Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jainisma

Stovnarin var Rishabha, føddur í 7190 f.Kr.
**Jainisma** er ein heimsátrúnaður úr India. Jainistarnir trúgva ikki, at nakar gud er til. Átrúnaður teirra boðar, at tú aldri má fara harðliga fram ímóti nøkrum lívandi. Jainistarnir trúgva á endurføðing. Jainisma líkist hinduismu.

Nú eru einir 6 mió. jainistar, flestir í India .

## Kelda
# Silvur

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **47** | Palladium ← **Silvur** → Cadmium |
| Cu ↑ **Ag** ↓ Au |  Skeiðbundna skipanin |

 |
|

|  |
| --- |
| **Útsjónd** |
|  {{{Útsjónd}}} |
| **Alment** |
| Navn: | Silvur |
| Evnafrøðiligt tekn: | Ag |
| Atomnummar: | 47 |
| Elektronsamanseting: | [Kr] 4d10 5s1 |
| Elektronir pr. skal: | 2, 8, 18, 18, 1 |
| Atomradius: | 160 pm |
| Kovalent radius: | 153 pm |
| Van der Waals radius: | 172 pm |
| **Evnafrøðiligir eginleikar** |
| Oxidatiónstrin: | 1 (amfoteriskt oxid) |
| Elektronegativitetur: | 1,93 (Paulings skala) |
| **Alisfrøðiligir eginleikar** |
| Evnisnøgd: | 10,49 g/cm3 |
| Massefylde på væskeform: | 9,320 g/cm3 |
| Kókipunkt: | 2435 K / 2162 °C |
| Smeltihiti: | {{{Smeltihiti}}} kJ/mol |
| **Mekaniskir eginleikar** |

|  |
| --- |
|  |

 |

**Silvur** (latín: *argentum*) er tað 47. frumevni í tí skeiðbundnu skipanini, og hevur tað evnafrøðiliga súmbolið **Ag**. Undir vanligum trýst- pg hitaviðurskiftum sær hetta skiftismetalið út sum eitt skínandi blankt hvítt metal.
# 17. øld

**17. øld** var øldin, ið vardi frá 1601 til 1700 í tí gregorianska kalendaranum.

(16. øld - **17. øld** - 18. øld)

## Áratíggju og ár

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1590-árini** | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 |
| **1600-árini** | 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 |
| **1610-árini** | 1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 |
| **1620-árini** | 1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629 |
| **1630-árini** | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639 |
| **1640-árini** | 1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 |
| **1650-árini** | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 |
| **1660-árini** | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 |
| **1670-árini** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 |
| **1680-árini** | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 |
| **1690-árini** | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 |
| **1700-árini** | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 |

## Týdningarmikil fólk

### Andlát

* William Shakespeare, enskur rithøvundur (1564 - 1616)
* Galileo Galilei, italskur vísindamaður (1564 - 1642)
* Claudio Monteverdi, italskur tónasmiður (1567 - 1643)
* René Descartes, franskur heimspekingur og støddfrøðingur (1596 - 1650)

### Føðingar

* John Milton, enskur rithøvundur (1608 - 1674)
* Blaise Pascal, franskur guðfrøðingur, alisfrøðingur og støddfrøðingur (1623 - 1662)
* Isaac Newton, enskur gudfrøðingur, alisfrøðingur og støddfrøðingur (1642 - 1727)
* Gottfried Wilhelm Leibniz, týskur heimspekingur og fjølfrøðingur (1646 - 1716)
* Antonio Vivaldi, venetianskur tónasmiður (1678 - 1741)
* Johann Sebastian Bach, týskt tónaskald (1685 - 1750)
* Georg Friedrich Händel, týskur/bretskur tónasmiður (1685 - 1759)
# 12. øld

**12. øld** var øldin, ið vardi frá 1. januar 1101 (MCI) til 31. desember 1200 (MCC) í tí julianska kalendaranum.

(11. øld - **12. øld** - 13. øld)

## Áratíggju og ár

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1090-árini** | 1090 | 1091 | 1092 | 1093 | 1094 | 1095 | 1096 | 1097 | 1098 | 1099 |
| **1100-árini** | 1100 | 1101 | 1102 | 1103 | 1104 | 1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 |
| **1110-árini** | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 | 1117 | 1118 | 1119 |
| **1120-árini** | 1120 | 1121 | 1122 | 1123 | 1124 | 1125 | 1126 | 1127 | 1128 | 1129 |
| **1130-árini** | 1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 |
| **1140-árini** | 1140 | 1141 | 1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149 |
| **1150-árini** | 1150 | 1151 | 1152 | 1153 | 1154 | 1155 | 1156 | 1157 | 1158 | 1159 |
| **1160-árini** | 1160 | 1161 | 1162 | 1163 | 1164 | 1165 | 1166 | 1167 | 1168 | 1169 |
| **1170-árini** | 1170 | 1171 | 1172 | 1173 | 1174 | 1175 | 1176 | 1177 | 1178 | 1179 |
| **1180-árini** | 1180 | 1181 | 1182 | 1183 | 1184 | 1185 | 1186 | 1187 | 1188 | 1189 |
| **1190-árini** | 1190 | 1191 | 1192 | 1193 | 1194 | 1195 | 1196 | 1197 | 1198 | 1199 |
| **1200-árini** | 1200 | 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209 |

## Týdningarmikil fólk

* Filip 1. av Fraklandi (23. mai 1052 – 29. juli 1108)
* Niels Danakongur, (umleið 1065 – 25. juni 1134)
* Ólavur Magnusson (1099 - 1115) kongur av Noregi.
* Sverri Sjúrðarson (umleið 1145/1151 - 8. mars 1202), kongur Noregs 1184 – 9. mars 1202. Hann vaks upp í Kirkjubø í Føroyum.
# Evvia

| **Evvia** |
| --- |
|  |
| Landafrøði |
|  |
| **Vídd** | 3684 km² |
| Umsiting |
| **Land** |  Grikkaland |
| Íbúgvalæra |
| **Fólkatal** | 198.130 (2001) |
| **Íbúgvatættleiki** | 54 /km² |

**Evvia** (grikskt: **Εύβοια**, Euvoia, forngrikskt: Εὔβοια, Eúboia) er næststørsta oyggin í Grikkalandi í vídd og eftir fólkatalið, næst eftir Kreta. Tað smala Euripus-sundið skilur oynna frá Viotia á grikska meginlandinum. Oyggin er long og smøl og líkist einum sjóhesti, sæð úr erva. Hon er 150 km long og í breiddini er hon millum seks og 50 km. Oyggin strekkir seg úr útnyrðingi móti landsynningi og hevur ein fjallarygg, sum byrjar á meginlandinum í Tessalia, gongur gjøgnum alla Evvia og víðari til oyggjarnar Andros, Tinos og Mykonos. Hægstu fjøllini á Evvia eru: Dirfys (1.745 m), Pyxaria (1.341 m) í ein landnyrðing og Okhi (1.394).

## Søga

### Fornøld

Søgan hjá Evvia snýr seg í høvuðsheitum um søguna hjá teimum báðum býunum Khalkis (Khalkida á nýgrikskum) og Eretria. Báðir býir vóru jóniskar niðursetubýir frá Attika. At hesir býir høvdu stóran týdning kann eisini síggjast útfrá tí, at frá Khalkis og Eretria vóru fleiri koloniir stovnaðar í *Magna Graecia* og á Sisilia, eitt nú Kumae, Rhegium og Naxos, og á strondini á Makedonia. Við hesum lótu attikarnir upp nýggjar handilsrutur fyri Grikkaland og víðkaðu um økið til tað vesturlendsku sivilisatiónina. At Evvia hevur havt stóra makt í hesum tíðarskeiði kann eitt síggjast við tað at tey evviansku vekteindirnar og mátini vóru brúkt í Athen heilt fram í tíðina til Solon, og í teimum jóniske býunum yvirhøvur. Khalkis og Eretrea síggja út til at hava verið líka sterkir og vóru eisini kappingarneytar. Ein tann fyrsti sjóbardagin, ið fór fram í grikskari søgu var ímillum hesir báðir býirnar.

Í 490 á.Kr. bliv Eretria næsten lagt í oyði og íbygvarnir vóru fluttir til Persia. Býurin varð bygdur upp aftur eftir stríðið við Marathon tætt við har ið upprunaligi býurin lá, men býurin fekk aldrig sína sterku støðu aftur, sum hann hevði havt fyrr. Eftir hetta var Khalkis tann sterkasti av teimum báðum, men Athen var nú við at fáa størri vald. Í 506 á.Kr. tapti Khalkis ein bardaga móti Athen, sum sendi 4000 attiskir niðursetumenn til oynna og sá út til at fáa valdið á oynni.

### Miðøld

Í 1157 vóru allir býir og bygdir, sum lógu við strendurnar á Evvia, lagdir í oyði av herdeildum av Sisilia.

Tað Ottoman–Venetiska Stríð (1463–79) førdi til, at Evvia hin 12. juli 1470 og heilt framm til grikska frælsisstríðið frá 1821 til 1830 var undir Osmanniskum stýri, ossmannarir nevndu oynna Eğriboz ella Ağriboz, sum er avleitt av Euripus (sundið millum oynna og meginlandið). Í 1830 gjørdist Evvia partur at tí nýggja grikska kongaríkinum.

## Ferðasamband

Mynd:Chalkida Bridge (1).jpgKhalkida brúgvin
Evvia er bundin saman við meginlandið við tveimum brúgvum. Tann eina er Khalkida brúgvin, ið leiðir ferðsluna frá Khalkida á Evvia til Tive (Theben) á meginlandinum. Hin brúgivn fer framvið Khalkis, men vegurin til brúnna byrjar í Athen. Allar brúgvar á Evvia eru hongibrúgvar.

## Keldur

## Slóðir úteftir

* Almenna heimasíðan hjá Evvia *(á grikskum)*
* Myndir av Evvia á Flickr
# Pávin

Katolikkar trúgva, at høvur kirkjunnar, pávin, er umboðsmaður Guds á jørð. Í trúarmálum er hann hægsti myndugleiki. Ein útsøgn frá pávanum, tá ið hann úttalar seg ex cathedra (latín: "úr læristólinum") um trúgv og siðalæru, er lýtaleys. Pávin býr í Vatikanríkinum, sum er elalítið sjálvstøðugt ríki í Róm.

Katolikkarnir síggja pávan sum eftirfylgara Pætus apostul. Jesus segði við Pætur: "Men eg sigi tær eisini: Tú ert Pætur (tað merkir: ein klettur), og á hesum kletti vil eg grunda kirkju mína, og helheims portur skulu ikki fáa vald á henni." (Matt 16,18). Hetta nýta katolikkarnir sum próvførðslu fyri sínum sýni. Líkasum Pætur var kletturin, soleiðis er eftirfylgari Pæturs nú kletturin.

Sjálv pávalæran sær út til at hava verið mennað upp ígjøgnum fornkirkjutíðina. Mann roknar við Pæturi sum fyrsti biskuppi í Róm. Síðani koma hinir bisparnir.
# Flógvakríggið

| **Flógvakríggið** |
| --- |
|  |
| Dagfesting: | 2. august 1990 – 28. februar 1991 |
| Stað: | Miðeystur, Kuveit, Persaflógva |
| Partur |
|  Kongsríki Saudi-Arábia |  Lýðveldið Irak |
|  Egyptaland |  |
|  Lýðveldið Kuveit |  |
|  Sameindu Emirríkini |  |
|  Oman |  |
|  Katar |  |
|  Pakistan |  |
|  Sýria |  |
|  Bangladesj |  |
|  Afghanistan |  |
|  Avstralia |  |
|  Suðurkorea |  |
|  Filipsoyggjar |  |
|  Argentina |  |
| **NATO** |  |
|  Sambandsríki Amerika |  |
|  Stóra Bretland |  |
|  Kanada |  |
|  við fleiri ... |  |

Við tí í hyggju at leggja mikla oljuríkidømið í Kuveit undir seg og fáa atgongd til Persaflógva, gjørdi Irak innrás í Kuveit í august 1990. Flógvakríggið brestur á. Eitt fleiritjóðaherlið - 29 lond vóru uppií - við USA á odda rak irakar úr Kuveit í februar 1991, og eftir bardagar í 100 tímar, viðurkendi Irak eina vápnahvíld.
# Igor Stravinskij

Igor Stravinskij (til vinstru) saman við Wilhelm Furtwängler
**Igor Fjodorovitj Stravinskij** (russiskt: Игорь Фёдорович Стравинский, *Igor' Fëdorovič Stravinskij*)
(føddur 17. juni 1882 í Oranienbaum í Russlandi, deyður 6. apríl 1971 í New York) var russiskt tónaskald, klaverleikari og orkesturleiðari.

Stravinskij var ein kosmopolitiskur russari. Hann ferðaðist nógv og ein stóran part av tíðini,
meðan hann skapaði verkini sum tónaskald, búði hann í Frankaríki og USA.
Eisini gjørdist hann víðagitin klaverleikari og orkesturleiðari.
Mangan stjórnaði hann orkestrinum til frumframførsluna av sínum egnu verkunum.

Igor Stravinskij verður mettur av mongum at vera eitt tað mest týðandi tónaskaldið í 1900-talinum.
Millum kendastu verkini hjá honum eru ballettirnar *Eldfuglurin (Жар-птица)* frá 1910, *Petrusjka (Петрушка)* frá 1911 og *Vároffrið (Весна священная / Le sacre du printemps)* frá 1913.

## Keldur