Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Johannesburg

| **Johannesburg** |
| --- |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  Suðurafrika |
| Vídd: | 1,644 km² |
| Íbúgvar (2001): | 3 225 812 |
| fyri km²: | 1,962/km² |
| Heimasíða: | www.joburg.org.za |

**Johannesburg** er størsti býur í Suðurafrika. Í Suðurafrika eru tríggir høvuðsstaðir: Ríkisfyrisitingin er í Pretoria, dómstólarnir í Bloemfontein og tingið í Høvdastaði. Men búskapar- og ídnaðarmiðdepilin í landinum er Johannesburg, eisini nevndur *Gullbýurin*. Gullnámini djúpt undir jørð hava veitt býnum øgiligt ríkidømi, tað hevur so lutvíst verið nýtt til at menna nógva ídnaðin í býnum, har teir gera bilar, meskinur, virka klæði og hava nógvan hátøkniídnað.

## Hygg eisini at

* Suðurafrika

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða: www.joburg.org.za
# 1974

**1974** var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum týsdegi.

## Hendingar

* 7. november - Løgtingsval

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* 3. august - Føroyar-Ísland 2-3 í Tórshavn

#### Svimjing

* 11. mai - Landsfelag Føroyska Froskmanna skipar fyri kappsvimjing um Nólsoyarfjørð. Birgir Enni úr Suðuroyar Froskmannafelag vinnur kappingina. Hann er1 tíma og 25 min. og 15 sek. um teinin, sum er nýtt met. Nr. 2 gerst Hermann Eysturoy úr Tórshavnar Froskmannafelag, nr. 3 gerst Jonhard Hansen úr Eysturoyar Froskmannafelag.

## Føðingar

Jens Marni Hansen
* 5. januar - Gitte Klein, føroysk rithøvundur
* 20. januar - Annlis Bjarkhamar, fyrrverandi landstýriskvinna við mentamálum
* 13. apríl - Marta Jandová, kekkisk songkvinna
* 28. juli - Alexis Tsipras, grikskur politikari.
* 26. september - Lena Anderssen, føroysk-kanadisk songkvinna
* 18. desember - Jens Marni Hansen, føroyskur tónleikari

## Andlát

* 2. februar - Jóhanna Maria Skylv Hansen, føroyskur rithøvundur (f. 1877)
* 24. mai - Duke Ellington, amerikanskur klaverleikari og tónaskald (f. 1899)
* 26. august - Charles Lindbergh, amerikonsk floghetja (f. 1902)
# Bor (frumevni)

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **5** | Beryllium ← **Bor** → Kolevni |
| ↑ **B** ↓ Al |  Skeiðbundna skipanin |

 |
|

|  |
| --- |
| **Útsjónd** |
|  Svart |
| **Alment** |
| Evnafrøðiligt tekn: | B |
| Atomnummar: | 5 |
| Atommassi: | 10,81 g/mol |
| Frumevnisseria: | hálvmetal |
| Bólkur: | 13 |
| Perioda: | 2 |
| Blokkur: | p |
| Elektronsamanseting: | 1s² 2s² 2p1 |
| Elektronir pr. skal: | 2, 3 |
| Atomradius: | 85 pm |
| Kovalent radius: | 82 pm |
| **Evnafrøðiligir eginleikar** |
| Oxidatiónstrin: | 3 |
| Elektronegativitetur: | 2,04 (Paulings skala) |
| **Alisfrøðiligir eginleikar** |
| Tilstandsformur: | Fastur |
| Smeltipunkt: | 2076 °C |
| Elektriskur resistivitetur: | ~106 Ω·m (ved 20 °C) |
| **Mekaniskir eginleikar** |

|  |
| --- |
|  |

 |

**Bor** er eitt frumevni, ið er nummar 5 í skeiðbundnu skipaninini.
# Frælsisgudinnan

Frælsisgudinnan.
**Frælsisgudinnan** (enskt: *Statue of Liberty*) er ein standmynd á Liberty Island í New York City. Tað fyrsta, innflytarar fingu eyga á, tá ið teir sjóvegis komu til USA, var Frælsisgudinnuna við tí lýsandi kyndlinum. Hon er 46 m. høg. Standmyndin verður eisini brúkt til vita. Fraklendingar høvdu latið amerikumonnum hesa standmynd í 1886, og hon gjørdist tekin um frælsi.
# Heroin

**Heroin** er sterkt rúseitur vunnið úr morfini. Heroin verður eisini rópt **junk** ella **dope** á altjóðamáli. Heroin er annaðhvørt brúnt ella gráhvítt. Heroin, sum verður selt á gøtuni, er altíð blandað upp í onnur evni, so ein kann ongantíð vita við vissu, hvat ein fær. Harumframt sæst eisini roykiheroin, sum er eitt brúnligt, heldur grovari pulvur, at fáa.

Heroin verður sprænt beinleiðis í blóðið. Á tann hátt fær nýtarin ein størri vælverurús, enn um evnið verður svølgt. Verður evnið sprænt inn, er vandi fyri ígerð, tí nálirnar eru ikki altíð sóttreinsaðar. Heroin kann eisini verða sniffað ella roykt.

Virknaðurin vísir seg eftir fáar minuttir, um tað verður andað niður í lunguni ella roykt, og eftir fá sekund, um tað verður sprænt inn. Heroin virkar í uml. 3-6 tímar.

Fyrst upplivir nýtarin eina kenslu av ómetaligari gleði, sum verður avloyst av einari kenslu av hita, hvíld og gleði. Persónurin upplivir, at allir trupulleikar, væntanir og trýst frá umhvørvinum verður lagt aftur um bak. Tilvenjingin er bráð, og kroppurin verður bundin av hesari nýtslu eftir bara 5-6 dagar. Harumframt hendir ein ógvuslig tolsemismenning, ið merkir, at næsta skot kemur bara at snúgva seg um at sleppa fjáltrinum, ikki fyri at uppliva rúsin.

Heroin ávirkar eitt ávíst slag av nervakyknum, tær opoidu nervakyknurnar. Harvið verða GABA-nervakyknurnar hind¬raðar í at tálma teimum nervakyknum, sum gera og úrskilja dopamin. GABA er eitt fráboðanarevni, sum sendir upplýsingar víðari til heilan. Hetta hevur við sær eina økta úrskiljing av dopamini, og heroin virkar tí rúsandi. Men aftaná verður ein dølskur og móður. At nýta heroin hevur óregluligan og seinan andadrátt við sær, og harumframt andar ein ikki so djúpt. Fær ein ov nógv av heroini í seg, gevst viðkomandi at anda, tí heroin ávirkar andadráttarmiðstøðina í heilanum, og tí doyr nýtarin.

0,6 % av øllum næmingum í 9. flokki í Føroyum hava, sambært kanningum hjá ESPAD, roynt heroin.
# Sirkul

Ein **sirkul** er ein lokað rás. Rásina nevna vit umfar, og longdina á umfarinum nevna vit ummál. Ein sirkul er ein mongd av punktum, sum øll hava somu frástøðu frá einum ávísum punkti (t.e. miðdepil). Frástøðuna frá miðdeplinum til sirkulin nevna vit *radius*. Størsta strekkið ímillum tvey punkt á sirklinum nevna vit *tvørmát*. Tvørmátið gongur ígjøgnum miðdepilin og er tvær ferðir longdina á radiusi. Ein sirkul er 360°. Lutfallið ímillum tvørmát og ummál er tað sama í øllum sirklum. Hetta lutfall nevna vit 𝛑.

## Roknireglur

1. **Sirkulbogi**: Ein sirkulbogi er ein partur av umfarinum. Vit kunnu roknað longdina (l) á einum sirkulboga við formlinum: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
2. **Miðvinkul**: Ein miðvinkul hevur topp-punkt í miðdeplinum á einum sirkli. Hann er eins nógv stig sum sirkulbogin, hann spennir yvir.
3. **Miðtríkantur**:
4. **Miðdepil**: Í geometri siga vit, at ein sirkul er ein mongd av punktum, sum øll eru líka langt frá einum ávísum punkti. Hetta punktið nevna vit miðdepil.
5. **Sirkulavskurður**: Ein sirkulavskurður er ein partur av einum sirkli, sum er avmarkaður við einum strongi og einum sirkulboga.
6. **Sirkulkut**: Víddina á einum sirkulkuti við miðvinklinum v° kunnu vit rokna við formlinum: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
7. **Tvørmát**: Størsta frástøðan, vit kunnu tekna ímillum tvey punkt á sirklinum, nevna vit tvørmát. Tvørmátið gongur ígjøgnum miðdepilin og er tvær ferðir longri enn radius.
8. **Strongur**: Ein strongur er eitt linjustykki, sum gongur úr einum punkti á umfarinum í eitt annað punkt á umfarinum. Tann longsta strongin nevna vit tvørmát.
9. **Ummál** / **Umfar**: Umfarið á einum sirkli er altíð umleið 𝛑 (3,14) ferðir tvørmátið.
10. **Radius**: Frástøðuna frá miðdeplinum til sirkulin nevna vit radius.
11. **Skurðlinja** (sekantur): Ein skurðlinja er ein linja, sum sker sirkulin í tveimum punktum.
12. **Viðberi** (tangentur): Ein viðberi hjá einum sirkli er ein linja, sum nemur við sirkulin í einum punkti. Ein radius, sum nemur sama punkt, stendur vinkulrætt á viðberan.

* Á myndini sært tú O (miðdepil), D (tvørmát), R (radius) og C (ummál ella umfar).
* Tveir sirklar við sama miðdepil nevna vit *samdepilssirklar*.

## Sí eisini

* Geometri
* Tríkantur
# 1801

**1801** (MDCCCI) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum
hósdegi.

## Hendingar

## Føðingar

* 21. februar - John Henry Newman, enskur katólskur kardinalur (d. 1890)
* 1. juni - Brigham Young, amerikanskur trúarleiðari, annar forsetin í mormonkirkjuni (d. 1877)
* 23. oktober - Albert Lortzing, týskt tónaskald (d. 1851)
* 3. november - Vincenzo Bellini, italskt tónaskald (d. 1835)

## Andlát

* 24. mars - Paul I av Russlandi, russiskur keisari (sarur) (f. 1754)
* 25. mars - Novalis, týskur yrkjari (f. 1772)

## Slóðir úteftir
# 20. juli

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **juli 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |  |  |
| **MMXXVI** |

**20. juli** er dagur 201 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 202 um skotár er). 164 dagar eru eftir av árinum.

Tjóðardagur Kolumbia.

## Hendingar

* 1333 - Kringsetingin av býnum Berwick, sum vardi í fýra mánaðir, endar henda dagin. Enski herurin undir leiðslu av Edwardi III kongi hertekur býin.
* 1810 - Kolumbia verður sjálvstøðugt.
* 1871 - British Columbia gerst partur av Kanada.
* 1940 - Danmark tekur seg úr League of Nations.
* 1944 - Drápsroynd verður gjørd á Adolf Hitler.
* 1949 - Ísrael og Sýria skriva undir friðaravtalu, og enda 19 mánaða langt kríggj landana ímillum.
* 1951 - Abdullah I av Jordan kongur verður myrdur av Palestinarum undir bønarløtu í Jerusalem.
* 1968 - Fyrsta altjóða Special Olympics verður hildið í Chicago, USA. Umleið 1.000 ítróttarfólk við ymiskum menningartarni luttaka.
* 1969 - Mánalendingin: Neil Armstrong og Buzz Aldrin gerast fyrstu menn at ganga á Mánanum.
* 1992 - Václav Havel fer frá sum forseti Tjekkoslovakia.

## Føðingar

* 356 f.Kr. - Alexander Mikli, Makedoniskur kongur (d. 323 f.Kr.)
* 1919 - Edmund Hillary, nýsælenskur rannsóknarmaður, og fyrsti maður á Mount Everest (d. 2008)
* 1925 - Jacques Delors, franskur politikari.
* 1936 - Jógvan Adolf Johannessen í Dali, lærari, løgtingslimur (1988-1998),
* 1938 - Diana Rigg, ensk sjónleikarinna (d. 2020).
* 1947 - Carlos Santana, meksikansk-amerikanskur tónleikari (Santana)
* 1955 - Egidio Miragoli, italskur biskupur.
* 1973 - Haakon krunprinsur Noregs.
* 1980 - Gisele Bündchen, brasilsk modell og sjónleikarinna

## Andlát

* 1923 - Pancho Villa, meksikanskur generalur (f. 1878)
* 1926 - Felix Edmundovich Dzerzhinskiy, russiskur politikari (f. 1877)
* 1951 - Abdullah I av Jordan, jordanskur kongur (f. 1882)
* 1973 - Bruce Lee, amerikanskur sjónleikari og bardagaítróttarfólk (f. 1940)
* 2017 - Chester Bennington, amerikanskur sangari (f. 1976)
* 2020 - Lone Dybkjær, danskur kvinnuligur politikari (f. 1940)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |