Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fjall

Matterhorn á markinum millum Sveis og Italia
Eitt **fjall** er eitt landafrøðiligt stað sum hevjar seg yvir umhvørvi rundan um við einari hædd sum kann vera millum nakrar tíggjutals metrar til fleiri túsund metrar, tó verður eitt fjall ofta definerað sum í minsta lagi 600 metrar høgt, í Encyclopædia Britannica er eitt krav um minstamark í hædd á 610 metrar. Í Føroyum verður orðið fjall tó eisini nevnt um fjøll ið eru undir tað marki. Orðið fjall verður ofta brúkt um fjallarøðir.

Tey flestu av jarðarinnar fjøllum eru blivin til antin við vulkanskum virksemi ella við forskjótingum í jarðarskorpuni ella við erodering av kringliggjandi bleytum fjallasløgum.

Størsti parturin av jarðarinnar fjøllum finnast á havins botni. Á landi eiga fjøllini 24% av yvirfløtuni: 52 prosent av Asia, 25 prosent av Evropa, 3 prosent av Afrika, 17 prosent av Avstralia, 36 prosent av Norðuramerika og 22 prosent av Suðuramerika.

Hægsta fjalli í heiminum er Mount Everest (Nepal), sum er 8.848 metrar høgt.

## Heimsins hægstu fjøll

Tað eru 14 fjøll í heiminum, sum eru yvir 8.000 metrar yvir havið ella hægri.

| Nr. | Fjall | Land | Hædd | Mynd |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | Mount Everest | Nepal/Kina | 8.848 m |  |
| 2. | K2 | Pakistan/Kina | 8.611 m |  |
| 3. | Kangchenjunga | Nepal/India | 8.586 m |  |
| 4. | Lhotse | Nepal | 8.516 m |  |
| 5. | Makalu | Nepal | 8.462 m |  |
| 6. | Cho Oyu | Nepal | 8.201 m |  |
| 7. | Dhaulagiri | Nepal | 8.167 m |  |
| 8. | Manaslu | Nepal | 8.156 m |  |
| 9. | Nanga Parbat | Pakistan | 8.125 m |  |
| 10. | Annapurna | Nepal | 8.091 m |  |
| 11. | Gasherbrum I | Pakistan/Kina | 8.068 m |  |
| 12. | Broad Peak | Pakistan/Kina | 8.047 m |  |
| 13. | Gasherbrum II | Pakistan/Kina | 8.035 m |  |
| 14. | Shisha Pangma | Nepal/Tibet | 8.013 m |  |
# Pretoria

Pretoria
Skjøldur
**Pretoria** er ein býur í Suðurafrika. Síðan desember 2000 er hann partur av **Tshwane** stórbýarøkinum (*City of Tshwane Metropolitan Municipality*).
Býurin liggur í landslutinum Gauteng, uml. 55 kilometrar norðan fyri Johannesburg.

Pretoria er ein av teimum trimum høvuðsbýnum í landinum. Í Suðurafrika eru tríggir høvuðsstaðir:
Ríkisfyrisitingin er í Pretoria, tingið í Høvdastaði og dómstólarnir í Bloemfontein.

## Søga

Pretoria varð grundlagdur í 1855. Í 2011 búðu har fleiri enn 741 túsund fólk.

## Kend fólk

* Paul Kruger, politikari (1825-1904)
* Elon Musk, vinnulívsmaður (\*1971)

## Hygg eisini at

* Suðurafrika

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða; www.tshwane.gov.za
* Pretoria, wikivoyage.org (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# ISO 8601

| Dato og tíð, tá henda síðan varð tikin niður, skrivað eftir reglunum í ISO 8601 (): |
| --- |
| Dato  og  tíð  UTC (føroysk vetrartíð): | 2026-06-21T02:02:43+00:00 2026-06-21T02:02:43+00 2026-06-21T02:02:43Z 20260621T020243Z 2026-06-21T02:02Z 2026-06-21T02:02 |
| Dato og føroysk summartíð: | 2026-06-21T03:02:43+01 |
| Dato: | 2026-06-21 |
| Mánaður: | 2026-06 |
| Vika: | 2026-W25 |
| Vika og dagur: | 2026-W25-7 |
| Dagur: | 2026-172 |
| Dato uttan ár: | --06-21 |

**ISO 8601** er ein millumtjóða standardur fyri, hvussu tíðarfesting eigur at verða skrivað, so hon er eintýðug. Størri støddir koma altíð áðrenn smærri, og sum útgangsstøði verður dato skrivaður **aaaa-mm-dd** og klokkutíð **hh:mm:ss**. Dato og klokkutíð verða skild við T; loyvt er eisini at skilja við millumrúmi, um misskiljing ikki kann standast av hesum.

Danmark hevur sett standardin í gildi sum **DS/ISO 8601-1:2019**.

Sum dømi er 22. februar tann 53. dagurin í árinum. Og 22. februar 1966 var týsdagur (annar dagur) í áttandu viku av 1966. Dagurin kann tí eintýðugt verða skrivaður 1966-02-22, 1966-W08-2 og 1966-053. Er nóg mikið við viku, verður skrivað 1966-W08. Er nóg mikið við mánaði, verður skrivað 1966-02. Gongur árið fram av samanhanginum, kann vera nóg mikið at skriva datoin --02-22.

Klokkutíð verður skrivað við tímum, minuttum og møguliga sekundum. Tíðarsona eigur at verða upplýst, uttan so at misskiljing er útilokað.

Um veturin er høvuðstíðindasendingin í Útvarpinum á miðdegi kl. 12:20Z ella bara 12:20, um ongin misskiljing kann standast av at koyra Z burtur.

Um summarið er høvuðstíðindasendingin í Útvarpinum á miðdegi kl. 12:20+01, 11:20Z ella, um misskiljing er útilokað, bara kl. 12:20.

## Ávisingar úteftir

* ISO 8601: Lond, sum hava sett ISO 8601 í gildi
# Helle Thorning-Schmidt

| Helle Thorning-Schmidt |
| --- |
|  |
| Forsætisráðharri í Danmark |
| **Í embæti** 3. oktober 2011 – 28. juni 2015 |
| Monarkur | Margrethe II |
| Varamaður | Margrethe Vestager Morten Østergaard |
| Undanmaður | Lars Løkke Rasmussen |
| Eftirmaður | Lars Løkke Rasmussen |
| Formaður fyri Socialdemokraterne |
| **Í embæti** 12. apríl 2005 – 28. juni 2015 |
| Varamaður | Frank Jensen Mogens Jensen |
| Undanmaður | Mogens Lykketoft |
| Eftirmaður | Mette Frederiksen |
| Persónlig kunning |
| Fødd(ur) |  (1966-12-14) 14. desember 1966 Rødovre, Danmark |
| Politiskur flokkur | Socialdemokraterne |
| Hjúnafelagi(ar) | Stephen Kinnock (1996–nú) |
| Børn | 2 døtur |
| Alma mater | Københavns Universitet College of Europe |
| Undirskrift |  |

Helle Thorning-Schmidt
**Helle Thorning-Schmidt** (fødd 14. desember 1966 í Rødovre) er ein danskur politikari, ið var forsætisráðharri í Danmark frá 3. oktober 2011 til 28. juni 2015.

Helle Thorning-Schmidt er útbúgvin cand.scient.pol. og MA í evropeiskum studium. Hon varð fyrstu ferð vald í Fólkatingið í 2005. Hon var forkvinna fyri Sosialdemokratarnar frá 2005 til 28. juni 2015.

Politiska lívsleið hennara byrjaði í 1999, tá hon gjørdist limur í Evropaparlamentinum, har hon sat til 2004. Hon varð uppstillað til Fólkatingið í *Østerbrokredsen* í 2003 og er síðani vald á valunum í 2005 (4 591 persónligar atkvøður), 2007 (49 926 persónligar atkvøður) og 2011 (33 564 persónligar atkvøður).

## Keldur
# Roald Dahl

Patricia Neal og Roald Dahl (1954)
**Roald Dahl** (13. september 1916 – 23. november 1990) var bretskur rithøvundur, føddur í Llandaff í Wales. Foreldrini vóru norsk, og pápin og ein systir doyðu longu, tá ið Roald var trý ára gamal. Hann hevði stóra virðing fyri mammuni sum var gift tvær ferðir og átti fýra børn, umframt tvey stjúkbørn. Hann hevur brúkt mammuna sum fyrimynd fyri ommuna í bókini Heksirnar. Í 1942 hitti hann C. S. Forester sum skrivaði Captain Hornblower. Hann eggjaði honum til at skriva. Fyrstu fimtan árini skrivaði Roald Dahl stuttsøgur til vaksin, men so fór hann at skriva til børn. Tær fyrstu søgurnar vóru søgur, hann fann uppá at fortelja fyri døtrunum Oliviu og Tessu. Hann hevur sjálvur sagt at: ”Tað er torførari at skriva barnabøkur (enn bøkur til vaksin). Tað er verri at halda áhuganum hjá einum barni fastum, tí eitt barn fær ikki hugsavnað seg sum ein vaksin. Barnið veit, at sjónvarpið er inni við síðuna av. Tað er hart at fanga hugin hjá einum barni, men tað er stuttligt at royna.” Hann hevur skrivað ein hóp av barnabókum m.a. James And The Giant Peach (1961), filmatiserað í 1996, Charlie And The Chocolate Factory (1964), filmatiserað í 1971 og 2005, Dánjal Á Fuglaveiðu (1975 á føroyskum 1997) var gjørdur til sjónvarpsfilm í 1989, Heksirnar (1983 á føroyskum 1998) var filmatiserað í 1990. Tá ið bókin Matilda kom út í Onglandi í 1988, sló hon øll sølumet við hálvari millión eftir hálvum ári. Hon er síðani gjørd til film í 1996. Roald Dahl trúði fult og fast uppá, at tað var sera týðandi at fáa børn at lesa bøkur. Hann verður eisini hildin at vera høvundur, sum hevur dugað sera væl at funnið evni, sum fangar børn og at brúka eitt mál, sum er lætt og spennandi at lesa.

## Útgávur

* 1997 - Dánjal Á Fuglaveiðu
* 1998 - Heksirnar

## Heiður

* 1983 - The Whitbread Award fyri Heksirnar.
* 1988 - The Children´s Book Award fyri Matildu.

## Ávísing úteftir

* www.roalddahl.com Archived 2012-04-02 at the Wayback Machine
# Himalaia

| *Himalaia* |
| --- |
|  |
| Mount Everest, hægsta fjall í heiminum |
| Heimspartur: | Asia |
| Land: |  Pakistan  Kina  India    Nepal  Butan |
| Hægsta fjall: | Mount Everest (8.848 m) |

**Himalaiafjøll** eru sum ein ovurstórur og høgur múrur ímillum India og Tibet (Kina). Fjøllini eru kavatakt alt árið, og her er hægsta fjall í heiminum, Mount Everest (8850 m). Fjøllini vórðu til fyri um 50 milliónum árum síðan, tá ið Indiapláta stoytti saman við Evrásiaplátu. Sum pláturnar stoyttu saman, var rondin á Indiaplátu kroyst inn undir Evrásiaplátu, og havbotnurin ímillum teirra varð faldaður saman og trýstur upp til tað, ið nú er Himalaiafjøll.

## Hygg eisini at

* Fjøll í heiminum
# G20

Tað eru 19 limalond í G20. Evropeiska Samveldið hevur eygleiðarastøðu.
Í **G20** eru heimsins førandi ídnaðarlond, og limirnir eru Argentina, Avstralia, Brasil, Stóra Bretland, Kanada, Fólkalýðveldið Kina, Frakland, Týskland, India, Indonesia, Italia, Japan, Suðurkorea, Meksiko, Russland, Saudiarábia, Suðurafrika, Turkaland og Sameindu Statirnir. Harumframt er ES, við sínum 28 limum, eisini ein partur av G20. Felagsskapurin kemur reguliga saman til fundar at røða um heimsbúskapin.

## Kelduávísingar
# Granskaraútbúgving

**Ph.d.** er **granskaraútbúgving**, sum tekur trý ár og endar við verju av ritgerð um evni, sum er viðgjørt tey trý árini útbúgvingin er. Tað kann eisin ivera talan um eina 4 ára útbúgving, tá er kandidatparturin við í ph.d.-partinum. Ph.d. er stytting fyri *philosophiae doctor* (tað er doktari í heimspeki). Hetta er vanliga ein 3 ára granskaraútbúgving, sum í dag er kravd fyri at kunna fáa starv sum t.d. granskari á universitetum og granskingarstovnum. Eisini fleiri virkir, serliga tey sum arbeiða við menning av nýggjum vørum og tænastum, seta fólk við ph.d.-útbúgving í starv. Fólk verða vanliga sett í eitt 3 ára starv hjá einum universiteti, einum sektorgranskingarstovni ella á einum virki og innskrivað til lestur við eitt universitet. Tað ber til at søkja um at verða innskrivað(ur) til ph.d.lestur á Fróðskaparsetrinum. Mett verður, at tað eru eini 25 fólk í Føroyum í løtuni, sum eru í gongd við ph.d.útbúgving og líka nógvir føroyingar í gongd uttanlands eisini. Í sambandi við umsóknir um stuðul og annað, verður hetta 3 ára skeiðið og arbeiðið vanliga kalla ein ph.d.-verkætlan ella ein granskaraútbúgving.
# Bob Marley

Tónleikarin og sangarin Bob Marley búði á Jamaika og var í 1970-árunum oddamaður í reggaetónleikinum.
Jamaikanski sangarin **Bob Marley** (f. 6. februar 1945 í Jamaika – d. 11. mai 1981 í Florida) gjørdi reggaetónleikin heimsgitnan.

**Robert Nesta Marley** varð føddur 6. februar í 1945 í Nine Mile, Saint Ann á Jamaika. Hann gav sum 17 ára gamal út sítt fyrsta lag, "One Cup Of Coffee", men tað var ikki fyrr enn 10 ár seinni, at hann fekk sítt altjóða gjøgnumbrot. Bob Marley eigur ikki minni enn 13 børn. Og út av hesum 13 hava millum annað synirnir Ziggy Marley, Stephen Marley og Damian Marley fingið eina tónleikayrkisleið eins og pápin. Ziggy Marley er forsangari í bólkinum “Ziggy Marley and the Melody Makers”, har Stephen Marley eisini er við. Damian Marley er eisini reggaetónleikari. Seinasta ynski hjá Bob Marley var at doyggja á Jamaika millum vinir og familju, men hetta fekk hann tíverri ikki uppfylt. Bob Marley doyði av krabbameini á einum sjúkrahúsi í Miami, Florida. Hetta var 11. mai 1981.

Bob Marley tók undir við útsøgn og læruni hjá Haile Selassie viðvíkjandi rastafarilæruni.

## Hygg eisini at

* Johnny Nash

## Keldulisti
# Trenton

| Trenton, New Jersey |
| --- |
|  |
| Flagg | Kort |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  USA |
| Stakríki: |  New Jersey |
| Vídd: | 21,2 km² |
| Íbúgvar (2018): | 83 973 |
| tættleiki: | /km² |
| Heimasíða: | trentonnj.org |

**Trenton** er høvuðsstaður New Jersey i USA. Býurin hevur 83 973 íbúgvar (2018).
Áin Delaware rennur fram við býnum.

## Myndir

* Bygningurin hjá guvernørinum í Trenton
* New Jersey State House
* Ráðhúsið (*Trenton City Hall*)
* Býarsavn
* Býarpartar í Trenton

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða: trentonnj.org
* Trenton, New Jersey, wikivoyage (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# Wisconsin

| Flagg | Skjøldur |
| --- | --- |
|  |  |
|  |
| Land: |  USA |
| Alment mál: | Onki |
| Høvuðsstaður: | Madison |
| Størsti býur: | Milwaukee |
| Innlimað: | 29. mai 1848 |
| Guvernørur: | Tony Evers (D) |
| Vídd: | 140 998 km² |
| Íbúgvar (2011): | 5 686 986 |
| fyri km²: | 38.13/km² |
| Tíðarzona: | UTC -6/-5 |
| Heimasíða: | www.Wisconsin.gov |

**Wisconsin** er stakríki í Sambandsríkinum Amerika við umleið 5,6 mió. íbúgvum. Høvuðsstaðurin er Madison og Milwaukee er størsti býurin. Í norðri hevur Wisconsin mark við Michigan, í vestri við Minnesota og Iowa, og í suðri við Illinois. Í norðri liggur Superiorvatn og í eystri liggur Michiganvatn. Frá 2011 til 2019 var Scott Walker (ein republikanari) guvernørur í statinum Wisconsin, og hann kom til valdið uppá at skapa fleiri arbeiðspláss. 250 000 arbeiðspláss eftir fýra ára valskeiðnum hjá guvernørinum, lovaði hann . Eitt sum Walker hevur gjørt er at fara í hernað ímóti fakfeløgum hjá alment løntum.

Síðan 2019 hevur Tony Evers verið guvernørur. Hann er limur í Demokratiska flokkinum.

Eyknevni er Grevlingurstaturin (enskt: The Badger State).

## Søga

Peshtigo-eldurin, sum hildið verður byrjaði í Peshtigo í Wisconsin 8. oktober 1871, er tann skógareldurin í USA, sum hevur kravt flest mannalív. Eldurin kravdi nærum 2.500 mannalív, tá eitt øki á nærum 5,000 ferkilometrar stóð í ljósum loga. Tað bleiv ongantíð staðfest við vissu, hví eldurin byrjaði, men skerpingur og nógvur hiti í langa tíð hevði við sær, at vandin fyri eldi var stórur. Ein stórur partur av bæði Wisconsin og Michigan høvdu eldstormar - eitt fyribrigdi, sum hendir, tá ein eldur er so sterkur, at hann ger sína egnu vindskipan og verður sum ein tornado.

## Búskapur

Dugnaligir jarðarmenn, sum hava tikið eftir teimum royndum, amerikanska búnaðarráðið hevur latið gera, hava gjørt Wisconsin til eitt av høvuðsbúnaðarlondunum í USA. Tað vaksa ymisk sløg av grøði á teimum ymisku teigunum, so sum moldin hóvar seg best til. Jørðin er pløgd, so at vatnið skal ikki taka moldina við sær, tá ið grovt regn er, men heldur ikki seta ov skjótt frá. Í strævnastu innheystingartíðini, seinnapartin í juli og fyrrapartin í august, er ikki sjáldan, at manningin á skurðtreskjarunum arbeiðir alt samdøgrið, helst tá ið illveður hóttir við at oyðileggja hveitina. Hvør treskjarin arbeiðir móti 40 monnum.

Mjólkarvørur eru eisini ein stórur partur av Wisconsins búskapur.

## Størstu býir

Landspartar og býir
Teir 10 størstu býirnir í Wisconsin eftir íbúgvatali vóru í 2018 hesir:

1. Milwaukee – 595 351
2. Madison – 255 214
3. Green Bay – 105 116
4. Kenosha – 99 877
5. Racine – 77 542
6. Appleton – 74 653
7. Waukesha – 72 489
8. Eau Claire – 68 587
9. Oshkosh – 66 665
10. Janesville – 64 359

## Sí eisini

* Sambandsríki Amerika

## Ávísingar úteftir

* Almenna heimasíðan: Wisconsin.gov
* Wisconsin, wikivoyage (á enskum)

## Keldur
# Protestantisma

**Protestantiska læran** tók seg upp í Týsklandi. Um 1560 var kristna læran í Evropa farin í tvíningar, ta protestantisku og ta katólsku. Fyrst í 16. øld hildu summi kristin, at Rómversk-katólska kirkjan ikki longur livdi eftir Jesu læru. Á odda í mótmælunum gekk týski munkurin, Martin Luther, og mong fóru í part við honum. Tey tóku seg úr rómversk-katólsku kirkjuni og byrjaðu eina rørslu, trúbotina. Trúbotin kom til Føroya í 1538. Nógvir týskir fúrstar tóku við nýggju læruni, so fingu teir loyst seg úr valdi pávans og keisarans í Rómverska ríkinum (hin katólski politiski valdsharrin).

Flestu kristnu, sum ikki eru í katólsku ella ortodoksu kirkjuni, eru protestantar. Flestir føroyingar eru limir í fólkakirkjuni, sum er protestantisk (evangelisk-luthersk). Summar protestantiskar kirkjur eru evangeliskt-lutherskar, aðrar reformertar.

## Slóðir