Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 24. juni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Juni 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**24. juni** er dagur 175 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 176 um skotár er). 190 dagar eru eftir av árinum. Dagurin kallast eisini jóansøka eftir Jóhannesi Doyparanum í Bíbliuni.

Jóansøka í Suðuroy.

## Hendingar

* 1298 - Erlendur biskupur skrivar Seyðabrævið

## Føðingar

* 1485 - Elisabeth av Danmark, prinsessa (d. 1555)
* 1911 - Juan Manuel Fangio (d. 1995)
* 1911 - Ernesto Sabato, argentinskur rithøvundur (d. 2011)
* 1930 - Claude Chabrol, franskur leikstjóri (d. 2010)
* 1978 - Shunsuke Nakamura, japanskur fótbóltsleikari.
* 1987 - Lionel Messi, argentinskur fótbóltsleikari.
* 1992 - David Alaba, eysturíkskur fótbóltsleikari.

## Andlát

* 1908 - Grover Cleveland, amerikanskur forseti (f. 1837)
* 1987 - Jackie Gleason, amerikanskur sjónleikari (f. 1916)
* 2013 - Emilio Colombo, italskur politikari (f. 1920)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Bern

Miðbýurin í Bern
Bern
**Bern** er høvuðsstaður í Sveis.

Býurin, ið liggur mitt í landinum, hevði 142.792 íbúgvar í apríl 2019.

Áin Aare rennur ígjøgnum býin.

## Slóðir úteftir

* Almenn heimasíða: bern.ch

## Keldur
# 1918

**1918** (MCMXVIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.

## Hendingar

Romanov børnini í 1909.
* 2. januar - Lettland fær fullveldi, men kemur seinni undir sovjetskt ræði í 1940, og fær ikki fullveldi aftur fyrr enn í 1992.
* 27. januar - Borgarakríggj tekur seg upp í Finlandi.
* 6. februar - Kvinnur yvir 30 ár fáa atkvøðurætt í Englandi.
* 24. februar - Estland fær fullveldi, men kemur seinni undir sovjetskt ræði í 1940, og fær ikki fullveldi aftur fyrr enn í 1991.
* 12. mars - Moskva verður høvuðstaður í sovjetiska Russlandi.
* 19. mars - USA fær tíðarsonur og byrjar at brúka summar og vetrartíð.
* 25. mars - Hvítarussland fær fullveldi, men kemur undir sovjetskt ræði í 1919, og fær ikki fullveldi aftur fyrr enn 1991.
* 24. apríl - Løgtingsval.
* 28. mai - Armenia og Azerbaijan fáa fullveldi. Tó kemur Armenia undir sovjetskt ræði í 1922, og fær ikki fullveldi aftur fyrr enn 1990. Azarbaijan kemur undir sovjetskt ræði í 1920 og fær fullveldi aftur í 1991.
* 17. juli - Russiska Romanov familjan verður avrættað. Tey avrættaðu eru: Fyrrverandi keisarin Nicholas II, kona hansara Alexandra Feodorovna, og børn teirra, Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, og Alexei.
* 30. august - 20.000 løgreglumenn í London fara í verkfall, vegna lág lønarviðurskifti.
* 28. oktober - Kekkoslovakia fær fullveldi, men kemur seinni undir týskt ræði í 1939, og fær fullveldi aftur í 1945. Verður upployst í Kekkia og Slovakia í 1992.
* 3. november - Pólland fær fullveldi, men kemur seinni at verða undir týskum ræði frá 1939 til 1945.
* 11. november - Fyrri veraldarbardagi endar.
* 12. november - Eysturríki fær fullveldi.
* 1. desember - Ísland verður sjálvstøðugt ríki. Tað varðveitir tó kongsfelagsskapin við Danmark til 1944.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

## Føðingar

* 12. februar - Jóannis Kristiansen, føroyskur listamálari (d. 1988)
* 11. mai - Richard Feynman, amerikanskur alisfrøðingur (d. 1988)
* 17. mai - Birgit Nilsson, svensk operasongkvinna (d. 2005)
* 14. juli - Ingmar Bergman, svenskur leikstjóri og leikrithøvundur (d. 2007)

## Andlát

* 26. januar - Nikolai Konstantinovitj, stórhertugi av Russlandi (f. 1850)
* 6. februar - Gustav Klimt, eysturríkskur málari (f. 1862)
* 17. juli - Nikolai II, fyrrverandi russakeisari (sarur) (f. 1868)
* 17. juli - Alexandra Feodorovna, sarskona (f. 1872)
* 17. juli - Nikolai II, sarssonur (f. 1904)
# Kongo

**République du Congo
Republíki ya Kongó
Repubilika ya Kôngo**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Kongo) |  (Skjaldarmerki Kongo) |

 |
| Tjóðarslagorð: "Unité, Travail, Progrès" |
| Tjóðsangur: *La Congolaise* |
|  |
| **Alment mál** | Franskt |
| **Høvuðsstaður** | Brazzaville |
| **Forseti** | Denis Sassou Nguesso |
| **Forsætisráðharri** | Anatole Collinet Makosso |
| **Fullveldi** | 15. august 1960 (frá Fraklandi) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   342.000 km² 3.3 % |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2023  - tættleiki |   5.677.493 17/km² |
| **Gjaldoyra** | Franc (XAF) |
| **Tíðarøki** | UTC +1 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .cg |
| **Telefonkota** | `+242` |
|  |

**Lýðveldið Kongo** (franskt: *République du Congo*) er eitt land í Miðafrika. Landið hevur 5 677 493 íbúgvar (2023). Brazzaville er bæði høvuðsstaður og størsti býur í Kongo. Eysturmarkið í Kongo, er fram við Kongoá og størstu ánni, sum rennur í hana, Ubangiá. Eisini Kongo er oljuland, og hóast fólkið í Kongo hevur fingið meiri burtur úr oljuríkidøminum enn fólkið í grannalandinum Gabon, liva mong enn sum fátækir bøndur og hava bara so frægt av jørð, at teir kunnu dyrka nóg mikið av mati til sín sjálvs. Týdningarmesta grøðin er maniok, ið er ein sterk bølluplanta.

Myndugleikarnir hava verið so hygnir, at teir hava nýtt peningin fyri oljuna at menna landið - hava lagt byrgingar, vegir, bygt pappírsverksmiðjur og gróðursett trø. Ídnaður er ikki nógvur í landinum, men verkafólkið er væl útbúgvið. Flestu verksmiðjurnar eru við stóru býirnar, helst við høvuðsstaðin, Brazzaville.

Sum aðrastaðni í Afrika er tónleikur týðandi partur av mentanini, og trumman er sjálvur hjartatátturin í hesum tónleiki. Best umtókti tónleikurin er kongotónleikurin, ið minnir um soultónleikin.
# Recep Tayyip Erdoğan

Recep Tayyip Erdoğan (2025)
**Recep Tayyip Erdoğan** er Forseti í Turkalandi síðani 28. august 2014. Frá 1994 til 1998 var hann borgarstjóri í Istanbul og forsætisráðharri í Turkalandi frá 14. mars 2003 og til 28. august 2014. Flokkurin hjá Erdoğan, rættvísis- og menningarflokkurin, er størsti flokkur í Turkalandi.
# 1757

**1757** (MDCCLVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi, og sambært julianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
mikudegi.

## Hendingar

## Føðingar

* 22. juni - George Vancouver, enskur rannsóknarfari (d. 1798)
* 28. november - William Blake

## Andlát
# 1853

**1853** (MDCCCLIII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
leygardegi.

## Hendingar

* Krimkríggið byrjar.
* Geglið í Horsens (nú Horsens Statsfængsel) verður bygt.
* 21. apríl‎ - A.S. Ørsted danskur ríkisleiðari.

## Borin í heim

* 30. mars - Vincent van Gogh
* 22. apríl - Fríðrikur Petersen, próstur, yrkjari og fyrsti formaður Sambandsfloksins.
# Dálking

Dálkað luft
**Dálking**; Tilfar og loftsløg, sum eiga ikki at vera har, spilla umhvørvið hjá plantum og dýrum, sum liva har. Jørðin er serlig, men viðkvom. Tá ið vit dálka við evnavørum, oyða vit lívsneyðug virði.

Dálkan stendst fyrst og fremst av ídnaðinum og ávirkar allan heimin. Evni til landbúnaðin hava eitrað moldina og verða ikki úrskild í føðsluliðunum; ídnaðarburturkast og evnafrøðiligt avlop verða tveitt í havið ella í áirnar; eitrandi loftevni úr verksmiðjum og orkuverkum og bilroykur dálka loftlagið og eru atvold til súrt regn, sum týnir skógir og vøtn og tærir bygningar. Loftdálkanin hevur eisini sett hol á ozonlagið, sum verjir jørðina fyri fagurbláu sólargeislunum. Hesir geislar kunnu elva til krabbamein hjá fólki og dýrum. Vaksandi orkunýtslan og skógartýningin økja um vakstrarhúsárinið, sum ger, at tað verður heitari á jørðini. Tað kann elva til stórar og álvarsamar veðurlagsbroytingar.

## Dálkað luft

Verksmiðjur, serliga tær, sum nýta steinrunnin brennievni, goysa vandamiklan royk upp í luftina, sum ringur fyri lunguni. Hann ger eisini regnið súrt.

## Brennandi skógir

Síðani 1945 eru fleiri enn 40 % av tropiska regnskóginum feld til timbur og dyrkilendi. Tá ið skógur hvørvur, hvørvur heimið hjá nógvum dýrum og plantum.
# Zuid-Holland

Kort yvir Suðurholland (2018)
**Zuid-Holland**, **Suðurholland** er ein landslutur í Niðurlondum.
Den Haag er høvuðsbýur og Rotterdam er størsti býur í landslutinum.

Hin 30. september 2013 var fólkatalið í landslutinum 3 572 409.

## Kommunur

Tað eru 60 kommunur í landslutinum (2018).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Alblasserdam
* Albrandswaard
* Alphen aan den Rijn
* Barendrecht
* Binnenmaas
* Bodegraven-Reeuwijk
* Brielle
* Capelle aan den IJssel
* Cromstrijen
* Delft
* Den Haag ('s-Gravenhage)
* Dordrecht
* Giessenlanden
* Goeree-Overflakkee
* Gorinchem
* Gouda
* Hardinxveld-Giessendam
* Hellevoetsluis
* Hendrik-Ido-Ambacht
* Hillegom
 | * Kaag en Braassem
* Katwijk
* Korendijk
* Krimpen aan den IJssel
* Krimpenerwaard
* Lansingerland
* Leerdam
* Leiden
* Leiderdorp
* Leidschendam-Voorburg
* Lisse
* Maassluis
* Midden-Delfland
* Molenwaard
* Nieuwkoop
* Nissewaard
* Noordwijk
* Noordwijkerhout
* Oegstgeest
* Oud-Beijerland
 | * Papendrecht
* Pijnacker-Nootdorp
* Ridderkerk
* Rijswijk
* Rotterdam
* Schiedam
* Sliedrecht
* Strijen
* Teylingen
* Vlaardingen
* Voorschoten
* Waddinxveen
* Wassenaar
* Westland
* Westvoorne
* Zederik
* Zoetermeer
* Zoeterwoude
* Zuidplas
* Zwijndrecht
 |

## Slóðir

* Zuid-Holland
# Papiamento

| Papiamento Papiamento, Papiamentu |
| --- |
| Tosað í: | Aruba, Curaçao, Bonaire |
| Tosandi íalt: | 260 000 |
| Málætt: | Kreolskt |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | - |
| ISO 639-2: | pap |
| ISO 639-3: | pap
. |

ABC-oyggjar
**Papiamento** ella **Papiamentu** er alment mál í Aruba, Bonaire, Curaçao og Karibisku Niðurlondini.
# Baruch Spinoza

Baruch Spinoza
**Baruch Spinoza** (føddur Benedito de Espinosa, 24. november 1632 í Amsterdam, deyður 21. februar 1677 í Den Haag) var niðurlendskur heimspekingur.
# Danska verjan

**Danska verjan** hevur sum sítt høvuðsendamál, at hevda yvirvald Kongsríki Danmarkar og tryggjað tilveruna, sjálvræðisrættin og trygdina hjá Danmark. Hernaðarliga verjan er undir verjumálaráðharranum og verjumálaráðnum. Ovasta hernaðarliga stýrið er verjuovastin og verjuyvirmannaráðið. Tey, ið starvast í verjuni, eru fólk í føstum starvi og verjuskyldug. Ovastarnir hava sersjantar undir sær. Danska verjan er í trimum deildum: herurin, sjóverjan og loftverjan. Harumframt er heimaverja.

## Kríggið ímóti IS

Síðani 16. oktobur 2014 hevur danska verjan slept 356 bumbum tilsamans í 408 atgerðum móti IS. Donsku bumburnar eru neyvleikastýrdar. Hetta merkir, at tær vera stýrdar við GPS ella lasara. Donsku F-16 flogførini eru sjey í talið, og tilsamans eru 140 mans við í hernaðartiltakinum *Operation Inherent Resolve*.

## Deildir

* **Hæren** (*Herurin*) (**HRN**)
* **Søværnet** (*Sjóverjan*) (**SVN**)
* **Flyvevåbnet** (*Flogvápnið*) (**FLV**)
* **Hjemmeværnet** (*Heimaverjan*) (**HJV**)

## Sí eisini

* Arktisk Kommando
* Hernaðarliga verjan

## Kelduávísingar
# Amnesty International

Logo.
**Amnesty International** er ein heimsumfatandi mannarættindafelagsskapur, sum er grundaður á Heimsyvirlýsing Sameindu Tjóða um Mannarættindi frá 1948, og aðrar altjóða góðkendar samtyktir um mannarættindi. Alt byrjaði í 1961 tá enski sakførarin, Peter Benenson, las eina grein um tveir portugisar. Hesir høvdu skálað fyri frælsi, og tað kostaði teimum tvey ár í fangaskapi. Hetta fekk bikari hjá Peter Benenson at flóta yvir. Benenson skrivaði tí greinina "The forgotten prisoners" í The Observer. Greinin snúði seg um, hvussu ósek fólk verða fongslað, pínd og avrættað vegna sannføring teirra.

Peter Benenson heitti á lesararnar um at luttaka í einum átaki "Appeal for Amnesty 1961". Endamáli var at leggja trýst á stjórnir, ið framdu brot á mannarættindi. Undirtøkan gjørdist so góð, at hetta var byrjanin til altjóða felagsskapin Amnesty International. Endamálið hjá Amnesty International er lýst í viðtøkunum, sum vóru endurskoðaðar á ICM, altjóða aðalfundinum, í Dakar í august 2001. Irene Khan úr Bangladesj er aðalskrivari felagsins. Á altjóða heimasíðuni hjá Amnesty finst nógv tilfar um mannarættindastøðuna kring heimin.

## Sí eisini

* Tey dansa eins og skuggar
# Einaræði

Land við fólkaræðisligari stýrisskipan við sjálvsmynd. Einaræði er mótsett fólkaræði.
**Einaræði** er politiskt stýri: ein ella tey fáu, ið stýra, hava alt valdið. Í landi við einaræði eru ikki frí val. Mong lond um í heiminum hava einaræði, ein maður við óavmarkaðum valdi ræður. Flestu einaræðisharrar taka valdið, annaðhvørt gera teir hernaðarkvett ella fella tey, ið stýra, á annan hátt. Tá ið einaveldugi einaræðisharrin er komin framat, stýrir hann ofta eftir sínum høvdi, er harðrendur og kúgar alla andstøðu. Sum árini eru liðin, hava mong lond, broytt stýrisskipan frá einaræði til stýrisskipanarligt kongsveldi.
# Carl Friedrich Gauss

Carl Friedrich Gauss í 1840
**Johann Carl Friedrich Gauss** (týskt: *Gauß*, føddur 30. apríl 1777 í Braunschweig, deyður 23. februar 1855 í Göttingen),
var týskur støddfrøðingur og alisfrøðingur.

## Slóðir úteftir

* Ævisøga: Carl Friedrich Gauss (1777-1855) Archived 2007-07-14 at the Wayback Machine, corrosion-doctors.org (enskt)

## Keldur
# Basel

Miðbýurin við Rínánna.
**Basel** er ein stórbýur í Sveis. Hann er triðstørsti býur í landinum, næst eftir Zürich og Geneve.

Býurin liggur í útnyrðingshorninum av Sveis, tætt við markið til Týskland og Frakland. Ríná rennur ígjøgnum Basel.

Í juni 2019 búðu 200.097 fólk í sjálvum býnum. Við forstøðum og umlandi vóru tað tó 545.326 fólk í 2018.

Basel er bæði ídnaðarbýur, universitetsbýur og stórur listabýur.
Lærdi háskúlin "Universität Basel" varð settur á stovn í 1460 og er harvið elsti í landinum.

## Myndir

* Ríná í Basel
* Dómkirkjan
* Ráðhúsið í Basel
* Dómkirkjan *Baseler Münster*.
* Brúgvin yvir um Rínánna.
* *Spalentor* í Basel.
* Skjøldur
* Útsýni yvir miðbýin og Rínánna.
* Gamli høvuðsbygningurin hjá universitetinum
* Deildin fyri Tónleikafrøði hjá universitetinum

## Ávísingar úteftir

* Almenn heimasíða, bs.ch
* Listasøvn í Basel (týskt, enskt, franskt)
* Basel, wikivoyage.org (á enskum)

## Keldur
# Bouvetoy

| **Bouvetoy** |
| --- |
|  Bouvetoyggin við Antarktis avmyndað úr rúmdini í 2001. |
| Landafrøði |
|  |
| **Vídd** | 49 km²
 (780 m) |
| Umsiting |
| **Land** |  Noreg |
| Íbúgvalæra |
| **Fólkatal** | 0 (2023)
 |

**Bouvetoy** (á norskum: *Bouvetøya*) er ein lítil oyggj í Antarktis sum hoyrir til Noreg (hjáland). Landaøki er 49 ferkilometrar. Bouvetoyggin liggur á næstan sama breiddarstigi sum Føroyar, men bara á syðru hálvu. Hóast tað er kalt, er havið kring oynna ríkt og føðir kópar, pingvinir og fugl, sum halda til á oynni. Onki fólk býr har. Bouvetoy er heimsins mest fjarskotna óbygda oyggj og er í Suðuratlantshavinum. Temperatururin liggur undir frostmarkinum meginpartin av árinum, og har er nógvur vindur bæði dag og nátt. Bouvet liggur á Miðatlantsrygginum. Her koma tvær stórar plátur í jarðarskorpuni saman.

Bouvet er eitt tað mest avbyrgda staðið í heiminum. Oyggin er umleið mitt millum Suðurafrika og Antarktis. Fyrstu ferð rannsóknarfarar vistu um Bouvet var um 1739. Bouvet er uppkallaður eftir Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier. Bouvetyggin var funnin hin 1. januar 1739 av franska sjófararanum Lozier. Oyggin æt upprunaliga *Cap de la Circoncision*. Bouvet gjørdist norskt hjáland 1. des. 1927. Oyggin verður umsitin av Justis- og beredskapsdepartementet (JD).

Landið er alt avtakið við kava, og jørðin er botnfryst. Oman á Bouvet er ovurstórur ískappi, ið hylur um 93% av øllum landinum.
Um summarið er hitin sjáldan omanfyri frostmarkið. Ofta eru harðar ódnir. Oyggin er friðað og tað krevur eitt loyvið at sleppa út á oynna. Hon er knappar 10 km long og 7 km breið. Bouvetoyggin er rættiliga høg. Olavtoppen (780 m.) er hægsta fjall á Bouvetoynni. Bouvet er av vulkanskum uppruna.

Dýrini eru til dømis pingvin, súlukongur, hvalur og kópur. Um summarið fer nógvur kópur higar at leggja, og nógvur fuglur og pingvinir eiga eisini her. Minst 12 fuglasløg reiðrast fast í Bouvet. Fýra tey vanligastu kópasløgini í sjónum við Bouvet eru sjóleopardur, krabbakópur, rosskópur og veddellkópur. Tilsamans eru eini 18 ymisk sløg av pingvinum til í heiminum, men bara nøkur fá teirra eru vanlig á Bouvet. Minni enn 7% av Bouvet er ísfrítt. Har veksur bara mosi og skón.

Oyggin liggur 2,600 km sunnanfyri Suðurafrika. Suðureftir er opið hav líka suður til ísbrúnna á Antarktis.

## Myndasavn

* Bouvetoy er sum eitt høgt fjall, øll sum hon er.
* Bouvet gjørdist norskt hjáland í 1927.
* Oman á næstan øllum landinum er tjúkkur ískappi.
* Topografisk kort.
* Myndin er tikin frá fylgisveini.
* Rempingvinir á Bouvet.

## Sí eisini

* Noreg
# Abu Dhabi

Abu Dhabi
**Abu Dhabi** (arabiskt: **أبوظبي**) er høvuðsstaður í emiratinum Abu Dhabi og samstundis samveldisshøvuðsstaður og tann næstfólkaríkasti býurin í Sameindu Emirríkjunum á Arabisku hálvoynni. Í 2015 hevði býurin umleið 1,5 milliónir íbúgvar.

Miðbýarøkið er á einari oyggj, ið liggur í Persaraflógvanum. Oyggin er uml. 70 ferkilometrar til støddar. Tríggjar brýr knýta høvuðsoynna og meginlandið saman og fleiri smáar oyggjar liggur rundanum høvuðsoynna.

## Slóðir úteftir

* Abu Dhabi, wikivoyage. org (á enskum)
* Býarpartar í Abu Dhabi, google.com

## Keldutilfar