Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mary Shelley

| Mary Shelley |
| --- |
| Portrettmálningur av Mary Shelley eftir Richard Rothwell, víst fram á Royal Academy í 1840, saman við linjum frá yrking eftir Percy Shelley, *The Revolt of Islam*, ið nevnir hana eitt *barn av kærleika og ljósi* ("child of love and light". |
| Fødd(ur) |
30. august 1797 Somers Town, London, Ongland |
| Andaðist |
1. februar 1851 (aged 53) Chester Square, London, Ongland |
| Starv |
Rithøvundur |
| Tíðarskeið |
Enska endurburðartíðin |
| Hjúnafelagi | Percy Bysshe Shelley (g. 1816–22) |
| Børn | * Percy Florence Shelley
 |

**Mary Wollstonecraft Shelley** (fødd **Godwin**; 30. august 1797 – 1. februar 1851) var ein enskur rithøvundur, ið skrivaði skaldsøgur, stuttsøgur, sjónleikir, essay, ævisøgur og ferðafrásagnir, og var best kend fyri sína gotisku skaldsøgu, *Frankenstein: or, The Modern Prometheus* (1818). Hon ritstjórnaði eisini verk ið maður hennara, filosofurin Percy Bysshe Shelley skrivaði. Faðir hennara var politiski filosofurin William Godwin, pg móðir hennara var filosofturin og feministurin Mary Wollstonecraft.

Móðir Mary Godwin doyði tá ið Mary bert var ellivu dagar gomul; seinni vóru hon og eldra fostursystir hennara uppaldar av faðirinum. Tá ið Mary var fýra, giftist Godwin við granna sínum, Mary Jane Clairmont. Godwin syrgdi fyri, at dótturin fekk ein góða útbúgving og eggjaði henni til at fylgja hansara liberalu politisku teorium. Í 1814 fór Mary Godwin at ganga saman við einum av politisku fylgjarunum hjá pápanum, tann gifti Percy Bysshe Shelley. Saman við fostursystir Mary, Claire Clairmont, fóru tey at ferðast til Fraklands og ferðaðust síðan gjøgnum Evropa. Tá ið tey komu aftur til Onglands var Mary uppá vegin við barninum hjá Percy. Tey næstu tvey árini vóru tey útifryst, vóru í skuld og mistu dóttrina, ið varð fødd ov tíðliga. Tey giftist seint í 1816 eftir at fyrra kona Percy Shelley, Harriet, hevði tikið lívið av sær.

## Keldur
# Vincent van Gogh

Sjálvsmynd, málningur eftir Van Gogh
**Vincent Willem van Gogh** (30. mars 1853 – 29. juli 1890) var ein niðurlendskur post-impressjónistiskur listamálari. Hann er ein av teimum mest týðandi listafólkunum í evropeiskari listasøgu. Hann teknaði longu sum smádrongur, men fór ikki at mála fyrr enn hann var síðst í 20'num. Tað seinasta 10-áraskeiðið av lívinum málaði hann einar 860 oljumálningar og gott 1300 vatnlitsmyndir, tekningar o.a.; hetta var áðrenn hann gjørdist sinnissjúkur og at enda doyði at einum skotsári. Tað var hildið, at hann skeyt seg sjálvan, sjálvt um man ikki fann nakað skotvápn. Hann var maniodepressivur og fekk psykosu.

Van Gogh var ikki blivin kendur, tá hann doyði, tað bleiv hann ikki fyrr enn seinni. Hann hevur havt stóra ávirkan á onnur listafólk í 20. øld.

## Verk

* *Sorg*, 1882
* *Sólblómur*, 1888
* *Kaffistova um kvøldið*, 1888
* *Heyst í Provence*, 1888
* *Sovikamarið hjá Vincent í Arles*, 1888
* *Stjørnunátt*, 1889
* *Iris blómur*, 1889
* *Málari á veg til arbeiðis*, 1889
* *Hvítt hús um náttina*, 1890
* *Portret av Dr. Gachet*, 1890
* *Iris blómur*, 1890

## Keldur

## Slóðir úteftir

* **Van Gogh Museum, Amsterdam **Van Gogh Gallery, The Complete Works**
# Hvalspýggjur

Risastór hvalspýggja.
**Hvalspýggja** (frøðiheiti *Scyphozoa*) er ikki fiskur, men ryggleyst djór. Meir enn 96 % av hvalspýggjuni eru vatn, og hon hevur ríkið í heimshøvunum síðan elstu tíðir. Hon hevur hvørki bein, eygu, heila ella hjarta. Longu trevsurnar verða nýttar at veiða við. Langar trevsur hanga niður úr hvalspýggjuni. Tá ið eitt lítið kykt svimur í tær, verður eitur sprænt á tað.

Hvalspýggjur eru bleytar. Búkurin fer inn og út, eins og regnskjól letist upp og fer aftur. Hetta ger, at hvalspýggjan flytur seg. Hvalspýggja fer eftir ljósinum, hóast hon hevur eingi eygu. Hon svimur upp í sjógvin, har hon er í nánd av tí, hon etur. Mangar hvalspýggjur eru næstan gjøgnumskygdar. Nakrar teirra lýsa, so tær síggjast í myrkum sjógvi. Hetta gera tær oftast, tá ið onkur órógvar tær.

Hvalspýggjurnar kunnu viga upp í 204 kg, eins nógv og ein fullvaksin hannleyva .

## Kelda
# Ian Fleming

Ian Fleming - 1958.
*Goldeneye Estate* - húsini á Jamaika, har Fleming allar sínar skaldsøgur skrivaði.
**Ian Lancaster Fleming** (føddur 28. mai 1908 í Mayfair í London, deyður 12. august 1964 í Canterbury í Onglandi) var bretskur rithøvundur.
Hann var ættaður úr Skotlandi, men vaks upp og gekk í skúla í Onglandi.

Ian Fleming er best kendur fyri krimiskaldsøgurnar ella njósnaraskaldsøgurnar um bretska loyniagentin James Bond, sum hann í fimmti- og sekstiárunum skrivaði. Fleming skrivaði tilsamans fjúrtan skaldsøgur og nýggju stuttsøgur um agent 007.
Tá hann doyði í 1964, hevði hann longu selt fleiri enn 30 milliónir eintøk.

## Útgivið

**James Bond 1953 - *Casino Royale*
* 1954 - *Live and Let Die*
* 1955 - *Moonraker*
* 1956 - *Diamonds are forever*
* 1957 - *From Russia With Love*
* 1958 - *Dr. No*
* 1959 - *Goldfinger*
* 1960 - *For Your Eyes Only*
* 1961 - *Thunderball*
* 1962 - *The Spy Who Loved Me*
* 1963 - *On Her Majesty's Secret Service*
* 1964 - *You Only Live Twice*
* 1965 - *The Man With The Golden Gun*
* 1966 - *Octopussy and The Living Daylights*

**Aðrar bókmentir 1957 - *The Diamond Smugglers*
* 1963 - *Thrilling Cities*
* 1964 - *Chitty-Chitty-Bang-Bang*

## Slóðir úteftir

* Almenna heimasíðan: ianfleming.com (á enskum)
* Ævisøga: Fleming, Ian Lancaster, oxforddnb.com (á enskum)
* *The Name is Still Bond*, in.fo, 24.11.2006 (á føroyskum)
* *Minnismerki um James Bond í Færeyjum*, ruv.is, 23. mars 2022 (á íslenskum)

## Keldutilfar

 *Hendan greinin um **Ongland** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# 23. januar

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Januar 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
|  |  |  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |
| **MMXXVI** |

**23. januar** er dagur 23 í árinum í gregorianska kalendaranum. 342 dagar eru eftir av árinum (343 dagar um skotár er).

## Hendingar

* 1928 - Javnaðarflokkurin, stovnaður 1927, fær fyrstu ferð umboð í Løgtingið, Mourentius Viðstein og Petur Mohr Dam.

## Føðingar

* 1832 - Edouard Manet, franskur málari (d. 1883)
* 1889 - Rikard Long, føroyskur rithøvundur (d. 1977)
* 1928 - Jeanne Moreau, fronsk sjónleikarinna.
* 1944 - Rutger Hauer, niðurlendskur sjónleikari.
* 1947 - Megawati Sukarnoputri, indonesiskur forseti.
* 1950 - Richard Dean Anderson, amerikanskur sjónleikari.
* 1984 - Arjen Robben, niðurlendskur fótbóltsleikari.
* 1985 - Doutzen Kroes, niðurlendsk modell

## Andlát

* 1944 - Edvard Munch, norskur málari (f. 1863)
* 1963 - Józef Gosławski, pólskur myndahøggari

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Jarðskjálvti

Jarðskjálvtar krevja ofta nógv mannalív.
**Jarðskjálvti**; brádligar rørslur í jarðarskorpuni, sum elva til harðligar ristingar. Ein jarðskjálvti kemur av, at tvær plátur glíða hvør móti aðrari. Rivan, sum tær glíða framvið, verður kallað umskaring. Tá ið tær flyta seg, elva tær til ristingar í jørðini. Jarðskjálvtar kunnu vera so harðir, at teir fáa heilar bygningar at rapa. Harðastu jarðskjálvtarnir eru í Japan. Í 1923 doyðu 143 000 fólk í einum jarðskjálvta. Føroyar eru langt frá einum plátumóti, har harðir jarðskjálvtar kunnu vera. Tó kunnu veikir jarðskjálvtar vera her. Í 1967 var ein veikur jarðskjálvti í Suðuroy, sum fólk í oynni merktu. Á markinum millum jarðarplátur, eitt nú í Turkalandi, Japan ella í Kalifornia við amerikonsku vesturstrondina, kann ein jarðskjálvti fáa jørðina at skelva so harðliga, at hús rapa og vegir brotna. Tá støkka ofta gassleiðingar sundur og elva til nógvan eld. Ofta doyggja fleiri fólk av eldi enn av rapaðum húsum. Í londum og býum, har jarðskjálvtar ofta eru, royna tey at verja seg so væl sum gjørligt. Til dømis royna tey at byggja soleiðis, at bygningarnir tola harðan skjálvta. Tó verða neyvan allir bygningar bygdir soleiðis, sum teir eiga. Ein jarðskjálvti kann koma uttan nakra ávaring. Tó eru ofta smáir skjálvtar undan einum stórum skjálvta.

Ristingar, elvdar av jarðskjálvta, verða máldar við einum tóli, sum nevnist seismografur. Fyri at kunna ávara fólk so skjótt sum gjørligt, máta vísindafólk neyvt allar ristingar í jarðarskorpuni. Tey brúka seismograf, eitt málitól, sum er fest í føstu helluna. Seismografurin er sera viðkvæmur og mátar allar ristingar, sjálvt hinumegin á jørðini.
# 23. juni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Juni 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**23. juni** er dagur 174 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 175 um skotár er). 191 dagar eru eftir av árinum.

## Hendingar

* 1969 - Sundaferjan byrjar at sigla millum Oyri, Hvalvík, Hósvík og Selatrað.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* 1975 - Ísland-Føroyar 6-0 í Reykjavík

### Grindir

* 1850 - Miðvágur, 155.
* 1852 - Vestmanna, 123.
* 1855 - Klaksvík, 65.
* 1873 - Klaksvík, 142.
* 1935 - Hvalba, 328.
* 1956 - Gøta, 83.
* 1959 - Hvalvík, 120.
* 1969 - Nólsoy, 36.

## Føðingar

* 1894 - Edvard 8., bretskur kongur (d. 1972)
* 1912 - Alan Turing, bretskur støddfrøðingur og teldufrøðingur (d. 1954)
* 1937 - Martti Ahtisaari, finskur forseti og diplomatur.
* 1972 - Zinedine Zidane, franskur fótbóltsleikari.
* 1975 - KT Tunstall, skotsk songkvinna.
* 1976 - Patrick Vieira, franskur fótbóltsleikari.
* 1980 - Francesca Schiavone, italsk tennisleikarinna.
* 1984 - Duffy, valisisk songkvinna.

## Andlát

* 79 - Vespasian, rómverskur keisari (f. 9)
* 2011 - Peter Falk, amerikanskur sjónleikari (f. 1927)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# 20. juni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Juni 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**20. juni** er dagur 171 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 172 um skotár). Tað eru 194 dagar eftur av árinum.

## Hendingar

* 2004 Føroysk Wikipedia varð stovnað.
* 2005 Margretha drotning legði grundarsteinin til Hoyvíkar kirkju.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* 1971 Føroyar-Orknoyggjar 1-1 (0-0) í Tórshavn

### Grindir

* 1710 - Gøta, 30.
* 1840 - Klaksvík, 55.
* 1843 - Miðvágur, 333.
* 1843 - Hvalvík, 288.
* 1857 - Vestmanna, 100.
* 1867 - Sørvágur, 2.
* 1956 - Norðskála, 129.

## Føðingar

* 1389 - Johan av Lancaster, 1. hertugi av Bedford, regentur av Frankaríki (d. 1435)
* 1819 - Jacques Offenbach, týskt-franskt tónaskald (d. 1880)
* 1909 - Errol Flynn, amerikanskur sjónleikari (d. 1959).
* 1924 - Chet Atkins, amerikanskur tónleikari (d. 2001)
* 1924 - Erling Poulsen, lærari og rithøvundur (d. 2006)
* 1928 - Jean-Marie Le Pen, franskur politikari.
* 1928 - Martin Landau, amerikanskur sjónleikari.
* 1931 - Olympia Dukakis, amerikonsk sjónleikarinna.
* 1934 - Jóhan Hendrik Winther Poulsen, føroyskur málfrøðingur (d. 2022).
* 1942 - Brian Wilson, amerkianskur tónleikari (*Beach Boys*).
* 1944 - Vibeke Larsen í Tønder, ríkisumboðsmaður 1995-2001.
* 1947 - Henrik Old, fiskimaður, skipari, løgtingsmaður, landsstýrismaður.
* 1949 - Lionel Richie, amerikanskur tónleikari.
* 1952 - John Goodman, amerikanskur sjónleikari.
* 1967 - Nicole Kidman, avstralsk-amerikonsk sjónleikarinna.
* 1978 - Frank Lampard, enskur fótbóltsleikari.

## Andlát

* 840 - Ludvík I, nevndur "Ludvík tann frómi", kongur í frankiska ríkinum og keisari (f. 778)
* 1597 - Willem Barents, niðurlendskur sjófari (f. uml. 1550)
* 1837 - Vilhelm 4., bretskur kongur (f. 1765)
* 1933 - Clara Zetkin, týskur politikari og stríðskvinna fyri kvinnurættindum (f. 1857)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |