Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Íslendskt mál

| Íslendskt íslenska |
| --- |
| Tosað í: |  Ísland. |
| Tosandi íalt: | 320 000 |
| Málætt: | Indo-evropeisk  Germanskt   Norðurgermanskt    Vesturskandinaviskt     **Íslendskt**. |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | is |
| ISO 639-2: | ice (B)

isl (T) |
| ISO 639-3: | isl
. |

**Íslendskt** er eitt indo-evropeiskt mál. Tað hoyrir til ta vesturnorrønu málættina saman við føroyskum, norskum og hinum nú útdeyða norn, sum norrøna málið í Hetlandi nevndist.

Sviar, norðmenn og danir skilja heilt væl hvønnannan. Teir hava størri trupulleikar við íslendskum, hóast íslendskt líkist tí skandinaviska málinum, ið varð tosað fyri túsund árum síðan. Næstringur hjá íslendskum er føroyskt, men málini eru ikki so lík, at ein íslendingur skilir ein føroying uttan trupulleikar.

## Málskyldskapur

Føroyskt og íslendskt eru grannamál. Hugsa vit um uppruna, stavseting ella orðatilfar, eru tey nær í ætt. Men munurin er á reglunum viðvíkjandi framburði. Tá ið landnámsmenn í 9. øld hildu vestur í hav úr Vesturnoregi, settu summir búgv í Íslandi, summir í Føroyum, og uppaftur summir funnu sær bústað í oyggjalondum sunnan fyri Føroyar. Hesir niðursetumenn vóru ættaðir av vesturstrond Noregs og bóru sjálvsagt við sær tey bygdamál, ið talað vórðu har um leiðir. Mál teirra kalla vit norrønt.

Fyrstu øldirnar hendir valla tað nógva málinum viðvíkjandi í hesum nýbygdu londunum. Føroyingurin, íslendingurin og hetlendingurin, sum hittust um ár 1000, mundu uttan størri tvørleika skilja hvør annan. Men sum øldir liðu fleiri, tók málið at broytast í ljóði, soleiðis at smátt um smátt sprettur íslendskt úr norrønum og føroyskt úr somu rót. Stóra broytingarskeiðið verður ofta sett til hvarvið 1300 til 1500. Kemur tú í einum teksti fram á orð sum til dømis "blað", "bátur" ella "vík", so heldur tú ivaleyst tekstin at vera føroyskan. Men tað er ikki vist, at hann er føroyskur. Hann kann eins væl vera íslendskur. Men biður tú eitt íslandskt og eitt føroyskt fólk lesa hesi 3 orðini upp, so hoyrir tú mun alt fyri eitt.

## Málføri

Skulu vit tosa um bygdarmál (fø. *málføri*, ísl. *mállýskur*) í Íslandi, er fyrst at siga, at munurin á málinum í teimum ymsu pørtunum av landinum er lítil. Tann munur ið er, er fyrst og fremst í framburðinum. Skilt verður t.d. ímillum harðmæli á Norðurlandinum (frá Héraðsvötnum og eystur í Vopnafjörð) og linmæli aðrastaðni í landinum. Í harðmæli eru k, p og t fráblást í innstøðu aftan á langt sjálvljóð, meðan tey eru ófráblást í linmæli, ljóðskrivað ávíkavist [kʰ, pʰ, tʰ] og [b, d, g]. Ein partur av harðmælisøkinum, serliga Eyjafjarðarsýsla, hevur raddað ljóð undan p, k og t; dømi vanta [vantʰa], lampi [lampʰi], hjálpa [jaulpʰa], meginparturin av landinum hevur óruddaðan framburð, t.d. [vandta], [lambpi] og [jaulbpa].

## Sí eisini

* Brúkarakassin

## Ávísing úteftir

* Íslensk málstöð Archived 2014-02-03 at the Wayback Machine.
# Fornenskt mál

| Fornenskt mál Ænglisc, Anglisc, Englisc |
| --- |
| Tosað í: | Ongland, Skotland. |
| Tosandi íalt: | — |
| Málætt: | Indo-evropeiskt
 Germanskt
  Vesturgermanskt
   Anglo-frisiskt
    Angliskt
     **Fornenskt** |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | *none* |
| ISO 639-2: | ang |
| ISO 639-3: | ang
. |

**Fornenskt** ella **anglosaksiskt mál**(á fornenskum: *Ænglisc, Anglisc, Englisc*; á enskum: *Old English, Anglo-Saxon*) var tað fyrsta stigið av enskum, ið varð tosað og endiliga skrivað í partinum av Onglandi og Skotlandi um tað mundið, ið anglosaksar búsettust í 5. øld og til 12. øld, tá ið málið broyttist til miðenskt.

## Søga

Navnið *anglosaksiskt* stavar frá ættflokkunum anglarnir og saksarnir, ið settust niður í Onglandi, eftir at rómararnir vóru farnir úr landinum. Hesir ættflokkar búðu saman við jútum og øðrum fólki rundan um Norðsjógvin og tosaðu nær skyld mál, sum blandaðust saman, tá ið teir komu til Onglands. Hjálandastovnararnir trokaðu keltar burtur til t.d. Wales og Cornwall. Ættflokkarnir stovnaðu smærri kongaríki, ið seinni blivu sjey kongaríki. Støðan stóð við í nakrar øldir, til víkingar komu til Onglands. Danir stýrdu tá stórum parti av Mið- og Norðuronglandi undir sokallaðum Danalógum, og fornenskt lænti mong orð úr norrøna málinum, sum víkingar talaðu. Mong av hesum orðum eru vanlig á enskum, t.d. *they* og *them*. Eisini orð sum *same, get, take, sky* og *skin* komin úr norrønum.

## Orð

Her eru nøkur dømi um orð á fornenskum samanborin við onnur germansk mál.

| Fornenskt | Enskt | Týskt | Føroyskt | Norrønt |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| dōn | to do | tun | at gera | gera |
| þū | thou (you) | du | tú | þú |
| gān | to go | gehen | at ganga | ganga |
| cunnan | can | können | at kunna | kunna |
| wrītan, scriban | to write, to scribe | schreiben | at skriva | rita |
| flēogan | to fly | fliegen | at flúgva | fljuga |

## Keldur
# Svenskt mál

| Svenskt svenska |
| --- |
| Tosað í: | Svøríki, Álandi og Finnlandi. |
| Tosandi íalt: | umleið 10.000.000 |
| Málætt: | Indo-evropeiskt
 Germanskt
  Norðurgermanskt
   Eysturnorrønt
    **Svenskt**. |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | sv |
| ISO 639-2: | swe |
| ISO 639-3: | swe
. |

**Svenskt** er málið í Svøríki og í Álandi, og er minnilutamál í Finnlandi. Svenskt í Finnlandi er serligt málføri, ið verður nevnt finnlandssvenskt.

Útbreiðsla.
## Sí eisini

* Brúkarakassin
# Niðurlendskt mál

| Niðurlendskt Nederlands |
| --- |
| Tosað í: | Niðurlond, Belgia, Surinam |
| Tosandi íalt: | 28 milliónir |
| Málætt: | Indo-evropeiskt mál  Germanskt mál   Vesturgermanskt mál    **Niðurlendskt**. |
| Málkotur |
| ISO 639-1: | nl |
| ISO 639-2: | nld |
| ISO 639-3: | nld
. |

**Niðurlendskt** (*Nederlands*; *Vlaams* í Belgia) er eitt av vesturgermansku málunum. Niðurlendskt verður fyrst og fremst tosað í Niðurlondum, Belgia, Surinam, Aruba, Curaçao og Sint Maarten.

Niðurlendskt mál
# Alheimurin

**Alheimurin** veksur alla tíðina, og alt førkar seg longur burtur hvørt frá øðrum. Í ófatiliga stóra rúminum, alheiminum, er alt, sum til er: t.d. sólin, vetrarbreytin, gongustjørnurnar og allar aðrar stjørnubreytir. Tað, vit vita um alheimin, hava vit sæð í stórum spegilskikarum, *teleskopum*, sum kanna radioaldur, røntgenaldur, ljós og aðrar geislar, sum koma til okkara úr rúmdini. I alheiminum eru nógvar mia. stjørnubreytir. Rúmdarfrøðingar flestir halda, at stjørnubreytirnar standast av gassløgum, sum send vórðu út í stórari spreinging fyri mia. árum síðan.

Hyggur tú í teleskop, sært tú stjørnubreytir, sum eru mió ljósár burturi. Tú sært tær ikki, sum tær eru nú, men sum tær vóru fyri langari tíð síðan, tá ið ljósið fór úr teimum. So á ein hátt sært tú aftur í tíðina. Ljós fer um 300 000 km/sek - 9500 mia km. um árið. Hetta strekkið kalla vit eitt ljósár.
# Sólskipanin

Myndin vísir sólskipanina við sólini og gongustjørnunum.
Ein **sólskipan** er samansett av minst einari stjørnu og einum tali av lutum, sum eru í ringrás um hesa stjørnuna.

Í dagligari talu verður tosað um okkara sólarskipan við jørðini og sólini sum sólskipan.

## Sólskipanin

* Sólin
* Merkur
* Venus
* Jørðin
	+ Mánin
* Mars
	+ Phobos
	+ Deimos
* Asteroidur
* Jupiter
	+ Io
	+ Europa
	+ Ganymedes
	+ Callisto
* Saturn
	+ Titan
* Uranus
* Neptun
	+ Triton
* Pluto
	+ Charon

| [fjal]  Sólskipanin |
| --- |
|  |
| **Sólin** · Merkur · Venus · Jørðin (Mánin) · Mars · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* |
| **Gongustjørnur** · **Dvørgastjørnur** · **Mánar**: *Europa* |
| Sí eisini Stjørnufrøði |
# Venus

Mynd av Venus av Mariner 10.
**Venus** (symbol: ) er ein gongustjørna og er tann sum er tattast jørðini. Hon eitur eftir rómversku gróðrargudinnuni. Gomlu føroyingarnir róptu Venus **Stakkalastjørnuna**.

Venus er onnur gongustjørnan frá sólini. Størsta vinkulfrástøðan frá sólini er 47°. Av hesum verður hon eisini nevnd **morgunstjørna** ella **kvøldstjørna**. Í góðum líkindum er Venus sera bjørt. Av øllum himmalknøttum eru bara sólin og mánin bjartari. Í lítlum kikara sæst, at hon hevur kvartalaskifti, tendring og fylling, eins og mánin.

Venus er á stødd við jørðina og verður tí nevnd tvillinga systir okkara. "So tekkilig og eygagóð sum Venus vøn og skar" skrivaði Poul F. Joensen á sinni um gongustjørnuna Venus, og tað er heldur ikki so løgið. Venus er bjartasti himmalknøttur, tá ið sólin og mánin ikki verða tikin við. Venus sæst best í januar og februar, og stendur hon lágt á himli. Til støddar er hon sum jørðin. Ýtan er sum oyðimørk full í klettum.

Venus hevur luft sum á jørðini. Gongustjørnan er væl bjálvað í tjúkt lofthav, men luftin er eitrandi. Luftin er mest av koltvísúrni (96,5 %) og køvievni (3.5 %). Av hesum stendst vakstrarhúsárin, sum tryggjar javnan hita á ýtuni. Rúmdarfør hava mált 475 °C á Venus - so har gløða klettarnir í náttarmyrkrinum - og trýstið er heilar 90 atm. Í lofthavinum eru m.a. eisini svávulsýra, vatn og kolsúrni. Skýferðin á Venus er so tjúkk, at ýtan sæst ikki í kikarn, men við radarakanningum av jørðini er staðfest, at Venus hevur øvugan snúning. Tí gongur sólin á Venus eystureftir á luftini, og ikki sum hjá okkum, vestureftir. Um Venus melur eingin máni.

## Hagtøl

* Diametur í mun til Jørðina: 0,95
* Massi í mun til Jørðina: 0,82
* Rúmd í mun til Jørðina: 0,86
* Massafylla í mun til vatn: 5,20
* Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 0,91
* Mánar: 0
* Miðal-temperaturur: 464 °C
* max støddarflokking: - 4,7

| [fjal]  Sólskipanin |
| --- |
|  |
| **Sólin** · Merkur · Venus · Jørðin (Mánin) · Mars · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* |
| **Gongustjørnur** · **Dvørgastjørnur** · **Mánar**: *Europa* |
| Sí eisini Stjørnufrøði |
# Jupiter

Jupiter.
**Jupiter** (symbol: ) er størsta gongustjørnan. Galileo Galilei (1564-1642) fann hana í 1610. Hon hevur fastan kjarna, og uttan um hann er helium og hydrogen. Um miðkringin er dimmur ringur.

Jupiter hevur 16 mánar. Ein teirra, *Ganymedes*, er størsti mánin í sólkervinum.

* Diametur í mun til Jørðina: 11,21
* Massi í mun til Jørðina: 318
* Rúmd í mun til Jørðina: 1321
* Massafylla í mun til Jørðina: 1,33
* Tyngdarakseleratión í mun til Jørðina: 2,36
* Mánar: 16 + 12
* Miðal-temperaturur: - 144 °C
* max støddarflokking: - 2,9

|   Sólskipanin |
| --- |
|  |
| **Sólin** · Merkur · Venus · Jørðin (Mánin) · Mars · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* |
| **Gongustjørnur** · **Dvørgastjørnur** · **Mánar**: *Europa* |
| Sí eisini Stjørnufrøði |
# 15. juni

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Juni 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**15. juni** er dagur 166 í árinum í tí gregorianska kalendaranum (dagur 167 um skotár). Tað eru 199 dagar eftur av árinum.

## Hendingar

* 1184 - Í samanbresti við Sverra Sjúrðarsyni í bardaga við Fimreite í Sogndalsfirði fellur Magnus Erlingsson og saman við honum falla 2.000 av hansara menn.
* 1219 - Slagið við Lyndanisse/Reval (í dag býurin Tallinn): fyrstu ferð danska flaggið *Dannebrog* verður nýtt.
* 1836 - Arkansas verður 25. statur USA.
* 1954 - Fótbóltsfelagskapurin UEFA verður settur á stovn í Sveis.

### Grindir

* 1715 - Miðvágur, 200.
* 1725 - Vágur, 38.
* 1846 - Gøta, 92.
* 1855 - Miðvágur, 33.
* 1866 - Klaksvík, 57.
* 1951 - Vágur, 119.
* 1960 - Vestmanna, 94.

## Føðingar

* 1843 - Edvard Grieg, norskt tonaskald (d. 1907)
* 1871 - Daniel Jacob Danielsen (d. 1916)
* 1894 - Trygve Gulbranssen, norskur rithovundur (d. 1962)
* 1914 - Jurij Andropov, russiskur politikari (d. 1984)
* 1920 - Alberto Sordi, italskur sjonleikari (d. 2003)
* 1923 - Erland Josephson, svenskur sjonleikari (d. 2012)
* 1932 - Mario Cuomo, amerikanskur politikari (d. 2015)
* 1941 - Harry Nilsson, amerikanskur sangari (d. 1994)
* 1943 - Johnny Hallyday, franskur tonleikari (d. 2017)
* 1943 - Poul Nyrup Rasmussen, danskur politikari.
* 1948 - Henry McLeish, skotskur politikari.
* 1949 - Simon Callow, enskur sjonleikari.
* 1949 - Jim Varney, amerikanskur sjonleikari (d. 2000)
* 1953 - Xi Jinping, kinesiskur politikari.
* 1963 - Helen Hunt, amerikonsk sjonleikarinna.
* 1964 - Courteney Cox, amerikonsk sjonleikarinna.
* 1964 - Michael Laudrup, danskur fotboltsleikari.
* 1969 - Ice Cube, amerikanskur rappari og sjonleikari.
* 1969 - Oliver Kahn, tyskur fotboltsleikari.
* 1969 - Bashar Warda, irakiskur erkibiskupur.
* 1973 - Neil Patrick Harris, amerikanskur sjonleikari.
* 1982 - Atli Gregersen, føroyskur fótbóltsleikari.
* 1992 - Mohamed Salah, egyptiskur fotboltsleikari.

## Andlát

* 1184 - Magnus Erlingsson, kongur Noregs (f. 1156)
* 1849 - James K. Polk, amerikanskur forseti (f. 1795)
* 1889 - Mihai Eminescu, rumenskur rithovundur (f. 1850)
* 1996 - Ella Fitzgerald, amerikonsk songkvinna (f. 1917)
* 2014 - Casey Kasem, amerikanskur sjonleikari (f. 1932)
* 2019 - Franco Zeffirelli, italskur leikstjori (f. 1923)
* 2023 - Glenda Jackson, ensk sjónleikarinna og politikari (f. 1936).

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Kelvinstigin

Hitamálari við °C og K.
Í alisfrøði og evnafrøði verður hiti ella temperaturur máldur út frá tí absolutta nullpunktinum. Tá verður hitin vanliga uppgivin í **kelvin**.

Kelvinstigin er forskotin í mun til celsiusstigan, so at 0 °C = 273,15 K. Men tá tað kemur til hita*mun*, eru stigarnir eins; veksur hitin 1 K, so veksur hann eisini 1 °C.

Frá 1967 til 2019 varð kelvinstigin defineraður við, at trípunktið hjá eini ávísari isotopsamanseting av vatni er 273,16 kelvin. Trípunktið hjá vatni er altso við 0,01 °C.
Hetta er ikki definitiónin upp á kelvinstigan longur, men sjálvandi er trípunktið hjá vatni framvegis við 273,16 K (nú við einari óvissu, sum í 2019 er 3,7 × 10−7 K).

Kelvin, sum er SI-eind fyri hita, er nevnd eftir írsk-skotska verkfrøðinginum og alisfrøðinginum William Thomson (26. juni 1824 - 17. desember 1907), Kelvin lordur.

## Stigaumrokning

Soleiðis rokna vit stig Celsius um til kelvin: *T*K = *T*C + 273,15.

Soleiðis rokna vit kelvin um til stig Celsius: *T*C = *T*K − 273,15.

Umrokning til eldri eindir er í greinini hitastigar.

## Keldur

**Hitastigar**| Celsius | Fahrenheit | Kelvin |
|   Delisle   |   Newton   |   Rankine   |   Réaumur   |   Rømer   |
| Hitastigar |
# Jarðfrøði

Jarðflatan.
**Jarðfrøði** ella **geologi** er læran um bygnaðin á jørðini, t.d. um tey ymisku jarðløgini, virksemi á jørðini, so sum eldgos og jarðskjálvtar, og um jarðarsøguna, so sum ístíðir og hvussu landslagi er broytt gjøgnum tíðina.

Ein sum fæst við jarðfrøði sum yrki, verður nevndur ein jarðfrøðingur.

Føroyar eru úrslit av stórum eldgosvirksemi í økinum fyri 55 milliónum árum síðani. Føroyar eru skaptar í 3. og endaligu spjaðingini av Atlantshavinum, sum enn er virkin.

Atlantshavið breiðkar so við og við, sum Europa-plátan og Afrika-plátan flytar seg burtur frá Norður- og Suðurameriku-plátunum. Eitt nú breiðkast Ísland í løtuni við 7 cm árliga.

## Ekstarnar slóðir

* Jarðfeingi - jarðfrøðiligur stovnur undir Vinnumálaráðnum
* Jarðfrøðiligi stovnurin á universitetinum í Keypmannahavn
# Evrasia

**Evrasia** er felagsheiti ið verður nýtt um Evropa og Asia. Jarðfrøðiligt eru Evropa og Asia ein partur av víðfatandi landaøkinum, Evrasia, sum er úrslit av nógvum samanstoytum, harav komu stórar fjallarøðir, djúpir dalar og stór høv, sum bæði eru komin og farin fyri langari tíð síðan.
# Fall (mállæra)

**Føllini** í føroyskari mállæru eru fýra í tali:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **á føroyskum** | **á latíni** | **á donskum** | **á íslendskum** | **á týskum** |
| hvørfall | nominativus | nævnefald | nefnifall | Nominativ/Werfall (1. Fall) |
| hvønnfall | accusativus | genstandsfald | þolfall | Akkusativ/Wenfall (4. Fall) |
| hvørjumfall | dativus | hensynsfald | þágufall | Dativ/Wemfall (3. Fall) |
| hvørsfall | genitivus | ejefald | eignarfall | Genitiv/Wesfall (2. Fall) |

Navnorð og persónsfornøvn verða bend í føllum. Til tess at gera tað lættari, at skilja hvat fall verður brúkt nær, verður ofta spurt við spurnarorði, sum er partur av fallinum:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **dømi** | **spurningur** | **kallkyn** | **kvennkyn** | **hvørkikyn** |
| *hvørfall* | Hvør er hatta? | knøttur | telda | borð |
| *hvønnfall* | Hvønn sást tú? | knøtt | teldu | borð |
| *hvørjumfall* | Hvørjum hyggur tú at? | knøtti | teldu | borði |
| *hvørsfall* | Hvørs vegna? | knøts | teldu | borðs |
# Eysturtimor

**República Democrática de Timor-Leste**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Eysturtimor) |  (Skjaldarmerki Eysturtimor) |

 |
| Tjóðarslagorð: Unidade, Acção, Progresso |
| Tjóðsangur: *Pátria* |
|  |
| **Alment mál** | Portugisiskt1 |
| **Høvuðsstaður** | Dili |
| **Forseti** | José Ramos-Horta |
| **Forsætisráðharri** | Xanana Gusmão |
| **Fullveldi** | 28. november 1975 (frá Portugal); 20. mai 2002 (frá Indonesia) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   14.874 km² |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2021  - tættleiki |   1.340.513 78/km² |
| **Gjaldoyra** | Dollar (USD) |
| **Tíðarøki** | UTC +9 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .tl |
| **Telefonkota** | `+670` |
| 1 og 16 onnur mál |

**Eysturtimor** ella **Timor-Leste** er eitt land í Asia, ið fevnir um eystara partin av oynni Timor. Landið liggur millum Indonesia og Avstralia. Eftir 400 ár sum portugisisk hjáland, 25 ára indonesiska hertøku og eftir at vera stýrt av ST í 30 mánaðir, gjøridst Eysturtimor eitt sjálvstøðugt land hin 20. mai 2002. Landið fevnir um eitt øki á 15.007 km². Fólkatalið er umleið 1.340.513 (2021). Eysturtimor er eitt av teimum fátækastu londunum í Asia.

## Søga

### Fornsøga

Hildið verður, at oyggin varð fólkað millum 20.000 og 40.000 ár f.Kr. av Velo-Avstralskum fólkaslag, eins og á Sri Lanka. Eitt annað ástøði sigur, at fólk komu frá Melanesiu umleið ár 3000 f.Kr., og at tað seinni komu fólk úr syðra parti av Kina og av norðara parti Indokina umleið ár 2500 f.Kr.

### Hjáland

Portugal fór í 1520 á land við Oecussi og fór í holt við at gera økið til portugiskt hjáland, og eystari parturin av oynni fekk navnið Portugisisk Timor. Vestari partur av oynni var, eins og tær flestu av oyggjunum í økinum, gjørd til hjáland Hollands. Dili gjørdist høvuðsstaður í 1596. Útflutningur av viði av sandiltræi, ið nú nærum er útruddað, varð avloyst av útflutningi av kaffi, sukurrørum og bumull í 1815.

Í 1941 var oyggin eitt stutt tíðarskeið undir niðurlendskum og avstralskum stýri, áðrenn japanskar herdeildir hersettu oynna í februar 1942. Portugal tók oynna aftur í september 1945, eftir at yvir 50.000 íbúgvunum av Timor lótu lív í stríðnum móti Japan.

Kort yvir Eysturtimor.
# Viggo Mortensen

| Viggo Mortensen |
| --- |
|  |
| er eitt |
menniskja  |
| Fødd(ur) |
20. okt 1958 í/á Watertown |
| *Alma mater* |
St. Lawrence University, Watertown High School |
| Starv |
filmsleikari, myndatakari, yrkjari, høvundur, sangari, tónaskald, listamálari, sjónvarpsleikari, filmframleiðari, djasstónleikari, filmsleikstjóri, filmsrithøvundur, sjónleikari |
| Politiskur flokkur |
Demokratiski Flokkurin |
| Børn |
Henry Mortensen |
| Foreldur |
móðir Grace Gamble Atkinson faðir Viggo Peter Mortensen |
| Mál |
Enskt mál, Spanskt mál, Italskt mál, danskt mál, Franskt mál |
| Dátuheiti |
| ISNI |
0000000110296296 |
| VIAF |
75052789 |
| LCAuth |
nr99025465 |
| IMDB |
nm0001557 |
| Commons |
Viggo Mortensen |

**Viggo Peter Mortensen Jr.** (borin í heim tann 20. oktober 1958 á Manhattan, New York City) er ein amerikanskt-danskur oscartilnevndur sjónleikari, tónleikari, yrkjari, málari og myndamaður. Hann er m.a. kendur fyri sín leiklut sum Aragorn í filmunum Ringanna Harri í 2001, 2002 og 2003.

Viggo Mortensen varð borin í heim í New York men búði á barnaárum sínum eisini í bæði Argentina, Venesuela og Danmark. Mamma hansara er amerikanari meðan pápin er dani. Han hevur tveir beiggjar, Walter og Charles Mortensen.

Hann var í 10 ár giftur við sjónleikarinnuni Exene Cervenka og saman eiga tey sonin Henry Mortensen.

## Keldur
# Auckland

**Auckland** er størsti býur í Nýsælandi.
Býurin liggur í útnyrðingspartinum av Norðuroynni.
Í 2018 hevði Auckland um leið 1,6 mió. íbúgvar.
Hetta svarar til ein triðing av øllum fólkunum í landinum.
Næststørsti býur í Nýsælandi er høvuðsstaðurin Wellington.

Miðbýurin er bygdur á einum 2 km breiðum eiði, sum er millum tvær víkir,
víkin *Waitemata Harbour* norðanfyri og stóra víkin *Manukau Harbour* sunnanfyri.
Maoriar, upprunafólkið í Nýsælandi, búsettust í økinum longu fyri um leið 670 árum síðan (1350).
Býurin Auckland varð grundaður av bretum í 1840.

## Myndir

* Auckland-eiðið og Waitemata-víkin úr erva
* Auckland úr erva
*
* Miðbýurin. Til høgru sæst tornið *Sky Tower*, sum er 328 metrar høgt.
* Tornið *Sky Tower* um náttina.
* Miðbýurin og havnarlag
* *Auckland Waterfront* í miðbýnum
* Listasavn *Auckland Art Gallery*
* Altjóða flogvøllurin í Auckland

## Ávísingar úteftir

* Almenna heimasíðan: aucklandcouncil.govt.nz (á enskum)
* Auckland, wikivoyage.org (á enskum)

## Keldur

* Upplýsingarnar um Auckland eru fingnar til vega frá norsku og ensku útgávuni av Wikipediu.
# Charleston (South Carolina)

Charleston
**Charleston** er størsti býurin í South Carolina, USA.

Býurin liggur á amerikonsku eysturstrondini, í landsynningshorni av Suðurcarolina.
Í sjálvum býnum búgva um 137 túsund fólk.
Tá bæði Charleston og býirnir i økinum rundanum verða lagdir saman (*metropolitan area*), so eru tað tó meiri enn 800 túsund fólk.

Fleiri áir renna ígjøgnum býin.

## Søga

Býurin bleiv grundlagdur í 1670, undir heitinum *Charles Town*.
Hann varð uppkallaður eftir táverandi konginum í Onglandi, Karl II.

## Myndir

* *Rainbow Row*
* *Rainbow Row*
* *King Street*
* *The Pink House*, frá tíðarskeiðinum 1694-1712, er elsti bygningur úr kálksteini, sum enn í dag stendur í býnum
* *The Battery*
* *The Battery*
* Brúgvin yvir um ánna Cooper River (*Arthur Ravenel Jr. Bridge*)
* Áirnar í Charleston
* Býurin úr erva

## Sí eisini

* Charleston, West Virginia
* Sambandsríki Amerika

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða: www.charleston-sc.gov
* Charleston, South Carolina, wikivoyage (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# 1955

**1955** (MCMLV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum leygardegi.

## Hendingar

* 12. mars - Føroya Realkreditstovnur (Realurin) varður stovnaður við lóg nr. 60.

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* 9. juli - Hetland-Føroyar 1-0 (0-0) í Lerwick.

## Føðingar

* 28. februar - Gilbert Gottfried, amerikanskur sjónleikari og skemtari (d. 2022).
* 2. apríl - Karolina Matras, sálarfrøðingur
* 20. juli - Egidio Miragoli, italskur biskupur.
* 6. september - Finnbogi Arge landsstýrismaður
* 10. desember - Helena Dam á Neystabø

## Andlát

* 30. september - James Dean, amerikanskur sjónleikari (*Rebel Without a Cause*) (f. 1931)
* 12. august - Thomas Mann, týskur rithøvundur (f. 1875)