Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sokrates

Myndprýðing av Sokratesi.
**Sokrates** (470 f.Kr. - 399 f.Kr.) var grikskur heimspekingur. Hann skrivaði einki sjálvur, og vit vita bara um hann frá Platon, Aristoteles, herføraranum Xenofon og komediuskaldinum Aristofanes. Hesir menn hava ymsar fatanir av Sokratesi. Platon lýsir hann sum miklan vísmann og annars eitt stásfólk. Xenofon lýsir Sokrates sum eitt slag av vandaleysum miðalhampamanni. Aristofanes ger í komediu síni *Skýggjunum* gjøldur burtur úr Sokratesi, sum gongur og spyr býttar spurningar.

Sambært Platoni gekk Sokrates einans og spákaði runt í Athen og prátaði við fólk, og kom so líðandi inn á heimspekiligar spurningar. Sokrates helt, at vit øll innast inni eru alvitandi, og at við at spyrja spurningar, kunnu vit koma fram á hetta guddómsliga innlit, sum vit øll hava í sálum okkara. Hesin máti nevnist "more Socratico" - Sokrateski mátin. Sagt verður, at mamma Sokrates var ljósmóðir, og at Sokrates uppfataði sín spyrjandi framferðarhátt sum ein "ljósmøðrahátt", har hann fekk tankar at føðast.

Sokrates var biddari, og sambært keldum var hann ikki sørt tuflaður undir konuni Xantippu, rýmdi ofta heimanifrá undan henni. Tað verður stundum sagt um eina grussu, at hon er ein "xantippa".

Í verki Platons "Verjurøða Sokratessar", sum J.H.O. Djurhuus týddi til føroyskt, og sum skal vera Sokratessar veruliga verjurøða, nevnir Sokrates, at sín góði vinur Karifon einaferð spurdi oraklið í Delfi, um nakar var vísari enn Sokrates. Tá segði oraklið nei, og Karifon nevndi so hetta fyri Sokratesi. Sokrates undraðist stórliga á hesa framsøgn hjá oraklinum, til hann gjørdi ta niðurstøðu, at oraklið hevði rætt, av tí at Sokrates "visti, hvussu lítið hann visti", meðan fólk flest hildu seg vita nógv, tá tey í veruleikanum einki vistu.

Í árinum 399 varð Sokrates dømdur til deyðis fyri at hava "siðspilt" ungdómin í Athen, og hann varð dømdur at drekka kók av eini eitrandi plantu. Hetta gjørdi hann uttan at blunka.

Í verki sínum "Feidon", sum J.H.O. Djurhuus týddi til føroyskt, lýsir Platon gjølla, hvussu Sokrates drekkur eitrið og doyr - fyrst missir hann kensluna í fótum, so beinunum, og so víðari allan vegin uppeftir, til hann doyr. Hesar lýsingar Platons tulka summi sum lýsing av heimspeki hansara - tá sálin fer úr likaminum, gerst fræls.
# 1967

**1967** (MCMLXVII) var sambært gregorianska kalendaranum eitt vanligt ár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

## Hendingar

* 14. januar - Smyril III verður tikin í brúk.
* 12. januar - Peter Mohr Dam verður løgmaður í føroyum.

### List

#### Bókmentir

*Cien años de soledad* hjá Gabriel Garcia Márquez.

#### Tónleikur

#### Útgávur hetta árið

*Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band* (The Beatles).
*Magical Mystery Tour* (The Beatles).

### Ítróttur

#### Fótbóltur

* 2. juli - Føroyar-Hetland 1-0 (0-0) í Tórshavn.
* 21. juli - Ísland B-Føroyar 2-1 (1-1) í Reykjavík.

## Føðingar

* 27. apríl - Willem-Alexander av Niðurlondum

## Andlát
# 1924

**1924** (MCMXXIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum týsdegi.

Teir fyrstu og teir komandi føroyskir rithøvundar: Janus Djurhuus, Jørgen-Frantz Jacobsen, William Heinesen og Hans A. Djurhuus um 1924.
## Hendingar

* 22. januar - Løgtingsval.
* 26. januar - Petrograd skiftir navn til Leningrad eftir deyða Vladimir Lenin. Býurin skiftir til sítt núverandi navn til Sankta Pætursborg í 1991.
* 27. januar - Vladimir Lenin verður jarðaður í gravhýsi Lenins á Reyða Torginum í Moskva.
* 7. februar - Í USA verða brotsmenn sum hava fingið deyðarevsing, tiknir av lívi við gassi fyri fyrstu ferð.
* 6. apríl - Fasistarnir vinna valið í Italia, við tveimum triðingum av atkvøðunum.
* 4. juli - Ceasar salatin verður uppfunnnin í Tijuana í Meksiko.
* 4. november - Calvin Coolidge verður endurvaldur til forseta USA.
* 24. desember - Albania verður ein republikk.

### List

#### Bókmentir

André Breton gevur út tað fyrsta manifestið fyri surrealismu.

### Ítróttur

* 25. januar - Vetrar OL byrja í Chamonix í teimum fronsku alpunum.
* 4. mai - Summar OL byrjar í París, Fraklandi.

#### Fótbóltur

## Føðingar

* 21. januar - Benny Hill, enskur skemtari og sangari (d. 1992)
* 21. februar - Robert Mugabe, fyrrverandi forseti í Simbabvi (d. 2019).
* 3. mars - Lys Assia, sveisisk songkvinna (d. 2018)
* 3. apríl - Marlon Brando, amerikanskur sjónleikari (*The Godfather*) (d. 2004)
* 22. mai - Charles Aznavour, armenskur-franskur sangari (d. 2018).
* 12. juni - George H. W. Bush, amerikanskur forseti
* 19. juni - Anneliese Rothenberger, týsk operasangarinna (d. 2010)
* 14. august - Holger Juul Hansen, danskur sjónleikari (*Matador*) (d. 2013)
* 16. september - Lauren Bacall, amerikanskur sjónleikari (*The Mirror Has Two Faces*) (d. 2014)
* 25. august - Truman Capote, amerikanskur rithøvundur og leikskald (d. 1984)
* 1. oktober - Jimmy Carter, amerikanskur forseti
* 7. desember - Bent Fabricius-Bjerre, danskur pianistur og tónasmiður (*Olsen Banden sangurin*)

## Andlát

* 21. januar - Vladimir Lenin, russiskur leiðari av Sovjetsamveldinum (f. 1870)
* 29. januar - Óli Niklái Skaalum, tingmaður (f. 1849)
* 3. februar - Woodrow Wilson, amerikanskur forseti (f. 1856)
* 3. juni - Franz Kafka, kekkiskur rithøvundur (f. 1883)
# Vanrhynsdorp

Vanrhynsdorp
**Vanrhynsdorp** (eisini kendur sum **Van Rhynsdorp**) er býur í Matzikama í Western Cape í Suðurafrika.
Vanrhynsdorp varð grundlagdur í 1751. Í 2011 búgva har fleiri enn 6 túsund fólk.

## Ávísingar úteftir

* Census 2011 Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine
# Fiskiørn

| Fiskiørn |
| --- |
|
  |
| **Støða** |
|  Minst stúrin  |
| Vísindaflokking |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Aves  |
| Hópur: | Accipitriformes  |
| Ætt: | Pandionidae  |
| Slekt: | *Pandion*  |
| Slag: | P. haliaetus  |

 |

 *Pandion haliaetus*
**Fiskiørn** ella **gjóður** (frøðiheiti - *Pandion haliaetus*) hevur ikki vanligt tilhaldsstað í Føroyum, men er stundum sædd her á landi. Millum annað í apríl mánaði 2008 helt ein fiskiørn til á Hálsvøtnum á Sandoynni. Fiskiørnin hoyrir til bólkin av rovfuglum, men livir næstan 100% av fiski. Fiskiørnin er nógv minni enn havørn og landørn. Omaná er hon dimmbrún, í neðra hvít; føturnir eru gráir. Hon sæst um allan heim, heldur seg mest við vøtn og stórar áir, men eisini úti við sjógv. Hon livir av fiski. Seigliga flýgur hon, einar 10 favnar yvir vatninum, steðgar nú og tá at skimast. Fuglum ger hon aldri nakað, og teir liggja líka tryggir, um teir síggja hana uppi yvir sær. So fær hon eyga á ein fisk, og í stundini stoytir hon sær niður, ofta so hart, at hon fer heilt undir kav, men vatn rínur ikki við hana. Skjótt kemur hon upp aftur, aloftast við fiski í klónum. Ofta baksar hon leingi, áðrenn hon sleppur á flog; ja, tað hendir, af fiskurin vinnur og dregur hana undir kav, so hon kódnar — klørnar krøkir hon so fast í, at hon fær tær ikki úr í bræði, og mangar ferðir hava menn veitt fisk við ørnaklóm í rygginum. — Í Føroyum sæst hon sjáldan; minst tvær ferðir er hon tó skotin.

## Ávísingar úteftir

* Fiskiørn á Hálsavøtnum, in.fo, 23. apríl 2008

## Keldur

## Sí eisini

* Fuglar í Føroyum
# Martinique

**Martinique**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Martinique) |  |

 |
| Tjóðarslagorð: *Liberté, égalité, fraternité* |
| Tjóðsangur: *La Marseillaise* |
|  |
| **Alment mál** | Franskt |
| **Høvuðsstaður** | Fort-de-France |
| **Forseti** | François Hollande |
| **Forsætisráðharri** | Serge Letchimy |
| **Fullveldi** | Einki a |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   1,128 km² 0 % |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2013  - tættleiki |   386,486 340/km² |
| **Gjaldoyra** | Evra |
| **Tíðarøki** | UTC -4 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .fr |
| **Telefonkota** | `+596` |
| a Er hjáland til Fraklandi. |

**Martinique** er ein oyggj í Karibiska havinum og politiskt hoyrir til Frakland.

Fólkatalið er umleið 386.000 íbúgvar. Høvuðsstaðurin eitur Fort-de-France, og hevur 94.049 íbúgvar í sjálvari kommununi, og 134.727 íbúgvar í øllum Fort-de-France-økinum. Hetta ger Fort-de-France til ein av størstu býunum í Karibia.

## Søga

Í 1502 setti Kristoffur Kolumbus segl og fór undir fjórðu og seinastu ferðina um Atlantshav. Tann 15. juni 1502 setti hann fótin á land og kannaði
oynna í tríggjar dagar.
Oyggin æt upprunaliga Madanina, Madinina ella Matanino.

Martinique gjørdist franskt hjáland í 1635, og hevur síðan hoyrt til Frakland burtursæð frá styttri tíðarskeiðum, har ið oyggin var hersett av Stórabretlandi. Oyggin er nú ein av Fraklands 26 regiónum og sostatt eisini ein partur av Evropeiska Samveldinum. Mynteindin er evran.

## Gosfjallið Mount Pelee

Mt. Pelee í 1902
Í 1902 varð størsti býurin á Martinique, Saint-Pierre, lagdur í oyði, tá ið vulkanin *Mount Pelee* fór at goysa ógvusliga, og nærum øll fólkini í býnum, umleið 28.000, lótu lív í náttúruvanlukkuni.

## Ávisingar úteftir

* Martinique, wikivoyage.org

## Keldur
# Nebbafiskur

| How to read a taxobox**Nebbafiskur** |
| --- |
|  Nebbafiskur í Grønlandi
 Stødd samanborin við miðalmenniskja |
| Varðveitingarstøða |
|  Vulnerable
 **Varðveitingarstøða** Viðbrekin |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia (Dýr)  |
| Fylki: | Chordata (Chordatar)  |
| Undirfylki: | Vertebrata (Ryggdýr)  |
| Flokkur: | Mammalia (Súgdjór)  |
| Hópur: | Cetacea (Hvalir)  |
| Yvirætt: | Mysticeti (Barduhvalir)  |
| Ætt: | Balaenopteridae (Nebbafiskar)  |
| Slekt: | Balaenoptera Linnaeus, 1758 |
| Slag: | B. physalus  |

 |

Útbreiðsluøki hjá nebbafiski.
**Nebbafiskur**, í talumáli eisini nevndur **finnhvalur**, er ein stórur, mjávaksin barduhvalur. Hann er nakað minni enn royður. Nebbafiskur er sera kvikur og smidligur; hann er góður svimjari og skjýtir seg lættliga upp úr sjónum. Har ætið er tættast, er nebbafiskur at finna. Tá ið hann gloypir føðina, víðkar hann hálsfoyrurnar út sum eitt stórt opið regnskjól. Nebbafiskur liggur altíð á høgru lið, tá ið hann etur.

## Navn

Upprunaliga hevur **royður** verið felagsnavnið fyri bláhval og nebbafisk, tí føroyingar hava ikki sæð mun á hesum báðum stóru og meinlíku hvalunum. Navnið *nebbafiskur*, ið kemur av eldri *nebbahvalur*, er uttan iva upprunaliga navnið fyri døgling, sum á eldri donskum eisini er kendur sum *næbbehval*, norskt *nebbehval*, sipandi til skapið á kjaftinum, ið líkist nevi. Hvussu hetta er vorðið navnið á ”finhvali” í nýggjari tíð, er ein gáta.

Beinagrind av nebbafiski

Nebbafiskur á føroyskum frímerki

## Keldur
# Fótbóltur

Fótbóltur

**Fótbóltur** er ein ítróttargrein, har tvey lið við ellivu leikarum stríðast fyri at skjóta flest mál ímóti hvørjum øðrum. Fótbóltur er tann ítróttargrein, ið flest fólk í øllum heiminum hyggja at, og hann er liðítróttin, ið flest íðka. Vit spæla fótbólt við tí runda bóltinum - **evropeiskur fótbóltur**, - men í amerikonskum fótbólti brúka teir ein avlangan bólt. Rugby-leikarar brúka eisini avlangan bólt. Hesin fótbóltur, rugby, verður mest leiktur í Avstralia, Nýsælandi, og Stórabretlandi. Fótbóltur, sum vit vita um hann hann í Føroyum, verður leiktur á altjóða stigi í fleiri enn 209 londum í 2014. Heimsmeistara-kappingar eru fjórða hvørt ár, og í ymsu heimspørtunum eru á hvørjum ári meistarar og steypvinnarar í hesum kappingum. Fótbóltur er olympisk ítróttargrein, men nú eru bara U-21 liðini í hesari kappingini. Evropeiskur fótbóltur er sprottin úr einum bóltspæli, sum varð leikt í Bretlandi í miðøld. Tað var eitt sera harðligt spæl og í 15. øld varð tað bannað.

Í evropeiskum fótbólti eru 11 leikarar á hvørjum liðnum. Ein bretsk nevnd ger reglurnar, og henda nevndin hevur sitið síðan 1885. Í spælinum skal fótbólturin verða skotin í málið hjá mótstøðuliðnum, men bara við fótunum, kroppinum ella høvdinum. Einasti leikari, ið kann brúka hendurnar, er málmaðurin. Ein dystur eru tveir hálvleikir, sum eru 45 minuttir hvør. Steðgurin er 10-15 minuttir. Ein dómari stýrir dystinum, og tveir linjuverjar hjálpa honum. Liðið, ið fær flest mál, vinnur.

Fyrsta føroyska fótbóltsfelagið var TB, stovnað 13. mai í 1892.

## Vøllurin

Evropeiski fótbóltsvøllurin er vanliga snøgt kliptur grassvøllur, 50-90 metrar breiður. Tó at teir kunnu vera ymiskir til breiddar og longdar, eru málteigur og brotsteigur og miðringurin altíð eins stórir. Málini eru 2,444 m. høg og 7,32 m. breið.

Evropeiskur fótbóltsvøllur.
## Sí eisini

* EM fótbóltur
* EM fótbóltur fyri U21
* Fótbóltur í Føroyum
* HM fótbóltur
* Landskappingar í fótbólti
	+ Danska kappingin (Superligan)
	+ Enska fótbóltskappingin (Premier League)
* OL fótbóltur
* Champions League kappingin hjá UEFA
* UEFA cup kappingin (UEFA Europa League)

## Ávísingar úteftir

* Faroesoccer.com, Hagtøl um fótbólt í Føroyum
* Statistikkur viðvíkjandi fótbóltsdystum Archived 2010-04-13 at the Wayback Machine
* Vedding av úrslitum av fótbóltsdystum

## Kelduávísingar
# Guernsey

Guernsey
**Guernsey** er sjálvstýrandi oyggj, men undir bretskum kongadømi. Høvuðsstaðurin er Saint Peter Port.

## Ávisingar úteftir

* Guernsey, wikivoyage.org

## Keldur
# Tristan da Cunha

Tristan da Cunha er ein oyggjabólkur sum hoyrir til Stóra Bretland, sum liggja í Suðuratlantshavi.
**Tristan da Cunha** er mest fjarskotnasta búseting í heiminum. Høvuðsstaðurin á Tristan da Cunha eitur Edinburgh of the Seven Seas. Í Tristan da Cunha eru 7 oyggjar, ein er bygd, og seks eru óbygdar. Umleið 238 fólk búgva á høvuðsoynni. Oyggjabólkurin hoyrir til Stóra Bretlands, men hevur heimastýri við egnari lóggávu. Oyggjarnar gjørdust bretskt hjáland í 1816. Oyggjarnar liggja miðskeiðis á leiðini millum Afrika og Suðuramerika.

Ein skoti, William Glass við familju, var verandi eftir á oyggjunum, tá bretar tóku vaktarfólk av Tristan í 1816. Eftir tað vóru bert henda familja og fimm gamlir dreingir (skipbrotnir) á oynni. Ein hvalafangari, sum kom framvið, varð biðin um at hjálpa. Hann helt orð og kom seinni aftur og hevði 5 konufólk frá Saint Helenu við sær. Frá hesum 6 familjunum stavar so at siga alt fólkið á Tristan da Cunha. Bert 6 eftirnøvn eru á oynni. AIS og VHF antenna eru settar upp á hægsta staðnum á oynni, so fylgjast kann við, um nakað skip skuldi komið framvið.