Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Austin

| Austin, Texas |
| --- |
|  |
| Flagg | Kort |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  USA |
| Lutstatur: |  Texas |
| Vídd: | 790,1 km² |
| Íbúgvar (2020): | 961 855 |
| fyri km²: | /km² |
| Heimasíða: | www.austintexas.gov |

**Austin** er fjórðstørsti býurin og høvuðsstaður í amerikanska deilstatinum Texas.
Í 2020 búðu fleiri enn 961 túsund fólk í býnum.

## Søga

Býurin varð grundlagdur í 1835 undir heitinum Waterloo, men longu í 1838 varð niðursetingin uppkallað eftir Stephen F. Austin (1793-1836) og navnið broytt til Austin.

## Myndir

* Austin úr erva
* Miðbýurin
* Lady Bird Lake og miðbýurin í bakgrundini
* Sixth Street í miðbýnum
* 2009 Austin City Limits Music Festival
* State Theater og Paramount Theatre í miðbýnum
* Congress Avenue
* Tinghúsið ("Texas State Capitol")
* Tinghúsið ("Texas State Capitol")
* Ráðhúsið ("City Hall")
* Høvuðsbygningurin hjá háskúlanum (*Main Building, University of Texas* )
* University of Texas Tower

## Slóðir úteftir

* Heimasíða: www.austintexas.gov
* Austin, Texas, wikivoyage.org

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# Lady Gaga

Lady Gaga, 2011.
**Stefani Joanne Angelina Germanotta** (Lady Gaga) (fødd 28. mars 1986 í New York City, New York) er ein amerikanskur popp-sangari. Stefani Joanne, betri kend sum Lady Gaga, er blivin kosin til at vera tann kvinnuligi sangarin, ið hevur fingið mest pengar í 2011 . Gaga er endað frammanfyri Taylor Swift, Katy Perry, Beyoncé og Rihanna. Seldar fløgur, kunngjørdar avtalur og 7,5 milliónir krónur í miðal fyri hvørja framførslu hevur givið tað úrslit, at Gaga fekk 515 milliónir í tíðarskeiðinum frá mai 2010 til mai 2011.

## Kelduávísingar
# Ritroynd

**Ritroynd** (fr. *essai*, en. *essay*). Stutt, eyðlisin ritgerð ella grein við persónligum, ofta skemtiligum, dámi, sum viðger eitt evni ella setir fram eina próvførslu uttan at vilja vera fullfíggjað ella fara út í æsir. R. er ikki so hátíðarlig í formi sum tann vísindaliga ritgerðin. At kalla hetta tekstslagið r. stavar frá franska høvundinum Montaigne, sum gav út bók við heitinum *Essais*, t.e. "royndir", í 1580, fyrsta dømið um hetta tekstslagið. Við heitinum gjørdi hann vart við, at hann ikki gjørdi krav um at hava loyst teir spurningar, sum hann viðgjørdi, ella at hava sett fram nakra lidna heimspekihugsan. Í Onglandi legði Francis Bacon við *Essys* (1597) støði undir eina ríka enska ritroyndahevd við nøvnum sum Addison, Steele, og úr 20. øld D. H. Lawrence og Virginiu Woolf. Í eldri tíð fevndi r., serliga á enskum, stundum um heimspekiligar yrkingar, t.d. A. Pope: Essay on Man 1732-34. R. er eitt fjølbroytt, opið tekstslag sum tekur skiftandi tíðarrák upp í seg. Í Norðurlondum setti Holberg hugsanir sínar um upplýsing og siðalag fram í r. Í 19. øld vóru bókmentir og mentamál yvirhøvur evni, sum nógvir viðgitnir høvundar skrivaðu r. um, t.d. Sainte-Beuve, Heine, Nietzsche, Brandes. Eisini í 20. øld blómaði r. Eitt eyðkenni, sum fylgir r. yvirhøvur, er, at hon tekur støði í tí persónliga og leitar haðani út í almennari hugleiðingar og útsagnir; umframt tann persónliga dámin eyðkennist r. ofta av óhátíðarligum, skemtandi ella speiskum huglagi. Føroyskir høvundar at r. eru eitt nú Sverri Patursson, Maria Mikkelsen, Tróndur Olsen, Sigurð Joensen, Jens Pauli Heinesen, Oddvør Johansen, Gunnar Hoydal og Hanus Andreassen.
# Metal

Metal.
**Metal** er eitt felgsheiti fyri metallisku frumevnini og sambræðingar av hesum.

Millum mest nýttu metallini kunnu nevnast jarn, kopar, sink, aluminium, tin og blýggj. Millum mest nýttu sambræðingar kunnu nevnast stál, messing og bronsa.

Virðismiklastu metallini kallast góðmetal, t.d. platin, silvur og gull.

## Eginleikar

Metal hava tríggjar felags eginleikar. Tey leiða streym, eru góðir hitaleiðari og hava metalglans. Hesir eginleikar hava metallini grundað á, hvussu atomini í metallunum eru bundin saman. Hendan samanbinding verður kallað metalbinding.

Metal hava lyndi til at avgeva elektronir, sum ger at metallið verður til eina positiva jon. Fríu elektronirnar, sum eru avgivnar, skapa eitt rundanumliggjandi elektronskýggj. Hetta skýggið heldur metaljonirnar saman i einari metalgrind. Grindin ger, at metallið glansar, meðan tær fríu elektronirnar gera streym- og hitaleiðingina gjørliga.

## Søga

Fyrsta metal, framleitt úr evnafrøðiligum sambræðingum, var helst kopar. Grikkarnir framleiddu kopar á tann hátt, at teir skerdu kopar(II)jonir við trækoli. Hesin teknikkur hevur eisini verið brúktur til at framleiða onnur metal. Umleið ár 2000 f.Kr. var møguligt at framleiða kopar (Cu), antimon (Sb), tin (Sn) og blýggj (Pb).

Tá tað varð uppdagað, at kopar og tin saman skapa eina harða metalblanding, nevniliga bronsu, fekk bronsan ein sera týdningarmiklan leiklut. Herðan í bronsuni gjørdi hana væl egnaða til amboð og vápn í tíðini, sum vit í dag kalla bronsuøldin.

Fyri at kunna framleiða jarn, skal hitin vera nógv hægri, enn tá framleitt verður kopar. Funnir lutir benda á, at fólk í miðjararhavslondunum, umleið 1500 f.Kr., hava framleitt jarn. Teknikkurin hevur síðani spreitt seg spakuliga upp ígjøgnum Europa. Elstu størri ovnar til jarnframleiðslu eru funnir umleið 1200 f.Kr. í Týsklandi.
# Margaret Thatcher

Margaret Thatcher.
**Margaret Hilda Thatcher** (f. 13. oktober 1925 í Grantham, Lincolnshire, Stóra Bretland, deyð 8. apríl 2013) var fyrsta, og higartil einasta kvinnan, sum hevur verið forsætisráðharri í Stóra Bretlandi. Margaret Thatcher bleiv kend sum "Jarnkvinnan", serliga aftaná at hon stóð á odda fyri Stóra Bretlandi undir Falklandskrígnum í 1982. Hon var leiðari fyri konservativa flokkinum frá 1975 til 1990. Hon gjørdist forsætisráðharri í 1979 og noyddist at leggja frá sær í 1990, tá egni flokkur hennara vrakaði hana.

## Lívssøga

Margaret Hilda Thatcher varð borin í heimin hin 13. oktobur í árinum 1925 í Lincolnshire. Hon tók útbúgving innan evnafrøði, og longu í lestrarárunum bleiv hon virkin í politikki sum triði kvinnuligi formaður í Oxford University Conservative Association í 1946. Í nøkur ár starvaðist hon sum granskari í evnafrøði. Seinri fór hon at lesa til sakførara og tók prógv í 1953 við sergrein í skattalóggávu. Í 1959 bleiv hon vald í House of Commons fyri Conservative Party. Í 1975 bleiv hon leiðari í flokkinum – sum tann fyrsta kvinnan nakrantíð. Hon var eisini tann fyrsta kvinnan, sum var leiðari fyri ein stóran bretskan flokk. Í 1970 bleiv hon Secretary of State for Education and Sceince. Og í 1979 bleiv hon forsætisráðharri – sum tann fyrsta kvinnan í Bretlandi. Hon fór frá sum forsætisráðharri og sum floksforkvinna í 1990. Í 1992 fór hon úr House of Commons, 66 ára gomul. Hereftir var hon virkin í fleiri ár í ymiskum felagsskapum, vinnulívinum o.s.fr.

Hon var kend sum jarnkvinnan, sum stóð Ronald Reagan, fyrrv. forseta í Amerika, ógvuliga nær.

## Keldur
# Rembrandt

Sjálvsmynd av Rembrandt
**Rembrandt Harmenszoon van Rijn**, oftast bert nevndur sum **Rembrandt** (15. juli 1606 – 4. oktober 1669) var ein niðurlendskur listamálari. Hann verður vanliga mettur at vera ein av teimum bestu listamálarunum í evropeiskari listasøgu og tann týdningarmesti í niðurlendskari søgu.

Hann varð føddur sum sonur ein myllara í Leiden. 14-áragamal varð hann innskrivaður sum lesandi við lærda háskúlan í Leiden, men gavst við at lesa eftir eitt hálvt ár, fyri at gerast málari í staðin. Í 1624 varð hann í læru sum listamálari hjá Pieter Lastman í Amsterdam. Eftir 6 mánaðir vendi hann aftur til Leiden, har hann fann fram til sín egna stíl. Í 1632 flutti hann so aftur til Amsterdam, har hann arbeiddi sum portrettmálari. Hann giftist við Saskia van Uylenburgh, sum var dóttir ein borgarstjóra og systkinabarn við ein sukseríkan listahandilsmann. Í tíðarskeiðnum 1635-1641 fingu tey fýra børn, av teimum yvirlivdi bert eitt barn. Konan doyði í 1642.

Gjøgnum tíðirnar hava fólk hildið, at Rembrandt málaði yvir 600 málningar og gjørdi fleiri túsund tekningar og raderingar. Seinni greinskan, sum m.a. er gjørd av *The Rembrandt Research project*, er komin fram til, at talið ikki eigur at vera so høgt, men heldur umleið 300 verk, sum meistarin Rembrandt hevur málað. Eitt av teimum kendastu verkum hansara er *Náttarvaktin*.

Seinna kona hansara, Hendrickje Stoffels, doyði í 1663. Sonurin Titus frá tí fyrsta hjúnalagnum, doyði í 1668. Hin 4. oktober 1669 doyði Rembrandt í Amsterdam og varð grivin í Westerkerk. Einasti eftirkomari hansara tá, var dóttrini Cornelia, sum hann hevði fingið við Hendrickje.

## Keldur
# David Bowie

| David Bowie |
| --- |
| Bowie á Heathen Tour í august 2002 |
| Fødd(ur) | David Robert Jones (1947-01-08)8. januar 1947 Brixton, London, Ongland, Sameinda kongsríkið |
| Andaðist |
10. januar 2016(2016-01-10) (aldur 69) |
| Deyðsorsøk |
Krabbamein |
| Tjóðskapur |
Bretskur |
| Starv | * Sangari
* sangskrivari
* tónleikari
* prátuframleiðari
* sjónleikari
* listamaður
 |
| Virkin ár |
1962–2016 |
| Hjúnafelagi(ar) | * Angie Bowie (g. 1970–80, skild)
* Iman (g. 1992; deyði hansara 2016)
 |
| Børn | * Duncan Jones (føddur 1971)
* Alexandria "Lexi" Zahra Jones (fødd 2000)
 |
| **Tónleikayrkisleið** |
| Sjangrur | * Art rock
* glam rock
* popp
* elektroniskur
* Eksperimenterandi
 |
| Ljóðføri | * Sangur
* gittari
* saxofon
* Keyboards
 |
| Plátufeløg | * ISO
* RCA
* Virgin
* EMI
* Columbia
* Deram
* BMG
* Pye
* Vocalion
* Parlophone
 |
| Luttøka við øðrum | * Carlos Alomar
* The Riot Squad
* Arnold Corns
* Tin Machine
* The Hype
* Iggy Pop
* Brian Eno
* Lou Reed
* Adrian Belew
* Mick Ronson
* John Lennon
* Queen
* Nine Inch Nails
* Mick Jagger
* Tina Turner
 |
| Heimasíða |
davidbowie.com |

**David Bowie** (/ˈboʊi/; føddur **David Robert Jones**; 8. januar 1947 – 10. januar 2016) var ein enskur sangari, sangkrivari, tónleikari, plátuframleiðari, listamálari og sjónleikari. Hann var eitt kent navn innan popptónleik í meira enn fýra áratíggju og var kendur sum ein nýskapari, serliga í 1970-árunum og 1980-árunum.

## Tónleikaútgávur

|  |  |
| --- | --- |
| * *David Bowie* (1967)
* *Space Oddity* (1969)
* *The Man Who Sold the World* (1970)
* *Hunky Dory* (1971)
* *The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars* (1972)
* *Aladdin Sane* (1973)
* *Pin Ups* (1973)
* *Diamond Dogs* (1974)
* *Young Americans* (1975)
* *Station to Station* (1976)
* *Low* (1977)
* *"Heroes"* (1977)
 | * *Lodger* (1979)
* *Scary Monsters (and Super Creeps)* (1980)
* *Let's Dance* (1983)
* *Tonight* (1984)
* *Never Let Me Down* (1987)
* *Black Tie White Noise* (1993)
* *1.Outside* (1995)
* *Earthling* (1997)
* *'hours...'* (1999)
* *Heathen* (2002)
* *Reality* (2003)
* *The Next Day* (2013)
* *Blackstar* (2016)
 |

## Keldur
# Roy Lichtenstein

| Roy Lichtenstein |
| --- |
|  |
| er eitt |
menniskja  |
| Fødd(ur) |
27. okt 1923 í/á Manhattan |
| Andaðist |
15. sep 1997 í/á Manhattan |
| Deyðsorsøk |
pneumonia |
| *Alma mater* |
Ohio State University, Art Students League of New York, Ohio University, Dwight School |
| Starv |
listamálari, myndahøggari, lektari á fróðskaparsetri, scenographer, lithographer, designer, jewelry designer, printmaker, graphic artist, architectural drafter, visual artist, listafólk, filmsfotografur, draftsperson, filmmaker, decorative painter |
| Umboðað(ur) av |
Sculpture to Wear |
| Børn |
Mitchell Lichtenstein, David Lichtenstein |
| Mál |
Enskt mál |
| Dátuheiti |
| ISNI |
0000000121371757 |
| VIAF |
66470256 |
| LCAuth |
n50057203 |
| IMDB |
nm0509039 |
| Commons |
Roy Lichtenstein |

**Roy Fox Lichtenstein** (føddur 27. oktober 1923 í New York, deyður 29. september 1997 í New York) var ein amerikanskur listamálari og grafikari. Í 1960-árunum var hann, saman við Andy Warhol, Jasper Johns og James Rosenquist og øðrum, undangongumaður innan eitt nýtt slag av list, Pop-Art. Hann fekk eitt nú íblástur frá teknirøðum. *Whaam!* og *Drowning Girl* verða ofta søgd at vera hansara kendastu verk, meðan *Oh, Jeff...I Love You, Too...But...* sigst vera hansara triðkendasta verk.
# Siðafrøði

Platon.
**Siðafrøði** fæst við spurningar um virði, um rætt og skeivt, gott og ilt, um ábyrgd og skyldur. **Etikkur** er grikska orðið og **moralur** latínska orðið fyri tí, vit á føroyskum kalla siðafrøði ella siðalæra, og sum í stuttum kann sigast at merkja: *hjálp til at velja røttu atferðina*. Áleikandi menniskjuligir meginspurningar verða viðgjørdir í hugtakinum siðafrøði, kanska betur kent undir fremmandaorðunum etikkur og moralur. Summastaðni verður skynað ímillum etikk og moral, so at etikkur merkir tað ástøðiliga grundarlagið, og moralur sipar til gerðir, men í roynd og veru er eingin munur. Í dagligari talu kunnu vit um ymisk evni siga: "Tað vil eg ikki". "Soleiðis haldi eg bara". Ella "Hjá mær er tað soleiðis". Tað kann vera ein gjøgnumhugsað støðulakan, sum vit sjálvandi ikki hava stundir at greina út í æsir í vanligum samrøðum. Men tað kann eisini vera ein fordómur (ein dómur, tú hevur felt frammanundan, tú hevur ikki kannað evnið ella tikið støðu til tað), og tá er siðafrøðin eitt amboð at fara aftur um fordómarnar og greina og grundgeva fyri tí, vit halda og vilja. Ætlanin við tí at siga, at siðfrøði er hjálp til at velja røttu atferðina, er at vísa á, at í siðfrøði eru allir spurningar ósvaraðir spurningar, og allar loysnir fyribilsloysnir. Orðið hjálp skal vísa á, at annað er enn tað, vit taka úr okkara egnu hugaheimi og úr okkara egnu vitsku og vitan, sum eigur at vera tikið við, tá ið eitt mál verður viðgjørt.
# Oyðimørk

Oyðimørk í Marokko.
Atacamaoyðimørkin, Chile.
**Oyðimørk**: Ógvuliga turt stað, har tað regnar minni enn 25 cm árliga. Oyðimerkur eru turrastu støð í heminum. Ofta eru tað støð sum t.d. í Afrika. Oyðimerkurnar vaksa alla tíðina. Eini 20 % av jørðini eru oyðimørk.

Fólk, sum búgva nærindis oyðimørk, nýta gróðurin til føði ella brenni, so við og við verður oyðið, og torført er at fáa nakað at vaksa har aftur. Menniskju klára seg bara í tveir mánaðar við ongum mati, men bara nakrar fáar dagar við ongum vatni. Kortini búgva trýhundrað milliónir fólk í oyðimørkum . Sum til dømis dogonfólkið í Sahara.

Tær størstu oyðimerkurnar eru:

1. Gobioyðimørki
2. Kalaharioyðimørkin
3. Libyaoyðimørkin
4. Oyðimerkurnar í Avstralia
5. Saharaoyðimørkin

## Keldur
# Robin Hood

Standmynd í Nottingham.
**Robin Hood** hevur verið ein partur av Hollywood síðani 1938, men søgan um bogaskjúttan og uppreistrar sinnaða bretan, er nógv eldri enn so. Tað fyrsta man veit um Robin Hood, stavar frá yrkingina piers plowman úr seinnu helvt av 14. øld. Shakespear nýtti eisini navn hansara, men óvist er, um hann veruliga hevur verið til. Nógvir serfrøðingar vilja vera við, at Robin er ein íspunnin persónur. Serliga varð hann nógv nýttur í romantiska tíðarskeiðinum, innan bókmentir. Nógv gomul ongsk kvæði røða um hann og menninar hansara. Í filmhøpi hava nógvir hava haft leiklutin, sum Robin. Errol Flynn hevði leiklutin í 1938 og Kevin Costner aftur í Robin Hood: Prince of Thieves, ið helst er kendasti filmur, um harra Hood.
# Manhattan

Eyðkent fyri Manhattan eru skýskravararnir, sum mangir eru hægri enn 300 m.
**Manhattan**, miðbýurin í New York City, stendur á lítlari oyggj millum áirnar Hudson, *East River* og *Harlem River* í New York. Manhattan er ein oyggj og er bara ein minni partur av New York. Hon er 59,47 ferkilometrar til víddar, og her búgva umleið 1,7 milliónir menniskju.

## Myndir

* Syðri parturin av oynni Manhattan
* Oyggin úr erva
* Oyggin Manhattan

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða: manhattanbp.nyc.gov
* Manhattan, wikivoyage.org (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*