Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lettland

**Latvijas Republika**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Latvija) |  (Skjaldarmerki Latvija) |

 |
| Tjóðarslagorð: Tēvzemei un Brīvībai |
| Tjóðsangur: Dievs, svētī Latviju |
|  |
| **Alment mál** | Lettiskt |
| **Høvuðsstaður** | Riga |
| **Forseti** | Edgars Rinkēvičs |
| **Forsætisráðharri** | Evika Siliņa |
| **Fullveldi** | 1918 (1991) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   64,589 km² |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2021  - tættleiki |   1 893 223 35/km² |
| **Gjaldoyra** | euro |
| **Tíðarøki** | EET +2 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .lv |
| **Telefonkota** | `+371` |
|  |

**Lettland** er lýðveldi í Evropa. Í norðri hevur Lettland mark við Estland, í eystri við Russland, og í suðri við Hvítarussland og Litava.

## Søga

## Politikkur

## Mentan

## Búskapur

Síðan landið gjørdist frælst ríki í 1991, hevur verið roynt at menna landbúnað, skógarvinnu og fiskivinnu, vinnuvegir, sum tungídnaðarætlanir sovjetstýrisins høvdu trokað burtur.

## Landafrøði

Lettland er mitt ímillum hini bæði Baltalondini. Landið hevur langa strond, har eru tríggir stórir havnabýir, sum síðan í miðøld hava verið týdningarmiklir handilsbýir. Veðurlagið er kaldligt og slavið, og tí leggja bøndurnir mest dent á at halda mjólkneyt og sláturneyt. Høvuðsstaðurin í Lettlandi, Riga, hevur verið týðandi handilsbýur síðan í miðøld. Hann er helst lívligasti høvuðsstaður í Baltalondum og er virkin mentanarmiðdepil.

### Býir

* Riga (605 802)
* Daugavpils (79 120)
* Liepāja (67 360)
* Jelgava (54 694)
* Jūrmala (50 561)
* Ventspils (32 955)
* Rēzekne (26 481)
* Ogre (22 872)
* Valmiera (22 757)
* Jēkabpils (21 418)

## Keldur

## Hygg eisini at

## Ávísingar úteftir
# Netflix

Høvuðssæti hjá fyritøkuni í Los Gatos í Kalifornia.
**Netflix** er ein amerikonsk fyritøka við høvuðssæti í Los Gatos í Kalifornia.

Fyritøkan ið var stovnað av Reed Hastings og Marc Randolph tann 29. august 1997, selur talgildar tænastur á netinum.
Netflix bjóðar kundum sínum eina tænastu har brúkarar kunnu stroyma sjónvarp ella filmar.

Netflix er ein stroymingartænasta, sum eisini hevur kundar í Føroyum.

## Slóðir úteftir

* Almenn heimasíða

## Keldutilfar
# Ho Chi Minh City

| Skjøldur | Kort |
| --- | --- |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  Vjetnam |
| Lutstatur: | [[Mynd:|28px]] |
| Vídd: | 2098 km² |
| Íbúgvar (2007): | 8 274 527 |
| fyri km²: | 4,456/km² |
| Heimasíða: | Ho Chi Minh City |

**Ho Chi Minh City** (*Thanh pho Ho Chi Minh*), fyrr **Saigon**, er ein býur í lutstatinum Dong Nam Bo í Vjetnam. Býurin hevur umleið 8 mió. íbúgvar og er ein av heimsins størstu býum. Ho Chi Minh City er kendur sum *býurin, ið aldri svevur*. Hann er eisini kendur fyri nógvu søvnini, sjónleikarhúsini, matstovurnar og viðarlundirnar. Saigon varð bygdur í 1698, og roknar tú útjaðaran uppí, búgva 19 mió. fólk har.
# Sagrada Família

Sagrada Família
**Sagrada Família** er kirkja í Barcelona í Katelónia, Spania. Kirkjan í Barcelona er millum heimsins kendastu kirkjur, hetta hóast hon ikki er liðug enn. Hon hevur verið í gerð í 125 ár. Kendi spanski arkitekturin, Antoni Gaudí (25. juni 1852 – 10. juni 1926), teknaði kirkjuna, og byggingin byrjaði í 1883. Gaudí doyði í 1926, og fleiri av fremstu innan sponsku mentanarelituna halda, at byggingin skuldi verið steðgað longu tá. Seinastu metingarnar siga, at kirkjan kann verða liðug í 2030.

Ein bólkur við 400 limum úr sponsku mentanarelituni krevur nú, at steðgast skal beinanvegin, tí nógvar broytingar eru framdar, sum sambært teimum ikki eru í tráð við andan hjá Gaudí. Antoni Gaudí tók ætlanir sínar við í grøvina, tá hann í 1926 varð yvirkoyrdur av einum sporvogni og læt lív 74 ára gamal. Síðan hava aðrir arkitektar strevast við at fullføra verkið, men hetta hevur ikki verið lætt, tí Gaudí broytti fleiri ferðir ætlanir sínar. Eisini oyðiløgdu anarkistarnir tekningar undir borgarakrígnum í 30-unum, so arkitektar nú arbeiða við endurskapanum av uppruna tekningunum.

## Ávísing úteftir

* Almenn heimasíða

## Kelda

* Times Online Archived 2009-05-08 at the Wayback Machine
# 9. apríl

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Apríl 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**9. apríl** er dagur 99 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 100 um skotár er). 266 dagar eru eftir av árinum.

## Hendingar

* 1979 - Pávi Jóhannes Páll II leggur áherðslu á at allir katólskir prestar skulla liva í sølibat inntil deyðan.
* 2013 Føroyska kvinnulandsliðið spældi triðja og seinasta dystin í HM undan-undan kapping í Litava og vann 2-1 móti Georgia, Føroyar vann harvið bólkin við 7 stigum og spældi seg víðari til HM undankappingina. Heidi Sevdal gjørdi bæði málini hjá Føroyum.

## Føðingar

* 1806 - Isambard Kingdom Brunel, enskur sivilverkfrøðingur (d. 1859).
* 1926 - Hugh Hefner, amerikanskur blaðútgevari og stovnari av Playboy Enterprises (d. 2017).
* 1933 - Jean-Paul Belmondo, franskur sjónleikari (d. 2021)
* 1957 - Seve Ballesteros, spanskur golfleikari (d. 2011)
* 1966 - Cynthia Nixon, amerikonsk sjónleikarinna.
* 1990 - Kristen Stewart, amerikonsk sjónleikarinna.
* 1998 - Elle Fanning, amerikonsk sjónleikarinna.

## Andlát

* 1909 - Venceslaus Ulricus Hammershaimb føroyskur málfrøðingur (f. 1819)
* 1945 - Dietrich Bonhoeffer, týskur gudfrøðingur (f. 1906)
* 1959 - Frank Lloyd Wright, amerikanskur arkitektur (f. 1867)
* 2011 - Sidney Lumet, amerikanskur leikstjóri (f. 1924)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Argon

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **18** | Klor ← **Argon** → Kalium |
| Ne ↑ **Ar** ↓ Kr |  Skeiðbundna skipanin |

 |
|

|  |
| --- |
| **Útsjónd** |
|  litleyst |
| **Alment** |
| Evnafrøðiligt tekn: | Ar |
| Atomnummar: | 18 |
| Atommassi: | 39,948(1) g/mol |
| Frumevnisseria: | óvirkin gass |
| Bólkur: | 18 |
| Perioda: | 3 |
| Blokkur: | p |
| Elektronsamanseting: | [Ne] 3s² 3p6 |
| Elektronir pr. skal: | 2, 8, 8 |
| Atomradius: | 71 pm |
| Kovalent radius: | 97 pm |
| Van der Waals radius: | 188 pm |
| **Evnafrøðiligir eginleikar** |
| **Alisfrøðiligir eginleikar** |
| Smeltipunkt: | −189,35 °C |
| Kritiskt punkt: | −122,28 °C, 4,898 MPa |
| Magnetiskir eginleikar: | ikki magnetiskt |
| **Mekaniskir eginleikar** |
| **ID-nummur** |

|  |
| --- |
|  |

 |

**Argon** er eitt frumevni, ið er nummar 18 í skeiðbundnu skipaninini og hoyrir til bólkin óvirkin gass.

Í reinari, turrari luft eru umleið 0,93 rúmprosent av Ar.
# Gregorianski kalendarin

**Gregorianski kalendarin** verður brúktur í Vesturheiminum. Hann er ein tillaging av julianska kalendaranum. Aloysius Lilius skeyt upp at brúka kalendaran, og Gregorius XIII pávi, sum kalendarin fekk navn eftir, setti hann í gildi 24. februar 1582. Summir mæltu til at rætta kalendaran við at loypa leypárini um 10 ferðir. Soleiðis hevði kalendarin verið fluttur 10 dagar fram. Gregorius XIII pávi vildi kortini hava hetta gjørt í einum við at stytta oktober 10 dagar, og soleiðis kom dagurin eftir hósdag 4. oktober 1582 at eita fríggjadagur 15. oktober 1582. Ymiskt var, hvussu lond tóku ímóti gregorianska kalendaranum, men so við og við tóku øll katólsk og síðan protestantisk lond við kalendaranum.

Gregorianski kalendarin varð gjørdur, tí at julianski kalendarin var eitt sindur skeivur. Miðalsólárið er ikki eitt heilt dagatal – tað er 365,2422 dagar ella umleið 3651/4 dagar – so neyðugt er við árum við ymiskari longd, og tí vórðu leypár (eisini nevnd skotár) sett inn í julianska kalendaran. Julianski kalendarin hevði fast leypár 4. hvørt ár, t.v.s. 100 leypár fyri hvørji 400 ár. Við rættingum í gregorianska kalendaranum verða 97 leypár fyri hvørji 400 ár. Í gregorianska kalendaranum er árið í miðal 36597/400 dagar ella 365,2425 dagar; hetta er so mikið neyvt, at tað ganga 3571 ár, áðrenn kalendarin er eitt samdøgur skeivur.

Í Danmark var ikki farið yvir til gregorianska kalendaran fyrr enn ár 1700. Danski astronomurin Ole Rømer arbeiddi við málinum, og tá Fríðrikur IV kongur tók við eftir Christian V í 1699, fekk Ole Rømer sannført hann um broytingina. Kongur gjørdi av, at dagurin eftir sunnudag 18. februar 1700 skuldi eita mánadagur 1. mars 1700. Men í Føroyum hendi hetta skiftið ikki fyrr enn í november 1700, tá dagurin aftan á leygardag 16. november varð sunnudagur 28. november.

Katólska kirkjan vildi hava kalendaran endurskoðaðan fyri at páskirnar kundu verða hildnar á teirri tíðini, ið katolikkar hildu verða komið ásamt um á fyrsta ráðnum í Nicæa í 325. Sjálvt um ein kirkjulóg frá ráðnum sigur, at allar kirkjur skulu halda páskir í senn, gjørdu tær ikki tað.

Eftir tí gregorianska kalendaranum er árið býtt í 12 mánaðir:

| Nr. | Navn | Dagar |
| --- | --- | --- |
| 1 | januar | 31 |
| 2 | februar | 28 ella 29 |
| 3 | mars | 31 |
| 4 | apríl | 30 |
| 5 | mai | 31 |
| 6 | juni | 30 |
| 7 | juli | 31 |
| 8 | august | 31 |
| 9 | september | 30 |
| 10 | oktober | 31 |
| 11 | november | 30 |
| 12 | desember | 31 |

## Kelda

* Peter Øhrstrøm: *Tid - et filosofisk begreb og en målelig størrelse*, systime 2006.
# Suðuravstralia

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Góðskutrygging** Hendan grein má koma í samsvar við normin á Wikipedia smb. Wikipedia:QA |

Stað.
**Suðuravstralia** (Enskt: South Australia) er lanslutur Avstralia. Høvuðsstaðurið er Adelaide.

## Mynd

* Flagg.
* Skjaldarmerki.
# Navajo Nation

| Navajo Nation Naabeehó Bináhásdzo Diné Bikéyah |
| --- |
| Reservation |
|

|  |
| --- |
|  **Seal** |

 |
|
Tjóðsangur: ongin ("Dah Naatʼaʼí Sǫʼ bił Sinil" nýttur í summum førum) |
|  |
| Stovnað |
1. juni 1868 (Sáttmáli) |
| Víðkanir |
1878–2011 |
| Chapter skipan |
1922 |
| Tribal Council |
1923 |
| Capital |
Window Rock (Tségháhoodzání) |
| Undirdeildir |

5 Stjórnarskrivstovur
* Chʼínílį́
* Tónaneezdizí
* Naatʼáaniinééz
* Tséhootsooí
* Tʼiistsʼózí
* **110 Chapters**
 |
| Stjórn |
|  • Eind |
Navajo Nation Council |
|  • Forseti |
Russell Begaye |
|  • Varaforseti |
Jonathan Nez |
|  • Formaður fyri Navajo Tinginum |
Lorenzo Bates |
|  • Hægstarættarforseti |
Allen Sloan |
| Øki |
|  • Tilsamans |
71,000 km2 (27,413 sq mi) |
| Fólkatal (2011)Enrolled tribal members |
|  • Tilsamans |
300,048 |
|  • Tættleiki |
4,2/km2 (11/sq mi) |
| Tíðasona |
MST/MDT |
| Heimasíða |
www.navajo-nsn.gov |

**Navajo Nation** (navajoiskt: **Naabeehó Bináhásdzo**) er eitt reservat í USA, t.v.s. eitt stað serliga ætlað navajo-indiánarum. Navajo Nation varð sett á stovn 1. juni í 1868, og breiðir seg yvir 71,000 km2 í Arizona, New Mexico og Utah. Har búgva sløk 300,000 fólk, harav umleið 3,000 í og kring høvuðsstaðin Window Rock. Teir, sum búgva í reservatum, hava serlig forrættindini, sum t.d. at teir sleppa undan at gjalda skatt. Um mentanina hjá navajofólkinum verður sagt, at tey flestu halda áfram við síni gomlu mentan við m.a. veiði og berhenting.
# Ungarskt mál

| Ungarskt magyar |
| --- |
| Tosað í: | Ungarn. |
| Tosandi íalt: | 14 500 000 |
| Málætt: | Uralsk mál
 Finno-ugrisk mál
  ugrisk
   **Ungarsk**. |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | hu |
| ISO 639-2: | hun |
| ISO 639-3: | hun
. |

Økið, har ið Ungarskt mál verður tosað
**Ungarskt mál** (ung.: *magyar*) er eitt uralskt mál, ið verður tosað av umleið 14,5 milliónum fólkum, harav 10 milliónir búgva í Ungarn, har ið tað er almenna málið. Ungarskt verður eisini talað í økjum ið hava mark við Ungarn og í ávísum øðrum økjum ikki so langt burturi frá Ungarn. Økini ið liggja við markið hjá Ungarn eru í hesum londum: Rumenia, Slovakia, Serbia, Kroatia og Slovenia (øll hesi eru øki, ið vóru mist eftir fyrra heimsbardaga; harumframt verður ungarskt eisini tosað í Eysturríki. Í Eysturríki-Ungarn var ungarskt saman við týskum eitt av teimum almennu høvuðsmálunum.
# Sionisma

Grein hjá Theodor Herzl (1860-1904) í *The Jewish Chronicle* 17. januar 1896.
**Sionisman** (á hebraiskum ציונות‎), ið er uppkallað eftir fjallinum Sion, arbeiddi fyri at seta á stovn ein jødiskan stat, ið skuldi staðfesta politisku, mentanarligu og trúarligu sjálvstøðu jødanna. Longu í 1800-talinum vóru stórir trupulleikar: jødar vórðu ikki javnsettir við onnur í samfelagnum, sjálvt um teir royndu at laga seg eftir teimum umstøðum, teir livdu undir. Serliga var hetta galdandi í Eysturevropa og í Russlandi, har jødar vóru fyri álvarsligum ágangi. Hetta gjørdi sítt til, at longsulin eftir einum jødiskum heimlandi kyknaði teirra millum. Av hesum spretti ein politisk rørsla, sionisman. Eysturríkski jødin Theodor Herzl skrivaði í 1895 bókina "Tann jødiski staturin" (upprunaheiti *Der Judenstaat*), har hann viðger, hvussu neyðugt tað er, at jødar fáa sítt egna heimland. Hann staðfestir, at best hevði verið, um hesin statur kundi verið í Palestina, men annars kundi hann eisini verið aðrastaðni. Nevnd verða fleiri støð, m.a. Sinaihálvoyggin. Fyrst í 1920-árunum vóru nógvir jødar í Russlandi og Evropa fyri atsókn, og eini 17.000 lótu lív. Nógvir ungir jødar rýmdu tá úr Russlandi til Ísrael, har teir vónaðu at kunna liva í friði og frælsi. Jødar fóru hugaliga í gongd við at dyrka landið, og teir vóru væl móttiknir. Men longu í 1929 hoyra vit um stríð millum arábar og jødiska niðursetufólkið.

## Kelduávísingar
# Baku

| Skjøldur | Kort |
| --- | --- |
|  |  |
| Land: |  Aserbadsjan |
| Vídd: | 2.130 km² |
| Íbúgvar (2011): | 2 045 815 |
| fyri km²: | 900/km² |
| Mál: | Aserbadsjanskt |
| Heimasíða: | BakuCity.az |

**Baku** (Aserbadsjanskt: Bakı, *Baky*) er høvuðsstaður, størsti býur og størsti havnabýur í Aserbadsjan. Fólkatalið var 2 045 815 í 2011, men í øllum stórbýarøkinum búgva umleið 3 milliónir, harav fleiri eru flóttafólk. Býurin liggur út til Kaspiska havið á suðursíðuni á Absjeronhálvoynni. Baku er uppbýtt í ellivu fyrisitingarlig øki: Azizbajov, Binagadi, Garadagh, Narimanov, Nasimi, Nizami, Sabail, Sabuntju, Chataj, Surachany och Jasamal.

Fólk hava búð í økinum síðan fornøld, men fyrsta skrivliga kelda, ið nevnir býin Baku er frá umleið ár 500.

Gamli býarparturin í Baku kom við á listan hjá Unesco yvir Heimsarvar.

Í 2012 var býurin vertur fyri Eurovision Song Contest.
Frá 12. til 28. juni 2015 verður býurin vertur fyri Fyrstu Evropeisku Leikunum.

Í 2016 verður Baku vertur fyri Talvolympiaduni.

## Keldur
# Tólbúnaður

**Tólbúnaður** (enskt heitið: Computer hardware) er felagsheitið á øllum tólunum. T.d. eginteldur, farteldur og stórteldur, sum kunnu standa í einum kjallara, og sum eru í sambandi við nógvar verkstaðir. Tólbúnaður eru eisini prentarar, skíggjar og ljóslesarar.
# Vesturevropa

Kort av Vesturevropa.
**Vesturevropa** er vestasti partur av Evropa. Londini í Vesturevropa eru Bretsku Oyggjarnar, Frakland, Týskland, Belgia, Luksemburg, Niðurlond, Eysturríki, Sveis, Liktinstein og Monako. Hesi lond eru átøk hvørjum øðrum í landslagi, veðurlagi og livilíkindum. Ígjøgnum londini renna stórar og makar áir, har skip sigla í hópatali, og ímillum áirnar og út um landið er hópur av siglirennum. Meginparturin av Vesturevropa er láglendi. Suðuri í Fraklandi og Týsklandi er tó nakað av fjøllum og háslættum, men tey eru sjáldan hægri enn 1500 m. Láglendið er mest sum alt velt við tíðarhóskandi amboðum. Tann óvelti parturin av lágfjøllunum og láglendinum er vaksin við lyngi, grasi og skógi. Men fram um alt eru hesi lond av heimsins mætastu ídnaðarlondum, tí í jørðini er fullt av jarni, koli og alskyns metalum og ikki sørt av olju, vatn trýtur ikki at framleiða elmegi við, fólkið dugir eisini væl at handfara maskinur og er vant til allan ídnað.
# Bismarck

| Bismarck, North Dakota |
| --- |
|  |
| Skjøldur | Kort |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  USA |
| Lutstatur: |  North Dakota |
| Vídd: | 71.0/km² |
| Íbúgvar (2019): | 73 529 |
| fyri km²: | 879,1/km² |
| Heimasíða: | Bismarck Archived 2010-06-17 at the Wayback Machine |

**Bismarck** er høvuðsstaður og næststørsti býur, næst eftir Fargo, í North Dakota, USA.
Í sjálvum býnum búgva umleið 73 túsund fólk (2019); tó búgva har meiri enn 129 túsund fólk íroknað forstaðir og útjaðaran av býnum ("metropolitan area").

## Søga

Býurin eitur Bismarck eftir Otto von Bismarck, ið var týskur ríkiskanslari. Bismarck varð stovnaður í 1872.

## Sí eisini

* Sambandsríki Amerika

## Ávísing úteftir

* Heimasíða: Bismarck Archived 2010-06-17 at the Wayback Machine
* Bismarck, wikivoyage (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# Jantulógin

Aksel Sandemose (19. mars 1899 - 6. august 1965).
**Jantulógin** (Danskt og Norskt: *janteloven*; Svenskt: *jantelagen*; Finskt: *Janten laki*) er eitt mynstur í skandinaviskum londum, ið lýsir atburðin frá bólkum mótvegis einstaklingum, tá samfelagið fordømir eydnustremban og úrslit sum virðisleyst og ódámligt.

Danski-norski rithøvundin Aksel Sandemose lýsti í skaldsøguni *En flyktning krysser sitt spor*, 1933, Jantulógina sum eitt reglusett. Skaldsøgan er ein lýsing av lítla danska býnum Jante (sum minnir um Nykøbing Mors, har Sandemose sjálvur vaks upp), har øll kenna øll .

Í norðurlondum er vanligt at vísa á Jantulógina í samfelagsfrøðiligum høpi, sum eitt hugtak, ið lýsir ringan hugburð mótvegis bæði einstaklingagerð og stremban eftir eydnu. Hugtakið vísur á eina snævurskygda og øvundsjúka mentan, sum noktar at viðurkenna einstaklingin og sum hevur samfelagið í brennideplinum, meðan øll tey, sum arbeiða fyri seg sjálvi, verða revsaði.

Hugtakið verður í summum førum brúkt av einstaklingum, sum føla, at teir ikki fáa æruna fyri teirra brøgd, ella fyri at vísa á, at ein annar persónur er ov kritiskur.

## Definitión

Tað eru tíggju ymiskar reglur í lógini, sum er skrivað av Sandemose. Tær byggja allar uppá sama tema og verða tí eisini ofta viðgjørdar sum ein einstøk lóg: *Tú skalt ikki halda, at tú ert nakað serligt ella at tú ert betri enn vit.*

**Tíggju lógirnar siga:**

1. Tú skalt ikki halda, at tú *ert* nakað
2. Tú skalt ikki halda, at tú ert eins nógv og *vit*.
3. Tú skalt ikki halda, at tú ert klókari enn *vit*.
4. Tú skalt ikki halda, at tú ert betri enn *vit*.
5. Tú skalt ikki halda, at tú veitst meira enn *vit*.
6. Tú skalt ikki halda, at tú ert meira enn *vit*.
7. Tú skalt ikki halda, at *tú* gert nakra nyttu.
8. Tú skalt ikki flenna eftir *okkum*.
9. Tú skalt ikki halda, at nakar leggur í *teg*.
10. Tú skalt ikki halda, at *tú* kanst læra *okkum* nakað.

Ein ellinda lóg er eisini nevnd í skaldsøguni:

11. Tú skalt ikki halda, at tað er okkurt, vit ikki vita um teg.

Í bókini verða jantarnir, ið ikki liva eftir hesi óskrivaðu 'lóg', illtonktir við fíggindaeygum, tí at tað gongur ímóti felags áhugamálunum í býnum, sum eru at varðveita sosialu javnvágina og ituhjsiðalæruna.

Hans Thomsen hevur týtt bókina hjá Aksel Sandemose til føroyskt. Hon hevur heitið, Aftur á slóðina. Lógin, ið her er endurgivin á føroyskum, er ikki samsvarandi týðing hansara.

## Sí eisini

* Føroysk mentan
* Donsk mentan
* Finsk mentan
* Norsk mentan
* Svensk mentan
* Sosial mentan

## Keldur
# Oyggjar í Danmark

Kort.
Danmark er eitt oyggjaland. Í Danmark eru einar 500 smáar og stórar oyggjar, og á 78 oyggjum búgva fólk. Tær størstu oyggjarnar eru Sæland, Fjón, Lolland, Falster og Bornhólmur.

## Størri oyggjar

|  | Oyggjanavn | Stødd km² | Íbúgvatal | Íbv./km² |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Sæland | 7.049,27 | 2.208.348 | 313,27 |
| 2 | Fjón | 2.988,62 | 456.128 | 152,62 |
| 3 | Vendsyssel | 4.674,24 | 297.886 | 63,73 |
| 4 | Amager | 96,28 | 180.657 | 1876,37 |
| 5 | Lolland | 1.244,97 | 62.578 | 50,26 |
| 6 | Als | 311,31 | 50.682 | 162,80 |
| 7 | Falstur | 513,99 | 42.544 | 82,77 |
| 8 | Bornhólmur | 589,32 | 40.715 | 69,09 |
| 9 | Mors | 360,46 | 21.163 | 58,71 |
| 10 | Langaland | 283,54 | 12.644 | 44,59 |
# Danska hjálandaveldið

Donsku-norsku hjálondini í 1800.
Danmark var í 1600-1800 árunum eitt hjálandaveldi. Danmark hevði millum annað sett seg niður í Grønlandi, Íslandi, Gana, India og Karibia. Í 1672-1733 hersettu og keyptu danir tríggjar vesturindiskar oyggjar, Saint Thomas, Saint John og Saint Croix í Karibia, haðan teir fingu romm og sukur. Í 1672 settu danir seg niður á Saint Thomas, og í 1718 yvirtók Danmark Saint John, sum annars hoyrdi til Stóra Bretland. Í 1733 keypti Danmark Saint Croix frá Fraklandi. Jómfrúoyggjarnar vórðu seldar USA í 1917. Í 17. øld fingu Danmark-Noreg sær smá hjálond í India, tí teir vildu m.a. hava bummull, kryddurtir, silki og te. Kendasta hjálandið í Ásia var Trankebar á eysturstrond India (selt Stóra Bretlandi í 1845). Í Donskum Guinea á gullstrondini (nú Gana) í Afrika høvdu teir 17. og 18. øld skansa og handilsstøðir til trælahandil (selt Stóra Bretlandi í 1850).

Vesturindisku oyggjarnar vóru partur av víðgitna tríkantshandlinum. Danmark býtti vápn og klæðir um við trælir í Afrika, sum síðani vórðu sigldir til Karibia. Her vórðu teir býttir um við tubbak, bummull og sukur, sum varð siglt til Danmarkar. 3. juli 1848 legði danski ríkisumboðsmaðurin, Peter Von Scholten, trælahaldið niður í Karibia. Tær tríggjar oyggjarnar vórðu seldur til USA í 1917 fyri 25 milliónir dollarar. Oyggjarnar eita í dag U.S. Virgin Islands. Høvuðsstaðurin í Jómfrúoyggjunum eitur Charlotte Amalie, og tað eru enn nógvir vegir við donskum nøvnum.

## Myndasavn

* Tætt eystan fyri Puerto Riko átti Danmark 3 oyggjar, St. Thomas, St. Croix og St. John. Tær vóru danskar frá 1691 til 1917.
* Í Karibia ber til at síggja Fort Frederik og Fort Christian, sum bæði eru í gomlum donskum býum.
* Í 1620 gjørdi Danmark eina handilstøð í Trankebar í útsynningspartinum av India.
* Gullstrondin var danskt hjáland frá 1658 til 1850.
* Serampor í India.

## Sí eisini

* Asiatiska felagið
# Danska krónan

Ein svensk og ein donsk 20-króna frá tíðini áðrenn Seinna heimskríggj, tá Norðurlond samstarvaðu um myntir, sum høvdu eins stødd og vóru gjørdar av sama tilfari.
**Danska krónan** (**DKK** ella kr.), danskt: *dansk krone*, grønlendskt: *danskinut koruuni* er mynteind í Danmark, Føroyum og Grønlandi. Føroyingar hava egnar pengaseðlar við føroyskum motivi, sum tó ikki er sjálvstøðugt gjaldoyra. 1 króna = 100 oyru.

Galdandi danskir myntir eru í hesum útgávum:

* 50 oyra
* 1 kr.
* 2 kr.
* 5 kr.
* 10 kr.
* 20 kr.

Galdandi danskir peningaseðlar eru í hesum útgávum:

* 50 kr.
* 100 kr.
* 200 kr.
* 500 kr.
* 1000 kr.

Fyrr hava aðrir myntir og seðlar verið galdandi í danska ríkinum, sum nú bert hava áhuga hjá fólkum ið samla. Talan er um

myntir: 1 oyra, 2 oyra, 5 oyra, 10 oyra, 25 oyra og ½ kr. og seðlar: 1 kr., 5 kr., 10 kr. og 20 kr.

Tann fyrsta danska myntin við kongsins navni og navninum á landinum á var ein mynt hjá Sveini Tvískegg (Svend Tveskæg), sum var gjørd í 995. Í nógv ár hevði virðið á myntini samband við tað tilfar, ið myntin varð gjørd av.

Krónur og oyru vórðu innførd við lóg í 1873 og tikin í nýtslu 1. januar 1875, har ið hesi komu í staðin fyri ríkisdálaran. 1 dálari varð settur til virðið av 2 krónum, 1 markur til 33 1/3 oyru og 1 skilling til 2 oyru.

## Sí eisini

* Føroyska krónan

## Keldur

## Slóðir úteftir

* royalmint.dk
* seðlar Archived 2010-04-20 at the Wayback Machine