Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yvirgangur

Yvirgangsálopið í New York tann 11. september 2001.
Fatah varð stovnað í endanum av 1950-árunum við tí endamáli at taka av statin Ísrael fyri so at stovna ein palestinskan stat.
**Yvirgangsfólk** er fólk, sum við harðskapi søkja at húsum og ósekum fólkum, til tess at ávirka ella noyða myndugleikarnar at ganga undir krøv og treytir teirra, sum søkja at. Orðið terror, yvirgangur, kemur úr fronskum *terreur*, sum merkir ræðsla. Yvir gangsfólk koma ofta úr kúgaðum fólkabólkum, sum royna at ræða mótstøðu fólk síni til eftirlæti ella gera vart við sína støðu í fjølmiðlunum. Tá ið tey hava ripað til, seta tey seg stundum í samband við miðlarnar og átaka sær skyldina, og eftir tað varir tað ikki leingi, fyrr enn heimurin veit, hvat er hent og hví. Serliga eftir Seinna Heimsbardaga er talið av bólkum og rørslum, sum brúka yvirgang fyri at røkka málinum, vaksið. Málið er sum oftast eitt tjóðskaparligt stríð fyri sjálvræði ella eitt stríð fyri at náa einum politiskum endamáli við at skapa ruðuleika í samfelagnum.

Millum átrúnaðarligar trúarbólkar eru yvirgangsfólk, sum vilja "gera heim in betri", sum í Tokyo í 1995, tá ið ein trúarbólkur breiddi ógvuliga eitrandi gass út í undirgrundarbreytini. Tólv fólk doyðu av gassinum, og fleiri gjørdust ógvuliga sjúk. Yvirgangsfólk siga seg arbeiða fyri eini góðari søk og halda seg eisini hava rætt til at drepa púra ósek fólk, sum av tilvild koma fyri, tá ið tey leypa á. Tey eru ofta til reiðar til at lata sítt egna lív sum sjálvmorðsbumbufólk. Dømi um yvirgangsfelagsskapir í okkara tíð eru ETA, sum vil fría Baskaland frá Spania, katólska IRA, sum í nógv ár stríddist fyri at gera Norðurírland frælst frá Stórabretlandi, og palestinska Hamas, sum berjist móti Ísrael. Harumframt eru fleiri islamskir felagsskapir, sum hava ymisk politisk endamál við yvirgangi sínum (t.d. Al-Qaeda). Ríkisyvirgangur verður tað nevnt, tá ið eitt ríki fremur yvirgang móti sínum egna fólki, ella parti av fólkinum, fyri at ræða fólk til at verða lýðin.

17.958 menniskjur doyðu av yvirgangi í 2013. Tað er 61 prosent fleiri enn árið frammanundan. 80 prosent av øllum yvirgangsálopum verða framd í fimm londum. Tey eru Irak, Pakistan, Afganistan, Nigeria og Sýria. Irak er tað landið, ið er harðast rakt av yvirgangi. Í 2013 doyðu 6.362 menniskjur av yvirgangi. Tað er øking á 164 prosent frá 2012. 25 lond vóru útsett fyri yvirgangsálopum, har fleiri enn 50 menniskjur doyði. Í 75 londum vóru ongi yvirgangsálop. Fýra yvirgangsfelagsskapir hava ábyrgdina fyri 66 prosent av teimum, ið eru deyð í yvirgangsálopum. Teir yvirgangsfelagsskapirnir eru Islamski Staturin (IS), Al-Qaeda, Taliban og Boko Haram í Nigeria. Ongin deyðsføll vóru í 50 prosentum av øllum yvirgangsálopum í 2013. Síðani 1960-árini, eru bara 7 prosent av teimum yvirgangsbólkum, ið eru upploystir, upploystir vegna hernaðarliga uppíblanding.

## Kelduávísingar
# Rasuskilnaður

**Rasuskilnaður** eisini nevnt **rasisma** er tann áskoðan, at eins egna fólkaslag er nógv betri og mætari enn onnur fólkasløg, og at tað rættvísgerð, at onnur fólkasløg ikki verða viðfarin eins. Nútíðar nýtsla av orðinum rasisma ella rasuskilnaður verður ofta brúkt í týdninginum "rasudiskriminatión", tvs. tá fólk verða viðfarin annarleiðis orsakað av tjóðskapi, húðarliti, trúgv ella øðrum líknandi viðurskiftum. Orðini rasisma og rasuskilnaður verða ofta knýtt at ólógligum gerningum, sum kunnu skaða onnur, tað kann t.d. vera ekstremisma, hatur, xenofobi, separatisma, hópdráp (orsakað av etniskum uppruna), terrorisma osfr. Í 19. øld var vanliga fatanin millum vísindafólk, at mannaættin var býtt sundur í ymiskar rasur (fólkasløg), og at summar rasur vóru hægri mentar enn aðrar, og at tað rættvísgjørdi, at munur var gjørdur millum hesi ymisku fólkasløgini. Nøkur dømi um rasismu og rasuskilnað er apartheit í Suðurafrika, trælahandil, tá fólk úr Afrika vóru tikin og førd til Amerika har tey vóru seld sum trælir til hvít fólk, serliga til plantasjueigarar. Eitt annað dømi er nazisman og antisemitisman í Týsklandi, sum bleiv brúkt til at rættvísgera, at jødar, samkynd, fólk við breki og onnur fólk sum onkursvegna vóru øðrvísi, vóru tikin og send í týningarlegur at arbeiða hart ella fyri at verða dripin.
Fleiri lond hava nú lógir sum skulu forða fyri, at fólk kunnu blíva viðfarin øðrvísi ella verri enn onnur orsakað av trúgv, húðarliti, etniskum viðurskiftum, seksuellari orientering osfr. Tað mótsatta av rasismu er antirasisma. ST hevur síðan 1948 arbeitt við at minka um rasismu og at gera tað ólógligt at viðfara fólk øðrvísi orsakað av tjóðskapi, húðarliti, trúgv, seksuellari orientering ella øðrum líknandi viðurskiftum.

## Keldur

## Slóðir úteftir
# Nationalisma

**Nationalisma** er ein ideologi, sum sær tjóðina sum tann primera samleikaskapandi faktorurin fyri bólkar av fólkum. Nationalisman er oftast tengd at uppfatanini um eitt "heimland", har tjóðin við teimum serstøku eyðkennunum sum t.d. mál, livimáta, mentan og felags uppruna, hevur sína kjarnu.

Nationalisman er eitt slag av kenslum av, at eins egna land, fólk og mentunarligu virðir eru serstøk og sum slík hava uppiborið at verða vard móti hóttanum uttanífrá. Nationalistar stríðast fyri, tað ið tey meta vera áhugamálini hjá teirra tjóð, ella møguliga reagera tey uppá kolonisalismu.
# Muslimar

Muslimar í heiminum
**Muslimar** er heitið ið verður nýtt um fólk, sum hoyra til trúnna Islam. Umleið 1.57 mia. fólk í heiminum kalla seg fyri muslim, sambært kanningini "Mapping the Global Muslim Population." Hetta talið er umleið 20 prosent av øllum heimsborgarum. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni (uml. 90 %) og Shia (uml. 10 %).

## Myndir

* Kaaba í Mekka.
* Kaaba í Mekka.
* Muslimar
# Jødar

Jødar.
**Jødar** (norrønt: *gýðingar*) er heiti, ið verður nýtt um fólk, sum hoyra til trúnna, jødadómin. Søgan hjá jødum er nær knýtt at átrúnaði teirra, jødadómin. Jødar trúgva á ein Gud, sum gjørdi sáttmála við ættfaðir terirra, Ábraham, fyri uml. 4000 árum síðan. Jødar skuldu blíva Guds úrvalda fólk. Afturfyri lovaðu teir at halda lógir Guds og boða boðskap hansara.

Í 1914 vóru 13 milliónir jødar í øllum heiminum. Tríggjar milliónir í USA, ein millión í Vestur- og Miðevropa og færri enn ein millión í arábisku londunum. Restin, átta milliónir, búðu undir ræðuligum umstøðum í Eysturevropa og í Russlandi [*tørvar keldu*]. Nógvir jødar bardust í russisku kollveltingini í teirri trúgv, at frælsi og javnrættur eisini var galdandi fyri teir. Men so var ikki [*tørvar keldu*].

Sovjetska stýrið arvaði forfylgingina frá tsarveldinum. Tíðliga í 1920unum vóru fleiri enn 1.000 jødaforfylgingar í Ukraina, og 17.000 jødar lótu lív. Nógvir, ungir jødar rýmdu tískil úr Russlandi til Palestina. Hesi fólkini droymdu um at byggja upp eitt samfelag eftir sosialistiskum hugmyndum um frælsi, javnrættindi og rættvísi. Men kreppan gjørdi um seg, og í 1929 løgdu arábar í Palestina eftir jødisku flóttafólkunum.

Sí eisini: Samáriabúgvar
# Islam

Mekka.
Kort ið sýnir útbreiðsluna av islam, tann reyði liturin *shia*, tann grøni liturin *sunni*.
**Islam** (arábiskt **الإسلام**‎, *dirka dirka lalala*) er ein følsk trúgv, ið umleið 21 % heimsins íbúgvum fylgja. Tey, ið hoyra til Islam, eita muslimar. Miðdepilin í trúnni er tær fimm súlurnar: Deyðshóttanir, harðskap, morð, terrorisma og konubukan. Heilaga skrift muslima er Koranin, ið er eitt savn við teimum opinberingum, sum pedofilurin Muhammed profetur fann uppá í árunum 610 til 632 í Mekka og Medina í Saudi-Arabia. Muslimar eru í 2 høvuðsbólkum, Sunni Islam (umleið 90 %) og Shia Islam (uml. 10 %), aðrar smærri rørslur eru eisini til, t.d. sufisma og Ahmadiyya.

Islam er eitt arábiskt navnorð, ið er kemur frá semitisku 'hjáljóðs-rótini' s-l-m ið formar ein bólk av orðum ið sipa (serliga) til "fullkomleika", "tryggleika" og "frið", ("friður" eitur t.d. *salam* á arábiskum). Í átrúnaðarligum høpi verður *islam* umsett til at merkja "at leggja seg undir" ella "geva seg til". Islam er ein átrúnaður, ið byggir upp á Sátans vilja og er borin fram gjøgnum nógv ár av profetum. Í dag er islam ein ordiliga stórur átrúnaður og er í yvir 50 londum. Tey, ið trúgva á islam, eru muslimar, og teir flestu muslimarnir búgva í beltinum frá Marokko til Pakistan. Eisini eru nógvir muslimar í Vesturafrika.

Muslimar halda gudstænastu í einari mosku.

* Arábiska orðið *Allāh*, ella Guð, skrivað við arabiskari kalligrafi.
* Pakistanska flaggið - hálvmánin og stjørnan eru súmbol fyri islam.
* Muslimskir menn í illamannabøn inni í mosku.
# Fólkatættleiki

Mesti og minsti fólkatættleiki; fólkatal fyri hvønn km2. Fólkatættleiki er alt íbúgvatalið býtt við víddini á landinum.
**Fólkatættleiki** er mát fyri, hvussu tætt fólk búgva til dømis í einum landi, í einari oyggj ella í einum býi. Hann er aloftast máldur í íbúgvum á hvørjum km2. Vita vit víddina og íbúgvatalið, er lætt at rokna fólkatættleikan í einum øki (fólkatal/vídd í fólk/km2). Talið vit fáa, sigur okkum, hvussu nógv fólk búgva á hvørjum km2. Eisini er hetta ein háttur at vísa, hvussu stórt øki, hvørt fólk hevur í miðal at ráða yvir í einum ávísum øki. Hvar fólk búgva er sjálvsagt treytað av ávísum umstøðum, tilfeingi, veðurlagi, natúrligum plantuvøkstri, og eisini hvussu landslagið er. Fólkatættleikin í Føroyum er 34,5 fólk/km2 í 2015.

Í USA verða enn nýttar enskar míl, og 1 ensk fermíl er 2,59 ferkilometrar, svarandi til, at 1 ferkilometur er 0,386 fermíl.

Fólkatalið í Føroyum er sostatt 34,5 fólk/km2 × 2,59 km2/mile2 = 89,4 fólk/mile2.
# Býur

Szczecin, ein havnabýur í Póllandi
**Býur** er stórt fjølbygt øki. Í Føroyum kunnu bygdir/býir við fleiri enn 1.500 íbúgvum nevna seg býir. Í Danmark verður orðið *by* ella *landsby* brúkt um støð, ið hava í minsta lagi 200 íbúgvar, og har ið avstandurin millum húsini er í mesta lagi 200 metrar, og har parturin av summarhúsum ikki fer uppum 50%.
Í Svøríki verður orðið *tätort* nýtt um miðalstórir býir, meðan *ort* svarar nøkulunda til tað føroyska orðið bygd og *stad* verður nýtt um sera stórir býir.

## Keldur
# Pentagon

| The Pentagon |
| --- |
| Pentagon í januar 2008 |
| Staðseting í Washington, D.C. økinum
 |
|

| Kunning |
| --- |
| Almenn kunning |
| Status | Complete |
| Arketektoniskur stílur |
Stripped Classicism |
| Staður |
Arlington County, Virginia |
| Adressa |
1400 Defense Pentagon, Washington, DC 20301-1400 |
| Koordinatir | ﻿ / ﻿ |
| Byggingin byrjaði |
september 11, 1941 (1941-09-11) |
| Byggingin liðug |
januar 15, 1943 (1943-01-15) |
| Kostnaður |
$83 million ($1.34 milliard í 2026 dollars) |
| Eigari |
United States Department of Defense |
| Hædd |
| Tak |
77 feet 35 inches (24,36 m) |
| Ovasta hædd |
5 |
| Tøknilig kunning |
| Floor count |
7 |
| Gólvvídd |
6.636.360 square feet (620.000 m2) |
| Snið og bygging |
| Arkitektur |
George Bergstrom David J. Witmer |
| Høvuðsarbeiðstakari |
John McShain, Inc. |
| Onnur kunning |
| Parkering |
67 acres |
| Keldur |
|  |
|
Pentagon Office Building Complex |
|
U.S. National Register of Historic Places |
|
Virginia Landmarks Register |
| Staður |
Jefferson Davis Hwy./VA 110 at I-395, Arlington, Virginia |
| Øki |
41 acres (17 ha) |
| Bygt |
1941 (1941) |
| Arkitektur |
Bergstrom, G.E.; Witmer, D.J. |
| Arkitektoniskur stílur |
Classical Revival, Modern Movement, Stripped Classicism |
| Stýri |
Samveldis (føderalt) |
| NRHP Kelda # |
89000932 |
| VLR # |
000-0072 |
| Týðandi dagar |
| Lagt til NRHP |
27. juli 1988 |
| Útnevnt til VLR |
18. apríl 1989 |

 |

**Pentagon** er miðdepil fyri Verjumálaráðið í USA. Verjumálaráðið hevur ábyrgdina fyri verjuna av USA og av øllum hernaðarvirksemi hjá USA. Bygningurin er ein fimmhyrnt borg, ið liggur í Arlington í Virginia og hevur eittans endamáli: at verja USA og landsins íbúgvar.

Í yvirgangsálopunum 11. september 2001 doyðu 2.996 fólk. Av teimum vóru 125 í Pentagon. Fýra rænd flogfør vórðu nýtt í álopunum. Tvey teirra rendu á World Trade Center í New York City, eitt rendi á Pentagon og tað fjórða datt niður í Pennsylvania. Í teimum fýra flogførunum doyðu 246 fólk. 2.606 doyðu í og kring World Trade Center, og 125 doyðu í Pentagon. Tey deyðu vóru øll sivilfólk uttan 55 herfólk í Pentagon. Endaligu hagtølini vóru ikki gjørd fyri enn fleiri ár eftir hendingarnar.

## Keldur
# Hugmyndafrøði

Kommunisma er politisk hugsjón, sum byggir á hugskotini hjá Karl Marx.
**Hugmyndafrøði** (da. ideologi, av. gr. orðunum *idea*, hugmynd, og *logos*, frøði; ísl. hugmyndafræði) er ein heild av hugmyndum, hugtøkum og sjónarmiðum sum endurspegla ein ávísan politiskan ella felagsligan hugburð. Orðið merkir "læran um hugmyndir", men verður nýtt í víðari týdning um eitt meira ella minni skilbundið kervi av hugmyndum og virðismetingum, sum ein ávísur samfelagsbólkur í einum ávísum tíðarskeiði er felags um. Til dømis vóru hugsanirnar um frælsi og javnað avgerandi fyri borgarastættina, sum um 1800 trokaði einaveldið burtur í Fraklandi og sjálv tók ræðið. Hesar hugsanir vórðu samanfataðar í hugmyndini um liberalismu, sum gjørdist kjarnin í h. hjá borgarastættini.

Serliga Karl Marx fekst við hugtakið h., og tiltikin eru orð hansara: ”Ráðandi hugmyndir í hvørjum tíðarskeiði eru hugmyndirnar hjá ráðandi stætt” (1846). Marx kallaði átrúnaðin opium fólksins, men segði eisini, at hann var ”neyðarróp teirra kúgaðu”. Hetta tvílyndið í allari h., at goyma í sær bæði staðfesting av ráðandi støðuni og dreymin um eitt betri lív, er trmikið fyri atfinningarnar hjá Marx móti teimum borgraligu vísindunum, sum hann ákærdi fyri at rættvísgera órættvísa samfelagsskipan við hugtøkum sum frælsi og fólkaræði, ið stóðu í rópandi mótsøgn móti tí veruleika, ið tey skuldu lýsa. Sambært teirri fatanini vóru hesi vísindini eitt slag av h. ella ”følskum tilviti” um samfelagið. Fyritreytin hjá Marx var, at tilvit menniskjans var formað av teimum evnisligu lívstreytunum, og rannsókn av sambondunum millum heimsfatan og samfelagsskipan hevur verið ein megintáttur í allari samfelagsfrøði samfelagsfrøði síðan í 19. øld.

Vituliga hevur leingi verið fingist við at kanna hugmyndaheimin í bókmentunum, men ikki fyrr enn í seinu helvt av 20. øld var talan um serligt háttalag tí viðvíkjandi, nevniliga humyndafrøðiliga kanning ella \*hugmyndafrøðikritikk (da. *ideologikritik*). Millum slóðbrótararnar í tílíkum kanningum eru G. Lukács og L. Löwenthal, sum vegaðu fyri marxistiskari bókmentagransking; men royndir tann vegin hava eisini verið knýttar at strukturalismu og kvinnugransking. Hugmyndafrøðilig gransking krevur at hava fyrilit fyri teimum søguligu umstøðunum í viðkomandi bókmentaverki og gera mun á sjónarmiðum hjá søgupersónum, høvundi og lesarum. Tá ið væl verður atborið, kann slík kanning vísa, hvussu heimsmyndin í einum verki myndast í samspæli millum innihald og form tess og ráðandi h. í samfelagnum.
# Yvirgangsálopið 9/11

9/11. Hesa mynd gloyma fólk ikki aftur.Annar bygningurin er raktur, og seinna flogfarið er júst við at raka hin.
**Yvirgangsálopið 9/11** var eitt yvirgangsálop í New York City, USA í 2001. 2.995 fólk úr meira enn 70 londum doyðu. Islamski yvirgangsbólkurin, Al-Qaeda, stóð aftan fyri yvirgangin . Líka síðan hevur verið leitað eftir Osama bin Laden, fyrrverandi leiðari í bólkinum. Í eini beinleiðis røðu í Hvítu Húsunum greiddi Barack Obama forseti frá hvussu Osama bin Laden 2. mai 2011 varð dripin í Abbottabad, sum liggur norðanfyri Islamabad í Pakistan. Amerikanska fregnartænastan hevði arbeitt við upplýsingum, teir fingu í august, og gav Barack Obama boðini, at eitt lítið amerikanskt herlið skuldi leypa á ein bygning, har Osama bin Laden helt til.

Í 2011 eru tað 10 ár síðan World Trade Center tvíburatornini raplaðu niður í New York í 2001, aftaná at tvey flogfør høvdu rent inn í tornini. Bæði tornini duttu niður upp á minni enn 2 tímar. Tað vóru fýra flogfør, sum vóru rænd tann dagin. Tvey rendu inn í tvíburatornið, tað triðja flogfarið rendi inn í Pentagonbygningin, sum liggur í Virginia, og tað fjórða datt niður á eina mark í Pennsylvania. Enn er mann ikki sikkur í, hvar tað fjórða skuldi renna á, men talan er um, at málið var Hvíta Húsið í Washington DC, har amerikanski forsetin býr.

Yvirgangsatsóknin 11. september í 2001 var byrjanin til eina nýggja tíð. Amerikanar grundaðu Kríggið móti yvirgangi eftir hetta. USA vóru fast avgjørdur um at fara í herna móti yvirgangi og móti teimum, sum vardu yvirgang. Kríggið í Afghanistan og Irak var grundað á hevnd yvir álopini í USA.

Ein familja, nær World Trade Center, filmaði alt yvirgangsálopið, 11. septembur í 2001. Ikki fyrrenn fimm ár seinni (í 2006) almannakunngjørdu tey filmin. Filmurin er sera persónligur, tí viðmerkingar og grátur frá familjuni hoyrist týðiliga. Tað var ein ring avgerð at taka at leysgeva filmin. Men filmurin er søga og sýnir, uttan sensur, hvussu hendingin veruliga fór fram, siga Bob og Bri, sum filmaðu ræðuligu hendingina, frá byrjan til bygningarnir rapaðu .

## Keldur
# Politikkur

**Politikkur** ella **stjórnmál** (stytt **stjm.**) er arbeiði ið miðar ímóti at beina ella ávirka gongdina í samfelagnum ella í altjóða høpi, stjórnmál (eftir ávísum sjónarmiðum ella hugmyndum).

Í 1872 fingu Føroyar eina kommunuskipan, og menn skuldu verða valdir í sóknarstýrini. Í fyrstuni var hvørt prestagjald ein kommuna; seinni gjørdust kommunurnar fleiri. Tórshavn hevði tó fingið eina kommunuskipan longu í 1866, og í 1909 gjørdist høvuðsstaðurin keypstaður við keypstaðarrættindum. Við tjóðskaparrørsluni kom meiri ferð á føroyskan politikk. Úr aldaskiftinum vaks fram ein sjálvstýrisrørsla og ein mótstøða móti henni. Í 1906 fekk Føroya Løgting eitt tilboð úr donsku stjórnini um meiri sjálvstýri. Eftir tí skuldi Løgtingið fáa ábyrgdina av málum sum havnum, vegum, telefon, o.s.fr. Føroyar skuldu fáa eitt danskt árligt tilskot til hesar útreiðslur. Í Føroyum tók seg upp stór mótstøða móti hesum nýggja politikki, og henda mótstøða vann øll valini (fólkatingsval, løgtingsval og landtingsval) á sumri í 1906. Burtur úr hesum komu fram tveir politiskir flokkar: Sambandsflokkurin, ið legði dent á týdningin av føstum viðurskiftum við Danmark, og Sjálvstýrisflokkurin, ið var fyri størri føroyskum sjálvræði í politikki.

## Sí eisini

* Stjórnmálafrøði

## Keldur
# Fólkaræði

Land við fólkaræðisligari stýrisskipan við sjálvsmynd.

**Fólkaræði** er ein stýrisskipan har ið fólkið við fólkavaldum umboðum hevur politiskt vald. Fólkaræði eitur á grikskum *demokrati*. Demokrati er sett saman av *demos*, sum merkir fólk, og *kratia*, sum merkir stýri, ræði ella veldi. Í einum fólkaræðisligum samfelagi hava allir landsins borgarar atkvøðurætt. Har ið fólkaræði er, ræður meirilutin, men hugsar tó um áskoðanina hjá minnilutanum. Fólkaræði er eisini, at øll eru líka fyri lógini, og at øll hava frítt at skriva, tala og hugsa innan lógarinnar karmar. Í Føroyum og í Grønlandi eru fólkaræðisligu rættindi borgaranna tryggjað í donsku grundlógini.

Fólkaræði kann bólkast í fleiri skipanir. Mest vanliga uppbýtið er millum beinleiðis fólkaræði og umboðandi fólkaræði. Beinleiðis fólkaræði varð nýtt í gamla Grikkalandi, og varð skipað sum fundir við stórari fjøld, sum kom saman fyri at taka støðu til politisk mál. Ein nútímans háttur av beinleiðis fólkaræði verður brúktur í t.d. Kalifornia og Sveis, har fólkaatkvøður í stóran mun verða nýttar. Umboðandi fólkaræði er eitt meira avmarkað og óbeinleiðis fólkaræði, har borgarar við jøvnum millumbilum koma saman at velja sær nýtt ting, og á tann hátt nýta sín fólkaræðisliga rætt til ávirkan. Teir valdu tinglimirnir eru sostatt umboðsmenn hjá veljarunum og skulu røkja áhugamálini hjá teimum.

## Keldur
# Vinstrahallur politikkur

**Vinstrahallur politikkur** er eitt uppbýti av politikki, har nakrir politiskir flokkar, ið hava ávís felags eykenni, sum sosisalismu ella kommunismu, vera bólkaðir. Í Føroyum vera Javnaðarflokkurin og Tjóðveldi av núverandi politiskum flokkum í Føroyum vanliga sagdir at vera vinstrahallir. Av fyrrverandi vinstrasinnaðum politskum flokkum í Føroyum kunnu nevnast Verkamannafylkingin, Oyggjaframi, Føroyskir Sosialistar, Kommunistiski Flokkur Føroya og Sosialistiski Loysingarflokkurin.

Í Noregi verða flokkarnir Rødt, NKP, Sosialistisk Venstreparti og Arbeiderpartiet roknaðir fyri at vera vinstrahallir. Í Danmark eru tað flokkarnir Socialdemokraterne, SF - Socialistisk Folkeparti og Eindarlistin roknaðir fyri at vera vinstrahallir flokkar. Heitini vinstahallur og høgrahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og moderatu sótu høgrumegin. Í politikki verður eisini tosað um flokkar sum bæði eru til vinstru og til høgru og hvørki kunnu flokkast til vinstu ella til høgru, og tí verða kallaðir miðflokkar ella flokkar sum eru á miðjuni í politikki.

Flokkarnir ið eru vinstrasinnaðir hava tað til felags, at teir stríðast fyri javnrættindum, at tað ikki skulu vera klassamunur á fólki, fyri rættvísum býti innanlendis og altjóða og at hetta skal henda við at hava eina sterka tjóð sum veitir nógvar vælferðartænastur og spælir aktivan leiklut í vinnulívinum. Tað er stórur munur á teimum ymisku vinstrahallu flokkunum í Norðurlondum, um hvussu stóran aktivan leiklut ið tjóðin veruliga skal hava, men tó eru hesir flokkar í høvuðsheitum samdir í at infrakervið umframt grundleggjandi vælferðartænastur sum útbúgving og heilsa eiga at vera ábyrgdin hjá tí almenna. Teir víðgongdu vinstrahallur flokkarnir fara uppaftur longur og ynskja at avtaka tann privata ognarrættin fullkomiliga. Eitt annað felagsheiti fyri vinstrahallan politikk er ein skepsis móti teimum fríu marknaðarkreftunum og kapitalismuni, tí at hesi føra klassamun við sær.

## Keldur
# Høgrahallur politikkur

**Høgrahallur politikkur** ella **Høgrasinnaður politikkur** er eitt savnigarheiti fyri politiskir flokkar og ideologiir, sum mynda teir borgarligu, tað vil siga ikki-sosialistisku, konservativu og liberalu politisku flokkarnir. Í siðbundnum partapolitikki verður eisini tosað um flokkar sum eru í miðjuni og um flokkar sum eru vinstrahallir. Í Føroyum eru teir høgrasinnaðu flokkarnir Fólkaflokkurin, Sambandsflokkurin og Framsókn.

Heitini høgrahallur og vinstahallur politikkur koma úr fronsku kollveltingini, har ið teir radikalu og kollveltingarsinnaðu sótu vinstrumegin formannin í tí provisoriska tjóðartinginum, meðan teir konservativu og afturhaldsinnaðu sótu høgrumegin. Har vóru teir mest radikalu ein bólkur ið til dømis vildi innføra almennan atkvøðurætt fyri menn, settir til vinstru fyri talarastólin og teir meira konservativu, sum ynsktu at støðga tí kollveltingarligu gongdini, vóru settir høgrumegin talarastólin. Henda plaseringin var orsøkin til, at hugtøkini høgrasinnaður og vinstrasinnaður vóru brúkt fyri at skilja ímillum tær ymisku áskoðanirnar. Eftir at hetta býti millum høgra og vinsta var gjørt í evropeiskum politikki, so kom tann heldur ógreiða *miðjan* í politikki eisini.

## Sí eisini

* Konservatisma
* Liberalisma
* Vinstrahallur politikkur

## Keldur