Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sun Yat-sen

Sun Yat-sen
**Sun Yat-sen** (孫逸仙 kantonesiskt; upprunaliga nevndur **Sun Wen (孫文)**; 12. november 1866 – 12. mars 1925) var ein kinesiskur revolutionerur og politiskur leiðari, sum ofta verður umrøddur sum "Faðirin hjá tí nýmótans Kina". Sun spældi ein stóran leiklut í at koppa Qing-dynastiið í 1911 við Xinhai-kollveltingini. Hann var tann fyrsti forsetin hjá Lýðveldinum Kina, tá tað varð sett á stovn í 1912. Seinni var hann við til at seta á stovn Kuomintang (KMT) og var fyrsti leiðarin har. Sun var en samlandi persónur í tí post-koloniala Kina, og blívur við at vera serstakur millum kinesisku leiðararnar í 20. øld við at vera væl dámdur bæði í Folkalýðveldinum Kina og Teivan.
# 16. juli

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **juli 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |  |
| **MMXXVI** |

**16. juli** er dagur 197 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 198 um skotár er). 168 dagar eru eftir av árinum.

## Hendingar

* 1661 - Fyrstu pengaseðlarnir í Evropa verða útgivnir av svenska bankanum *Stockholms Banco*.
* 1931 - Haile Selassie I keisari undirskrivar fyrstu grunnlóg Etiopia.
* 1935 - Heimsins fyrsti parkeringsmálari verður settur upp í Oklahoma, USA.
* 1945 - Manhattan verkætlanin: Atomiska øldin byrjar, tá USA hepnast art bresta eina plutoniumbygda royndar atombumbu tætt við býin Alamagordo í New Mexico.
* 1965 - Mont Blanc bergholið, ið bindur Frakland og Italia saman opnar fyri almennninginum.
* 1969 - Apollo programmið: *Apollo 11*, fyrsta rúmdarferja ið roynir at senda rúmdarmenn upp á mánan, verður skotin upp frá Kennedy Space Center í Florida, USA.
* 1979 - Saddam Hussein gerst forseti í Irak.
* 2008 - Sekstan smábørn í Gansu umráðinum í Kina, verða sjúkugreind við nýrasteini, aftaná at hava inntikið eitrað móðurmjólkapulvur, ið hevur verið at fáa í kinesiskum handlum. Mett verður at umleið 330.000 smábørn eru rakt av hendingini.

## Føðingar

* 1872 - Roald Amundsen, norskur rannsóknarmaður (d. 1928)
* 1896 - Trygve Lie, norskur diplomatur (d. 1968)
* 1907 - Barbara Stanwyck, amerikonsk sjónleikarinna (d. 1990)
* 1911 - Ginger Rogers, amerikonsk sjónleikarinna (d. 1995)
* 1948 - Lars Lagerbäck, svenskur fótbóltsvenjari.
* 1964 - Miguel Indurain, spanskur súkklari.
* 1967 - Will Ferrell, amerikanskur sjónleikari.
* 1971 - Corey Feldman, amerikanskur sjónleikari.
* 1988 - Sergio Busquets, spanskur fótbóltsleikari.
* 1989 - Gareth Bale, valisiskur fótbóltsleikari.

## Andlát

* 1999 - John F. Kennedy Jr., amerikanskur blaðútgevi (f. 1960)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Italskt mál

**Italskt** (*italiano*) er eitt romanskt mál, sum hoyrir til bólkinum av indo-evropeiskum málum. Málið verður tosað av umleið 70 milliónum. Tað verður fyrst og fremst talað í Italia, men harumframt eisini í 29 øðrum londum. Italskt er alment mál í Italia, Sveis, San Marino, Slovenia, Vatikanstatinum, Istria (Kroatia) og í ES.

## Mállæra

Italska málið hevur tvey kyn: kallkyn og kvennkyn. Navnorð ið enda við *-o* eru sum oftast kallkynsorð, meðan navnorð ið enda við *-a*, sum oftast eru kvennkynsorð. Navnorð ið enda við *-e* kunnu antin vera kallkynsorð (umleið 70 %) ella kvennkynsorð (umleið 30 %). Navnorð ið enda við *-o* og *-e* enda við *-i* í fleirtali, meðan kvennkynsnavnorð ið enda við *-a* fáa endingina *-e*.

### Sagnorð

Kursiv hondskrift á italska skúlanum 20. og 21. øld
Italiensk sagnorð hava ikki so einklar bendingar, og tað er vanligt at lata vera við at brúka tað persónliga fornavnið, eftirsum sagnorðið vísir hvønn grammatiskan persón ið talan er um. Persónlig fornøvn verða nýtt fyri at leggja dent á hvønn ið ein meinar við, ella fyri at vísa ein mótsetning.

Dømi um sagnorð:

Nútíð av *essere*, "at vera":

*eintal*

**(io) sono** - eg eri (1 pers.)
**(tu) sei** - tú ert (2 pers.)
**(lui, lei, lei) è** - hann/hon/tað er, Tygum eru (3 pers.)
*fleirtal*

**(noi) siamo** - vit eru (1 pers.)
**(voi) siete** - tit eru (2 pers.)
**(loro) sono** - tey eru (3 pers.)

Nútíð av *avere*, "at hava":

*eintal*

**(io) ho** - eg havi (1 pers.)
**(tu) hai** - tú hevur (2 pers.)
**(lui, lei, lei) ha** - hann/hon/tað hevur, Tygum hava (3 pers.)
*fleirtal*

**(noi) abbiamo** - vit hava (1 pers.)
**(voi) avete** - tit hava (2 pers.)
**(loro) hanno** - tey hava (3 pers.)
## Keldur

* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). *Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi*. Milan: Garzanti.
* Berruto, Gaetano (1987). *Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo*. Roma: Carocci.