Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Karibiska Havið

Karibiahav.
**Karibiska havið** er tann parturin av Atlantshavinum, ið er millum Norður- og Suðuramerika. Kendar oyggjar og oyggjabólkar í Karibiska havinum ert t.d. Barbados, Trinidad og Tobago, Isla Margarita, Kuba og Antillurnar, herundir ABC-oyggjarnar.

## Keldur

## Sí eisini

* Karibia

## Slóðir úteftir
# 16. øld

**16. øld** var øldin, ið vardi frá 1. januar 1501 (MDI) í tí julianska kalendaranum til 31. desember 1600 (MDC) antin í tí gregorianska kalendaranum ella í tí julianska kalendaranum.

(15. øld - **16. øld** - 17. øld)

## Áratíggju og ár

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1490-árini** | 1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 |
| **1500-árini** | 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 |
| **1510-árini** | 1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 |
| **1520-árini** | 1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 |
| **1530-árini** | 1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 |
| **1540-árini** | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 |
| **1550-árini** | 1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 |
| **1560-árini** | 1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 |
| **1570-árini** | 1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 |
| **1580-árini** | 1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 |
| **1590-árini** | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 |
| **1600-árini** | 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 |

## Týdningarmikil fólk

### Føðingar

* 1530 - Ivan IV "Ivan hin ræðuligi"
* 1533 - Elisabet I av Onglandi
* 1533 - Vilhelm I av Orania
* 1533 - Erik 14. av Svøríki
* 1537 - Johan III av Svøríki
* 1541 - Jógvan Heinason
* 1546 - Tycho Brahe
* 1548 - Magnus Heinason
* 1564 - William Shakespeare
* 1566 - Sigismund

### Andlát

* 1506 - Christofer Columbus
* 1519 - Leonardo da Vinci
* 1546 - Martin Luther
* 1560 - Gustav Vasa
* 1577 - Erik 14. av Svøríki
* 1584 - Ivan IV "Ivan hin ræðuligi"
* 1584 - Vilhelm I av Orania
* 1589 - Magnus Heinason
* 1592 - Johan III av Svøríki
# 1831

**1831** (MDCCCXXXI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

## Hendingar

## Føðingar

* 3. januar - Enok Daniel Bærentsen
* 13. juni - James Clerk Maxwell, skotskur støddfrøðingur og alisfrøðingur (d. 1879)
* 8. juli - John Pemberton, amerikanskur uppfinnari (d. 1888)
* 8. desember - Bjørnstjerne Bjørnson, norskur rithøvundur

## Andlát

* 14. november - Georg Wilhelm Friedrich Hegel, týskur heimspekingur (f. 1770)
# 1903

**1903** (MCMIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi.

## Hendingar

* 15. februar - Fyrsta bamsan (Teddy Bear) kemur á marknaðin í Amerika.
* 1. juli - 19. juli - Fyrsta Tour de France súkklukappingin fer fram í Fraklandi.
* 29. september - Prussland verður fyrsta land í heiminum, ið krevur at øll ið eiga akfar, skulu bera koyrikort.
* 13. desember - Kvívíkar kirkja verður vígd.
* 17. desember - Brøðurnir Wright í North Carolina gera fyrsta flogfar, ið flýgur við egnari megi.

### Ókend dagseting

* Tíðindablaðið Búnaðarbløð verður útgivið fyrstu ferð.
* Panama loysir frá Kolumbia. USA stuðlar Panama.
* Marknaósemja um Alaska ímillum USA og Kanada løgd til viks.
* Fyrsta boksin av Crayola litblýantum verður framleidd, og seld fyri 5 amerikonsk cent. Boksin inniheldur 8 litir: brúnan, reyðan, appelsingulan, gulan, grønan, reyðan, bláreyðan (violet) og svartan.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

## Føðingar

* 25. juni - George Orwell, bretskur rithøvundur (d. 1950)

## Andlát
# 1914

**1914** (MCMXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum hósdegi.

## Hendingar

Franz Ferdinand greivi og kona hansara Sophie í Sarajevo, stutt áðrenn tey vóru tikin av lívi.
* 2. februar - Løgtingsval
	+ Charlie Chaplin verður fyrstu ferð at síggja á hvíta tjaldinum í stuttfilminum *Making a Living*.
* 14. mai - Altjóða mammudagur verður hildin fyri fyrstu ferð.
* 28. juni - Franz Ferdinand, erkihertogi av Eysturríki, og kona hansara Sophie, verða tikin av døgum í Sarajevo í Bosnia, við tí avleiðing at Fyrri veraldarbardagi byrjar 1. august.
* 1. august - Fyrri veraldarbardagi byrjar.
	+ Virðisbrævamarknaðurin í New York letur aftur vegna byrjan av fyrsta veraldarbardaga.
* Charlie Chaplin 5. august - Fyrstu ravmagns ferðsluljósini verða sett upp í Cleveland, Ohio í Amerika.

* 15. august - Panama kanalin opnar.
* 1. september - Sankta Pætursborg í Russlandi broytir navn til Petrograd.
* 24. november - Benito Mussolini verðu koyrdur frá Italienska Sosialist flokkinum.
* 12. desember - Virðisbrævamarknaðurin í New York opnar aftur.
* 24. desember - Jóla-vápnahvíld sigst at hava verið ímillum týskar og enskar hermenn.

### Ókend dagseting

* Vegur verður gjørdur millum Skopun og Sand
* Sverre Patursson umsetur skaldsøguna Robinson Crusoe til føroyskt. Hetta er fyrsta skaldsøga sum verður útgivin á føroyskum.
* Kina boðar frá neutraliteti í Fyrra veraldarbardaga.
* Fólkatalið í Føroyum er umleið 15.000

### List

#### Bókmentir

*Dubliners* hjá James Joyce

### Ítróttur

#### Fótbóltur

Everton vinnur enska meistaraheitið.

## Føðingar

* 29. mai - Tenzing Norgay, nepalskur fjallaklintrari (d. 1986).

## Andlát

* 4. september - William Sloan, trúboðari og stovnari av Brøðrasamkomuni í Føroyum. (f. 1838)
# Panamaveitin

**Panamaveitin** er millum heimsins mest týdningarmiklu sjóvegis farvegir.

## Søgan

Í fleiri øldir høvdu fólk og landastjórnir droymt um eina sjóleið, ið kundi binda saman Atlantshavið og Kyrrahavið, tvørtur um tann 80 kilometur breiða Panamaslættan í Panama.

### Fyrsta roynd

Longu í 1534 kannaði týsk-rómverski keisarin Karl fimti, sum eisini var kongur í Spania, um tað var møguligt at gera eina siglingarveit á staðnum, so siglast kundi úr Atlantshavinum tvørturum Panamaslættan beinleiðis yvir í Stillahavið. Men eftirmaður Karl fimta á sponsku trónuni, Filip annar, hevði ongan hug at fara undir ætlanina. Hann metti at trupulleikarnar, sum verkfrøðingar vístu á, vóru alt ov umfatandi. Hann skal eisini hava sagt, at ætlanin var “ímóti Guds vilja.[*tørvar keldu*]

### Næsta roynd

Í 1880 átók eitt franskt felag, undir leiðslu av fransmanninum Ferdinant de Lesseps, sær at gera Panamaveitina. Ferdinant de Lesseps hevði staði á odda, tá Suez veitin var grivin, og var kendur fyri bragdi, sum Suezveitin var mett at vera. Tá fransmenn fóru til verka gjørdist skjótt greitt, at her vóru trupulleikar, sum ikki var roknað við frammanundan. Fyrsti stóri trupulleikin, ið tók seg upp vóru mongu lívshóttandi sjúkurnar, sum raktu arbeiðsfólkið. Talan var um sjúkur, sum t.d. kolera, malaria, gulur fepur og pest. Fyri hesar sjúkur fanst tá ongin grøð­andi heilivágur. Og lendið var eisini ein stór plága í nógvar aðrar mátar. Har var hópur av eitrandi slangum, flogkyktum, mórudíkjum, kyksendi, flóðaldum og jarðskjálvtum. Arbeiðsfólkið var eisini plága av skriðulopum, ið kundu taka meira enn 55.000 rúmmetrar av mold og fjala hús, jarnbreytir og gravimaskinur í hópatali. Vanliga tók tað arbeiðsfólkinum fleiri vikur at rudda upp eftir slík skriðulop. Mett var at 21.900 mans lótu lív, tá fransmenn stóðu fyri arbeiðinum. Tað vóru túsundtals franskir smáspararar, ið fíggjaðu verkætlanina hjá Ferdinant de Lesseps, ið endaði sum ein av heimsins størstu gølum, tá verkætlanin fór á húsagang. Fyri at bjarga tí, sum bjargast kundi var eitt annað felag stovnað, men eisini tað miseydnaðist.

### Triðja roynd

Í 1902 eydnaðist at selja verkætlanina til USA fyri 40 milliónir dollarar, sum tá sjálvandi var ein risa upphædd. Men amerikanarar vóru nøgdir við handilin, og við forsetanum Theodore Roosevelt var við góðum hugi farið undir arbeiði at knýta saman Atlantshavið og Kyrrahavið. Amerikanarar mettu sjálvandi ikki at hetta fór at vera ein stórvegis trupul uppgáva, men ongantíð áður hevur ein byggiætlan rent seg í so nógvar forðingar. Tá verkætlanin var liðug var mett at umleið 27.500 arbeiðsmenn høvdu latið lív frá tí, at fransmenn byrjaðu arbeiðið til veitin var liðug í 1914.[*tørvar keldu*]

## Sí eisini

* Suezveitin

## Ávísingar úteftir

* Almenna heimasíða Archived 2017-08-12 at the Wayback Machine, pancanal.com

## Keldur
# 1979

**1979** var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum mánadegi.

## Hendingar

* 13. januar - Fótbóltsamband Føroya (FSF) verður sett á stovn.
* 23. januar - Atli P. Dam verður løgmaður í Føroyum.
* 1. mai - Grønland fær heimastýri.

### Ókendar dagsetningar

* Phillips í Niðurlondum og Sony í Japan gera samstundis fløguna.
* Stjórnin í Sony, Akio Morita í Japan, uppfinnur gongulurtitólið (walkmannin).
* Fartelefonin uppfunnin í Svøríki.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* ÍF vinnur sum fyrsta eysturoyarlið føroyameistaraheitið í Føroysku landskappingini

## Føðingar

* 17. oktober - Kimi Räikkönen, finskur Formula 1 bilførari
* 24. november - Uni Reinert Debess, føroyskur tónleikari

## Andlát

* 2. februar - Sid Vicious, enskur tónleikari (f. 1957)
* 17. mai - Kjartan Mohr, føroyskur politikari (f. 1899)
* 11. juni - John Wayne. amerikanskur sjónleikari (f. 1907)
* 21. september - Sámal Joensen-Mikines, føroyskur listamaður (f. 1906)
# Mia Mús

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Góðskutrygging** Hendan grein má koma í samsvar við normin á Wikipedia smb. Wikipedia:QA |

Unnustan hjá Mikkjal Mús. Pápin æt Markus Mús.
# Glas

Vatngløs
**Glas** er eitt tilfar, ið vanliga er gjøgnumskygt og ikki serliga reaktivt, og orsakað av hesum verður tað nýtt til nógv ymisk endamál. Glas verður eitt nú brúkt í vindeygum, til at drekka úr, til goymslu og varveitan av veskum og matvørum, og í evnafrøði. Fólk hava altíð hildið glas vera vakurt tilfar, og tí hevur tað verið nógv brúkt innan brúkslist og list, t.d. brúkar føroyski listamaðurin Tróndur Patursson ofta glas tá hann prýðir bygningar, trappur o.a. Tað at framleiða glas er elligamalt, tað varð gjørt longu í bronsuøldini í Mesopotamia fyri nærum fimm túsund árum síðan, men tá var tað mest framleitt sum litaðar glasperlur. for snart fem tusen år siden, men da mest som fargede glassperler. Rómverjar høvdu eina rættiliga stóra framleiðslu av glasi, serliga av drekkisteypum og prýðislutum, tó brúktu teir ikki glas til vísund, brillur ella teleskop.

Vanliga er glas gjørt av kiseloksid (SiO2) sum eisini uppbyggir kvarts og sand. Kiseloksidið smeltar við 2.000 gradir Celsius. Vanliga skilja vit ímillum føst og flótandi evni, men glas er faktisk bæði og. Vanlig vindeygagløs verða gjørd av sandi, soda og kálk sum smeltast saman við umleið 1500 gradir Celsius. Eftir at tann flótandi glasmassin er køldur niður, storknar hann, men mótsatt fleiri øðrum sløgum av tilfari, so hendir hetta uttan at mýlini í glasinum verða læst først í einum krystalmynstri. Vit kunnu tí gott síggja glas sum eina vestu ið er undiravkøld. Men tað er ein sera støðug veska, tí sjálvt um mýlini liggja hultur til bultur, so broytist struktururin í glasinum so at siga ikki.

## Keldur
# Qin Shi Huang

**Qin Shi Huang** (kinesiskt: *秦始皇*, pinyin: *Qín Shǐ Huáng*, wade-giles: *Ch'in Shih-huang*) (føddur november-desember 260 f.Kr. – deyður 10. september 210 f.Kr.) var kongur í Qin í Kina frá 247 f.Kr. til 221 f.Kr., og bleiv keisari í Kina. Hann varð føddur í Handan í Eysturkina 260 f.Kr.

## Bókmentir

* Frances Wood: *The First Emperor of China. Profile*, 2007. ISBN 1-84668-032-8.
* Frances Wood: *China's First Emperor and His Terracotta Warriors*, St. Martin's Press, 2008, ISBN 978-0-312-38112-7.
# Usbekistan

**O'zbekiston Respublikasi**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Usbekistan) |  (Skjaldarmerki Usbekistan) |

 |
| Tjóðarslagorð: Kuch - adolatdadir. |
| Tjóðsangur:  |
|  |
| **Alment mál** | Usbekskt |
| **Høvuðsstaður** | Tasjkent |
| **Forseti** | Shavkat Mirziyoyev |
| **Forsætisráðharri** | Abdulla Aripov |
| **Fullveldi** | 1. september 1991 (frá Sovjetsamveldinum) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   448.978 km² 4.9 % |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2024  - tættleiki |   37.543.167 82.3/km² |
| **Gjaldoyra** | Sum (UZS) |
| **Tíðarøki** | UTC +5 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .uz |
| **Telefonkota** | `+998` |
|  |

**Usbekistan** (usbekskt: O'zbekiston) er eitt lýðveldi í Asia. Høvuðsstaður er Tasjkent. Usbekistan var fyrr ein partur av Sovjetsamveldinum, men gjørdist sjálvstøðug tjóð hin 1. september 1991. Fólkatalið í Usbekistan er umleið 36 milliónir (2022). Usbekistan er eitt av ríkastu og fjølbygdastu londunum í Mið-Asia. Stórt ráevnistilfeingi er í Usbekistan. Har er nógv olja, gass, kol, gull og uran. Stór gassleiðing er løgd úr Bukhara og norður til Uralfjøll í Russlandi. Men gassið verður eisini nýtt í usbekiska ídnaðinum, til dømis í evnafrøði-ídnaðinum og maskin- og flogfaraídnaðinum. Landslagið er skiftandi; tveir triðingar eru oyðimørk og turrar grasfløtur; men har eru eisini fruktagott lendi og stríðar áir og snjótakt fjøll. Gomlu býirnir fram við Silkivegnum eru farnir at draga nógv ferðafólk til sín, og útlendskar fyritøkur eru uppi í at gagnnýta stóra ráevnistilfeingið og góðu vatnorkumøguleikarnar. Usbekistan er fjórðstørsta bummullarland í heiminum. Usbekar nevna bummull "hvíta gullið". Silkivegurin er navnið á forna handilsvegnum úr Kina, ígjøgnum Mið-Asia, Miðeystur og til Evropa. Mangir gamlir islamskir býir, ið vóru handilsmiðdeplar, eru fram við vegnum. Ímillum teirra eru Samarkand, við mongum vøkrum islamskum bygningum, og Bukhara, sum er pílagrímsbýur hjá muslimum, og Tasjkent, høvuðsstaðurin í Usbekistan, sum er gitin undir navninum "gosbrunnabýurin".
# Høvuðsstaður

Tórshavn er høvuðsstaður Føroya.
Ein **høvuðsstaður** er vanliga býurin, har stjórnin í einum landi (ella landsparti, t.d. lutstati) hevur sæti [*tørvar keldu*]. Men tó eru undantøk. Eitt dømi er Holland, har ið høvuðsstaðurin er Amsterdam, men stjórnin hevur sæti í Haag. Í flestum londum er høvuðsstaðurin býurin, har flest fólk búgva, men her eru eisini undantøk. Eitt dømi er USA, har størsti býurin er New York City, men høvuðsstaðurin er Washington DC. Vanliga er høvuðsstaðurin landsins størsti býur og harumfrat búskaparligur og andligur miðdepil. Tórshavn er høvuðsstaður í Føroyum.
# Konfusius

**Konfusius** (kinesiskt: 孔子 (Kǒng zǐ/K'ung-tzu), ella 孔夫子 (p=Kǒng Fūzǐ/K'ung-fu-tzu)), "*Kong Meistari*" ofta stytt til (孔子 (Kǒngzǐ)). (551 f.Kr. – 479 f.Kr.) var ein kinverskur hugsari og sosialur heimspekingur, hvørs lærur og heimspeki hevur sett síni týðiligu spor á kinverskan, koreanskan, japanskan og vjetnamesiskan hugsunarhátt and lív.
# HDI

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|   0.800–1.000 (very high)
  0.700–0.799 (high)
  0.550–0.699 (medium) |   0.350–0.549 (low)
  Data unavailable |

**HDI** – **Human Development Index** – er ein háttur at máta og samanbera støðuna í heimsins londum. Vísitalið, sum er á einum stiga frá 0 til 1, verður roknað við at leggja saman ymisk tøl fyri búskaparliga menning.