | Mogadishu |
| 4 | Bari | Bosaso |
| 5 | Bay | Baidoa |
| 6 | Galguduud | Galmudug |
| 7 | Gedo | Garbohaarreey |
| 8 | Hiiraan | Beledweyne |
| 9 | Jubbada Dhexe | Buaale |
| 10 | Jubbada Hoose | Kismaayo |
| 11 | Mudug | Gaalkacyo |
| 12 | Nugaal | Garoowe |
| 13 | Sanaag | Erigabo |
| 14 | Shabeellaha Dhexe | Jawhar |
| 15 | Shabeellaha Hoose | Merka |
| 16 | Sool | Las Anod |
| 17 | Togdheer | Burao |
| 18 | Woqooyi Galbeed | Hargeysa |

## Histoore

A nuurddial faan’t lun wiar en britisk kolonii an a süüddial wiar en itajeensk kolonii. Somaalia wurd de 1. Jüüle 1960 suwereen. Aden Abdullah Osman Daar wiar de iarst president.

1991 hee ham di nuurdelk dial weder ufliaset an het daaling Somaalilun.

## Politiik

Somaalia as en republiik. A president faan't lun sant Febrewoore 2017 as Mohamed Abdullahi Mohamed.

### Bütjenpolitiik

Somaalia as lasmoot faan dön Feriand Natschuunen sant 20. September 1960.