Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ár

Eitt **ár** er tann tíðin tað tekur jørðini at snúra kring sólina. Eitt tropiskt miðalsólár er 365,24219878 døgn mált millum tvey fylgjandi javndøgursdøgn.

Í Føroyum brúka vit tann gregorianska kalendaran til at telja dagarnar í einum **ári** og til at siga eitt árstal.

FJórða hvørt ár er skotár, har ein eyka dagur kemur í februar, soleiðis at februar hevur 29 dagar tá og ikki 28, sum hini árini.

## Keldur
# Jørðin

Fylgisveinamynd av gongustjørnu okkara - jørðini.

Jørðin, bústaður okkara í rúmdini, er litfagur himmal knøttur.
Politiskt heimskort.
**Jørðin** (symbol:  ella ), bústaður okkara í alheiminum, er ein av teimum átta gongustjørnunum, sum eru í ringrás um sólina (áður varð hildið, at Pluto var gongustjørna, men tað varð seinni mett, at hon ikki var). Jørðin er einasti himinknøttur, sum vísindamenn vita, at lív er á, tí at í lofthavinum um jørðina er súrevni og í høvunum vatn - bæði treyt fyri alt lív. Drúgvir tveir triðingar av jørðini eru vatn, í høvum, ísi, vøtnum og áum. Tað, ið eftir er, eru sjey ovurstór meginlond, kallað heimspartar, við skiftandi landslagi og fjølbroyttari náttúru. Har eru høgir og óførir fjallaryggir, langar áir og víðar oyðimerkur. Teir sjey heimspartarnir, sum eru turra lendið oman fyri sjógvin á jørðini, eru Ásia, Afrika, Norðuramerika, Suðuramerika, Antarktis, Evropa og Kyrrahavsoyggjarnar við Avstralia (eftir stødd). Kring Norðurpólin og Suðurpólin eru póløki, sum ikki síggjast á einum fløtum korti, men síggjast á globusunum.

## Lív

Higartil er einki lív funnið á aðrari gongustjørnu enn jørðini. Rundan um alla jørðina er eitt jaður, nevnt lofthav, sum er tann luftin, vit anda. Okkara sólarskipan og jørðin vórðu skapað fyri um 4,6 milliardum árum síðan. Einar 3,5 milliardir ár eru liðin, síðan fyrsta, einfalda lív kyknaði á jørðini. Og tá ið enn eitt ófatiliga langt tíðarskeið var runnið, høvdu fyrstu, einfaldu verurnar ment seg til fullskapaðu menniskjuna, homo sapiens sapiens, fyri einum 40.000 árum síðan.

Fólkatalið er vaksið við einari milliard síðan 1999, og stovnurin Census Bureau hevur roknað seg fram til, at í ár 2012 verða ikki færri enn sjey milliardir fólk á jørðini. Tískil hevur tað bert tikið 13 ár fyri menniskjuni at økjast við einari milliard. Serliga er tað í M-londum har vøksturin fer fram. Í Niger og í Mali fær hvør kvinna í miðal sjey børn.

## Høvuðsbygnaðurin á jørðini

Jørðin er samansett av trimum høvuðspørtum. Skorpan, kápan og kjarnin. Uttast er skorpan, tað er her vit liva og útvinnað ráðevnir, sum olju, málmsteinsløg og ymisk grótsløg. Skorpan er okkurt um 10 til 60 kilometrar tjúkk, og er tískil bert ein lítil brøkpartur av allari jørðini. Tey mest vanligu grótsløgini í skorpuni hava eitt høgt innihald av kisil, sum ger hana relativt lætta. Undir skorpuni er kápan. Hon fevnir um 75-80 % av rúmdini og massanum av jørðini. Samansetningin er ikki so kisilrík, og massafyllan er nakað væl størri enn í skorpuni. Kjarnin er í høvuðsheitum gjørdur úr jarni (Fe) og nikkul (Ni). Uttari parturin er flótandi, ímeðan innari parturin er fastur.

## Jarðarýtan

Fólk liva bara á 12 % av jarðarflatanum. Umleið 29 % av jarðarflatanum eru land.

* Hav - 71 %
* Ásia - 30 %
* Afrika - 20 %
* Norðuramerika - 16 %
* Suðuramerika - 12 %
* Antarktis - 9,5 %
* Evropa - 7 %
* Kyrrahavsoyggjarnar - 5 %

|   Sólskipanin |
| --- |
|  |
| **Sólin** · Merkur · Venus · Jørðin (Mánin) · Mars · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* |
| **Gongustjørnur** · **Dvørgastjørnur** · **Mánar**: *Europa* |
| Sí eisini Stjørnufrøði |
# Mánadagur

Mánin sum Mánadagur er uppkallaður eftir.

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Mánadagur** er ein vikudagur. Latín *Lunae dies* (Dagur mánans). Nú er vanligt at rokna vikuna at byrja við mánadegi (eftir ISO-standardi (ISO-8601), sum ásetur, hvussu dagfestingar eiga at vera gjørdar í telduforritum og handilssamskifti.
# Týsdagur

Guðurin Týr sum Týsdagur er uppkallaður eftir.

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Týsdagur** er ein vikudagur. Týrs dagur. Latín Martis dies (Dagur Mars).
# Mikudagur

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Mikudagur** (latín: *Mercurii dies*, "Dagur merkurs") er ein vikudagur. Suðuroyingar kalla dagin **ónsdag**. Dagurin æt upprunaliga *óðinsdagur*, ið er vorðið til *ónsdagur*, ið dagurin framvegis eitur í suðuroyarmálføri. Heitið mikudagur er ein stytting av *miðvikudagur* (soleiðis eitur dagurin framvegis á íslendskum), møguliga ávirkað av týska *Mittwoch*, og sipar heitið til, at dagurin var tann mittasti av døgunum í vikuni.
# Hósdagur

Guðurin Tór, sum hósdagur er uppkallaður eftir. Málningur av Mårten Eskil Winge, 1872

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Hósdagur** er ein vikudagur. Fyrri liðurin *hós-* kemur frá norrønum *Þórs-* og merkir Tór. Á suðuroyarmáli verður dagurin nevndur *tórsdagur*, ið er eldra sniðið. Á latín er heitið *Jovis dies* (Dagur Jupiters).
# Fríggjadagur

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Fríggjadagur** er ein vikudagur. Dagur Frigg. Tað hevur oftani verið misskilt av nógvum, at dagurin var givin heitið eftir Freju, men so hevði dagurin verið kallaður freyagadagur. Á norrønt : "Freyja" Tað norrøna heitið á fríggjadegið er : "frjádagr". Sostatt, hevði heitið Freja ikki rigga til. Frigg, sum var kona Óðin riggar harafturmóti væl til. Frigg hevði ikki so stóran týdning í norrøna gudalæru, men ímillum vesturgermananir hevði hon stóran týdning. Vesturgermananir høvdu ikki hoyrt um Freju, so teir dyrkaði "hana", sum fruktberðs gudindina og ikki Freju. Á gomlum týskum merkir Frigg : "Fría" og Fríggjadagur eitur "fríatag", nytýskum : "freitag" og á gomlum enskum "frígedæg" nyenkst "friday".

Á Latíni Veneris dies (Dagur Venus). Dagurin hevur ikki fingið heitið frá gudindini Venus, harafturímóti er tað gongustjørnan Venus, sum dagurin er uppkallaður eftir.
# Leygardagur

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Leygardagur** er ein vikudagur. Latín *Saturni dies* (Dagur Saturns), enskt *Saturday*.

Heitið á vikudegnum kemur frá norrøna *laug* og *dagr*, samansett *laugardagr*, ið merkir "vaskidagur" ella "baðidagur".

Í Norðurlondum ber dagurin líknandi heiti við sínum málsligu frávikum (da. *lørdag*, sv. *lördag*, fi. *lauantai*, no. *lørdag* (nýnorskt: *laurdag*), ísl. *laugardagur*. Á til dømis enskum og hollendskum eitur dagurin eftir Saturn, meðan hann á øðrum evropeiskum málum er uppkallaður eftir sabbatinum, (t.d. týskt *Samstag* og franskt *samedi*).

Dagurin er vikuligur halgidagur hjá eitt nú jødum og adventistum, ið rokna hann sum 7. dagin í vikuni. Eftir ISO-standardi (ISO-8601), ið ásetur, hvussu dagfestingar eiga at verða gjørdar í telduforritum og í handilssamskifti, er leygardagurin tann 6. í vikuni.
# Sunnudagur

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

**Sunnudagur** er ein vikudagur. Latín: "Solis dies" (føroyskt: "Dagur sólarinnar" enskt : "sunday". Í norrønt málið hevur dagurin eisini fingið heitið sítt frá sólini og er eitt avlop frá heidniskum - á norrønt : "sunnudagr" Ísl : "Sunnudagur" Da. : Søndag, í merkir "solens dag". Á føroyskum merkir tað "Dagur sólarinnar". Út frá hesum er tað lætt at staðfesta norrønt, sum eitt mál, ið er ættað úr latíni. Sunnudagur, sum nú á døgum er vikuligi kristni halgidagurin, hevur vanliga í krisindóminum verið roknaður sum fyrsti dagur í vikuni - eftir jødiskari hugsan, har leygardagur / sabbatur var 7. dagur í vikuni. Nú er vanligari at rokna vikuna at byrja við mánadegi (eftir ISO-standardi (ISO-8601), sum ásetir, hvussu dagfestingar eiga at vera gjørdar í telduforritum og handilssamskifti.

Sunnudagurin er hvíludagur og heilidagur í øllum kristnum londum. Tá verða fyriskipaðar gudstænastur í kirkjum og øðrum gudshúsum. Sunnumorgun ringja kirkjuklokkurnar, og tá ið ringt hevur triðja ferð, fara fólk í kirkju. Í gomlum døgum var tann siður, at konufólkini settu seg vinstrumegin (konufólkamegin) í kirkjuni, og mannfólkini høgrumegin (mannfólkamegin). Hetta varð seinni avlagt.

## Keldur

## Slóðir úteftir
# Vika

|  |
| --- |
| **Vika mánadagur
* týsdagur
* mikudagur
* hósdagur
* fríggjadagur
* leygardagur
* sunnudagur
 |

Ein vika er ein tíðareind, sum er longri enn ein dagur og stytri enn ein mánaður.

* 1 vika = 7 dagar
* 1 vika = 168 tímar = 10.080 minuttir = 604.800 sekund
* 1 ár = 52 vikur + 1 dagur (2 dagar um tað er skotár)
* 1 vika = uml. 23% av einum miðal mánaði
# Sólin

Sólin
**Sólin** (symbol: ) er er ein stjørna, t.e. ein ógvuliga stór lýsandi kúla av gløðandi heitum gassi. Tvørmálið í henni er um leið 109 ferðir tvørmálið í jørðini , og frástøðan er knappliga 12 000 ferðir tvørmálið í jørðini. Sólin kundi gloypt 1 303 600 jørðum. Hon er tann stjørnan, sum er tættast jørðini. Sólin hevur ein radius upp á knappar 700 000 kilometrar, vigar 330 000 ferðir meira enn jørðin og evnisnøgdin er meira enn 99 % av sólskipanini.

Hitin uttaná er knøpp 6 000 °C. Í miðdeplinum er væl heitari. Kjarnin á sólini er full av glóðheitum gassi og er 15 milliónir °C . Um leið 3/4 av tilfarinum í sólini eru hydrogen og um leið 1/4 er helium. Ein stórur partur av orkuni úr sólin fer sendandi út í tóman heim. Bara ein evarska lítil partur kemur á jørðina. Men hóast sólin er um 150 mió. km frá okkum, merkja vit væl lívgevandi hitan úr henni. Av hesum ger eitt yðjandi lív á jørðini sær dælt. Sum stjørna millum stjørnur hevur sólin onga serstøðu. Hon er allar vegir ein miðalstjørna. Stjørnur kunnu vera bæði kaldari og heitari enn sólin. Tær kunnu bæði vera minni og nógv størri enn sólin. Hjá okkum hevur sólin tó ta serstøðu, at hon er einasta stjørna, sum er okkum so nær. 150 mió. km eru í rúmdarhøpi fyri einki at rokna . Næstu grannastjørnurnar hjá sólini eru meiri enn 270 000 ferðir so langt frá okkum sum sólin.

## Keldur

|   Sólskipanin |
| --- |
|  |
| **Sólin** · Merkur · Venus · Jørðin (Mánin) · Mars · Jupiter · Saturn · Uranus · Neptun · *Pluto* |
| **Gongustjørnur** · **Dvørgastjørnur** · **Mánar**: *Europa* |
| Sí eisini Stjørnufrøði |
# Stjørnufrøði

**Stjørnufrøði** er grein innan náttúruvísindini, sum snýr seg um rúmdarlutir so sum fastastjørnur, gongustjørnur, halastjørnur, stjørnubreytir og stjørnuskipanir. Hon snýr seg eisini um fyribrigdi uttan fyri jarðarinnar atmosferu (til dømis kosmisku bakgrundsstrálingina). Hon fæst við evolutión, alisfrøði (fýsikk), meteoronomi og hvussu himinknattar ella rúmdarlutir ferðast, og við hvussu alheimurin bleiv til og hvønn veg hann mennist.

Stjørnufrøðin er ein av elstu vísindagreinum. Í forðum eygleiddu stjørnufrøðingar náttarhimmalin og royndu at gera ymsar skipanir, og sera gomul astronomisk tól eru funnin ymsastaðni, men tað var ikki fyrr enn stjørnukikarin varð uppfunnin, at astronomiin bleiv ein røtt vísind. Allar hesar lærur og hesi fyribrigdi hava verið partur av astronomi: astrometri, himnanavigatión, eygleiðandi astronomi, stjørnuspá og hvussu kalendarir vórðu gjørdir. Í dag verður stjørnufrøði mett vera tað sama sum astrofýsikk. Í 20. øld fór stjørnufrøðin sundur í eygleiðandi og ástøðiliga stjørnufrøð. Eygleiðandi stjørnufrøði fæst við at fáa upplýsingar til vega og granska tær á grundleggjandi alisfrøðiligan hátt. Ástøðilig stjørnufrøði mennir telduskipanir og analýtiskar skipanir, sum skulu frágreiða stjørnufrøðilig lutir og fyribrigdi. Hesar báðar greinirnar hanga saman, av tí at ástøðiliga stjørnufrøðin roynir at greiða frá tí, sum eygleiðandi stjørnufrøðin sær, og eygleiðingarnar styrkja ástøðina.
Amatørstjørnufrøðingar eru ofta líka góðir sum rættir stjørnufrøðingar, serliga tá umræður at eygleiða stokkut fyribrigdir á himmalinum

Millumtjóða orðið astronomi merkir ”stjørnulóg” ella “stjørnumentan” og ikki ”stjørnufrøði”. Í roynd og veru hevði føroyska orðið stjørnufrøði riggað betur til millumtjóða orðið “astrologi”. Í dag eitur astrologi tó stjørnuspá. Orðið er grikskt og stavast αστρονομία (astronomia, av astron, sum merkir “stjørna”, og nomos, sum merkir lóg ella mentan).

Undir teirri eygleiðandi stjørnufrøðini eru fleiri aðrar lærur, til dømis radiostjørnufrøði, sum granskar stráling við longri bylgjulongd enn ein millimetur, infrareyð stjørnufrøði, sum finnur og granskar infrareyðar strálur (longri bylgjulongdir enn reytt ljós), ljósstjørnufrøði, ultraviolett stjørnufrøði, røntgustjørnufrøði og gammastrálustjørnufrøði

## Sí eisini

* Alheimurin
* Sólskipanin
* Bláa Perlan
* Mánamánaður
* Mánaringrás

## Keldur

*
# Teldur

Ein **telda** er ein (vanliga elektronisk) maskina, sum handfer dátu og upplýsingar, hon fær frá brúkarum ella forritum ella báðum. Hetta merkir fyri ein vanligan brúkara, at teldan hevur eina stýriskipan og so nøkur forrit omaná, sum hon nýtir til at loysa ymsar uppgávur við. Í fyrstuni var teldan mest nýtt sum hjálpartól til talfrøðiligar uppgávur, men í dag er hon vorðin ein partur av okkara lívsstíli og er at finna í teimum flestu umhvørvunum, til dømis í fartelefonum, bilum, ídnaðarmaskinum og øðrum.

Fyrstu teldurnar vórðu bygdar í USA, Bretlandi og Týsklandi millum 1940 og 1950. Tær vóru sera stórar, men tey seinastu árini hevur menningin gingið sera skjótt. Í dag eru teldur eisini rættiliga bíligar í mun til, hvat tær kostaðu til dømis fyri bert fáum árum síðani.

## Sløg av teldum

* Ertelda
* Fartelda
* Kvanttelda
* Ovurtelda
* PC (en: *Personal Computer*)
* Pulstelda
* Samgildistelda
* Snildfon
* Stórtelda
* Teldil

## Keldur

## Slóðir úteftir

* Windows