Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Thomas Edison

Thomas Alva Edison um 1922.
**Thomas Alva Edison** (føddur 11. februar 1847 í Milan í Ohio, deyður 18. oktober 1931 í West Orange, nær við Newark í New Jersey) var amerikanskur uppfinnari, verkfrøðingur og vinnulívsmaður.

Edison verður mettur at vera ein tann týdningarmesti uppfinnarin í nýggjari tíð.
Millum manna varð hann ofta eyknevndur "Gandakallurin frá Menlo Park".
Hann fekst m.a. við ravløð, akfør, jarnbreytaratlát, skrivimaskinur og ravmagnslampur.
Edison uppfann í 1877 fonografin og hann fór undir at framleiða gløðiperur í 1879. Sum upphavsmaður fekk hann fleiri enn 1000 einkarættindi í USA.

## Slóðir úteftir

* Edison, Thomas Alva, anb.org (á enskum)
* Biography Of Thomas Alva Edison, thomasedison.com (á enskum)

## Keldur
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
| Tesla, umleið 1896. |
| Fødd(ur) | (1856-07-10)10. juli 1856 Smiljan, Eysturríkska ríkið (nútíðar Kroatia) |
| Andaðist |
7. januar 1943(1943-01-07) (aldur 86) New York City, New York, USA |
| Deyðsorsøk |
Blóðtøpp í hjarta |
| Etnisk bakgrund |
Serbi |
| Ríkisborgaraskapur |
Eysturríkskur (í 1891, áðrenn hann gjørdist amerikanskur ríkisborgari) Amerinskur (30. juli 1891 – 7. januar 1943) |
| Útbúgving |
Graz University of Technology (gavst) |
|
Fyrimynd:Infobox engineering career |
| Undirskrift |  |

**Nikola Tesla** (føddur 10. juli 1856, deyður 7. januar 1943) var ein serbiskur-amerikanskur uppfinnari, maskinverkfrøðingur, alisfrøðingur og spámaður. Hann er viðurkendur sum ein av mest týðandi vísindafólkum í 19. øld og í byrjanini av 20. øld. Hann var mest kendur fyri hansara patentir og ástøði, ið hava lagt støði undir nútíðar AC-skipanum (vendistreym).

Nikola Tesla var av serbiskum uppruna. Hann varð føddur í tí lítla býnum Smiljan í Lika-landslutinum í Keisaradøminum Eysturríki (nú í Kroatia). Hann var ríkisborgari í Keisaradøminum Eysturríki og síðan Eysturríki-Ungarn. Hann gjørdist amerikanskur ríkisborgari í 1891. Hann er maðurin handan heimsins fyrsta vendistreymsmotori, tað kunngjørdi hann í einum fyrilestri á einum amerikonskum fróðskaparsetri í 1888.

## Keldur
# Appilsin

**Appilsinir** (*Citrus Sinesis*) hava uppruna úr Burma og tí sunnara partinum av Kina. Síðan hava tær breitt seg út til India, og síðan til Evropa, har tær hava verið dyrkaðar síðan 15. øld.
# Georg Wilhelm Friedrich Hegel

Georg Wilhelm Friedrich Hegel í 1831.
**Georg Wilhelm Friedrich Hegel**, (føddur 27. august 1770, deyður 14. novembur 1831) var ein týskur filosofur. Hann er ein av teimun stórstu persónunum innan týsku idealismuni og er ein av stovnarunum av modernaðri vesturheims filosofi.

Hegel var bergtikin av fronsku kollveltingini og napoleons kríggunum, hettar vóru hendingar ið fingu hann at hugsað nógv meira vinstra vent enn teir flestu filosofarnir í tíðini sum Immanuel Kant.

Hegel's filosofi var býtt í trýggjar partar: Logikkur, filosofiðin av náttúruni,of filosofiðin av sálini. Í hansara bók *The* *Phenomenology of spirit,* vísir hann á sína filosofi og tosar um hvussu heimssøgan er ein linjurætt tilgongd har ting vera meira framkomin sum tíðin gongur, serligani tosar han um at man altíð finnur eina betri politiska skipan enn man hevði fyrr, og at man tøkniliga mennar víðari sum tíðin gongur. Hesar ekstremu (og mótpróvuligu) hugsjónirnar endaðu við at hava stóra ávirkan á framtíðar politikk, serliga tá ið Karl Marx tók inspiratión frá hesum til at skriva sítt manifest um atfinning av kapitalismu, og seinni defineraði kommunismu fyri fyrstu ferð.

Nakrir teir fyrstu sum tóku Hegel'sa orð til sín var ein bólkur nevndur "Junghegelianer/the young hegelians" ella teir ungu Hegelianararnir, nakrir av hesum vóru kendir t.d Fredrich Engels, Karl Marx og Ludwig Feuerbach. Teir skrivaðu negativt um Hegel í byrjanini, men seinni sær man at teir (serliga Marx og Engels) fylgja í fótasporun Hegels tá ið teir útgeva "Economic and Pholosophical Manuscripts" í 1844 sum er ein samling av teirra ikki lidnu bókun teir høvdu skriva upp, aftur eru teir ógiliga líkir Hegel í Das Kapital serliga í bygnaðarhátti, hettar sæst best í uppruna notatunum hjá Marx sum var útgivið í 1857-58 sum Grundrisse.

Karl Popper skrivar í The Open Society and Its Enemies (1945) at Hegel hevði skriva eina tunnliga fjalda grundgeving fyri at Fredrick William III skuldi halda uppá einaræði í Prusslandi, og at hansara hugsan um søguliga framgongd var basera uppá at tað besta úrslitið var líkt til hvar Prussland hevði komi fram til í 1830unum, og at hettar hevði við sær at bæði Komunistar og Nasistar nýttu Hegel sum teirra grundgeving fyri einaræði sum tann besta loysnin.

Benedetto Croce og Giovanni Gentila hava notera at Italiensku fasistarnir vóru teir mest tilrættaðu neo-hegalianarar í allari søguni av vesturheims filosofi.

## Keldutilfar
# Forsetaskipan

**Forsetalýðveldi** er fólkaræði, har fólkið bæði velur ríkisovastan - forsetan - og umboðini til ting landsins. Í eini forsetaskipan, har stjórnarleiðarin forsetin hevur veruligt vald, verður hesin ofta valdur beinleiðis av fólkinum. Tá er stjórnarleiðarin beinleiðis legitimeraður av fólkinum. Hann tilnevnir stjórnarlimirnar ikki bara formliga, men eisini í veruleikanum. Fólkið velur tá forsetan og tingið hvør sær, og báðir stovnar hvíla á eins tryggari grund. Er talan er um slíka forsetaskipan, er stjórnin ikki bundin av tinginum, júst tí bæði forsetin og tingið hava sítt mandat beinleiðis frá fólkinum. Hetta er vanligasta ríkisstýrisskipan í heiminum. Í londum sum Suðurafrika og USA er forsetin bæði ríkisovasti og stjórnarovasti. Í Russlandi og Fraklandi er forsetin valdur til ríkisovasta, og hann nevnir út ein forsætisráðharra at standa á odda fyri stjórnini, men forsetin hevur kortini nógv politiskt vald. Í mongum londum til dømis Ísrael, Írlandi, India og Íslandi hevur forsetin einki politiskt vald. Valdið hava forsætisráðharrin og stjórnin.
# Ä

**Ä** og **ä**, er ein bókstavur í fleiri stavrøðum, ið eru grundaði á tað latínska stavraðið.

Í Norðurlondum verður hann brúktur í svenska, finska og skoltsámiska stavraðnum.

Bókstavurin kemur eisini fyri í tí estiska, luksemborgska, slovakiska og týska stavraðnum.

## Myndir

* Bókstavurin Ä.
* Skelti í Jyväskylä, Finnlandi.

## Ávisingar úteftir
# Sapfo

Sapfo
**Sapfo** (grikskt: Σαπφώ, latínskt: Sappho) var ein kendur grikskur yrkjari úr Lesbos. Hon varð fødd onkuntíð millum 630 og 612 f.Kr., og hildið verður, at hon doyði umleið 570 f.Kr., men man veit sera lítið við vissu um lív hennara. Hon yrkti nógv og var væl kend tá í tíðini og í fornøldini, men tað mesta er horvið, burtursæð frá smáum pettum, men hennara umdømi hevur yvirlivað.
# Sámisk mál

| Sámiskt sámegielat |
| --- |
| Tosað í: |  Sámaland. |
| Tosandi íalt: | umleið 30 000 |
| Málætt: | Uralsk mál. |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | se |
| ISO 639-2: | sma |
| ISO 639-3: | —
. |

**Sámiskt** (sámiskt: *Sámegielat*) er ein málætt, ið tosaði í Sámalandi. Sámisku málini verður vanliga býtt í tey máløki: eystursámiskt og vestursámiskt. Sámisku málini er í ætt við ungarskt, finskt og estiskt.

Norðursámiskt er tað vanligasta av teimum níggju staðbundnu málunum. Eini 85–90 % av øllum, ið tala sámiskt, tala norðursámiskt. Norðursámiskt er ein partur av miðsámiskum. Staðbundnu málini og onnur mentanareyðkenni eru íkomin eftir ferðingarleiðunum hjá reindjórunum heldur enn av landamørkum.

Av heimsins 60.000 sámar duga umleið 20-30.000 sámar eitt av sámisku málunum.

## Flokking

### Vestursámiskt

* Útsynningssámiskt
	+ Suðursámiskt (600)
		- åselemálføri
		- jamtlandmálføri
	+ Umesámiskt (20)
* Útnyrðingssámiskt
	+ Veruligt útnyrðingssámiskt
		- Pitesámiskt (20)
		- Lulesámiskt (2000)
	+ Norðursámiskt (20,700)
		- tornesámiskt
		- finnmørksámiskt
		- sjósámiskt

### Eystursámiskt

* Meginlandsámiskt
	+ Inarisámiskt (300)
	+ Kemisámiskt (útdeytt)
	+ Skoltsámiskt (420)
	+ Akkalasámiskt (útdeytt)
* Nessámiskt
	+ Kildinsámiskt (500)
	+ Tersámiskt (2) -10)

*GG: Omanfyrinevdnu tøl eru metingar.*

## Sí eisini

* Sámar
* Sápmi
* Suðursámiskt
* Umesámiskt

## Tilsipingar

Fyrimynd:Incubator
Fyrimynd:Incubator
Fyrimynd:Incubator