Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 8. desember

**8. desember** er dagur 342 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 343 um skotár er). 23 dagar eru eftir av árinum.

## Hendingar

* 1877 - Royndarnummar av Dimmalætting kemur út
* 1907 - Gustav V gerst kongur av Svøríki.
* 1955 - Evropeiska flaggið verður tikið í nýstlu.
* 1974 - Fólkaatkvøða avtekur kongsvaldið í Grikkalandi.
* 1980 - John Lennon verður skotin til bana uttanfyri bústað sín í New York City.

## Føðingar

* 1542 - Maria Stuart Skotadrotning (d. 1587)
* 1831 - Bjørnstjerne Bjørnson, norskur rithøvundur (d. 1910)
* 1865 - Jean Sibelius, finskt tónaskald (d. 1957)
* 1886 - Diego Rivera, meksikanskur listamálari (d. 1957)
* 1899 - Kjartan Mohr, føroyskur politikari (d. 1979)
* 1925 - Sammy Davis Jr., amerikanskur sangari, dansari, skemtari, og sjónleikari (d. 1990).
* 1930 - Maximilian Schell, eysturíksk-sveisiskur sjónleikari (d. 2014)
* 1936 - David Carradine, amerikanskur sjónleikari (d. 2009)
* 1941 - Geoff Hurst, enskur fótbóltsleikari.
* 1943 - Jim Morrison, amerikanskur tónleikari (d. 1971)
* 1953 - Kim Basinger, amerikonsk sjónleikarinna.
* 1964 - Teri Hatcher, amerikonsk sjónleikarinna.
* 1982 - Nicki Minaj, trinidadisk-amerikonsk songkvinna.
* 1994 - Raheem Sterling, enskur fotboltsleikari.

## Andlát

* 1907 - Oscar 2., svenskur kongur (f. 1829)
* 1978 - Golda Meir, ísraelskur politikari (f. 1898)
* 1980 - John Lennon, enskur tónleikari (f. 1940)
* 2016 - John Glenn, amerikanskur avstronaut og politikari (f. 1921)
* 2023 - Frits Johannesen, føroyskur lærari og listamaður (f. 1944).

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# Harry Potter

**Harry Potter** eitur ein røð av sveimbókmentum, sum bretski rithøvundin J.K. Rowling hevur skrivað. Tær snúgva seg um tannáringin Harry Potter, sum dugir at ganda. Tær ganga mest fyri seg á Hogwarts (skúlanum fyri gandakynstur og galdralist), sum er ein skúli fyri ungar gandakallar og ungar heksir. Tær eru mest um bardagan millum Harry og tann ónda gandakallin Voldemort, sum drap foreldrini hjá Harry sum lið í ætlanini at yvirtaka gandaheimin.

Filmar eru givnir út um allar bøkurnar. Bøkurnar um Harry Potter hava fingið status sum ongar aðrar barnabøkur, fleiri enn 300 miljónir eintøk seld. Bøkurnar um Harry Potter eru týddar til føroyskt av Gunnari Hoydal (I-III), Maluni Háberg (IV) og Bergi Rasmussen (V-VII).

## Harry Potter bøkurnar

1. Harry Potter og vitramannasteinurin
2. Harry Potter og kamarið við loynidómum
3. Harry Potter og fangin úr Azkaban
4. Harry Potter og eldbikarið
5. Harry Potter og Føniksfylkingin
6. Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin
7. Harry Potter og arvalutir Deyðans

## Harry Potter filmarnir

Harry Potter bøkurnar eru eisini filmatiseraðar.

1. 2001 Harry Potter og Vitramannasteinurin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Philosopher's Stone", í USA undir titlinum "Harry Potter and the Sorcerer's Stone")
2. 2002 Harry Potter og Kamarið Við Loynidómum (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Chamber of Secrets")
3. 2004 Harry Potter og Fangin Úr Azkaban (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Prisoner of Azkaban")
4. 2005 Harry Potter og Eldbikarið (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Goblet of Fire")
5. 2007 Harry Potter og Føniksfylkingin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Order of the Phoenix")
6. 2009 Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Half-blood Prince")
7. 2010 Harry Potter og Arvalutir Deyðans 1 partur (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Deathly Hallows part 1")
8. 2011 Harry Potter og Arvalutir Deyðans 2 partur (Upprunaheiti: "Harry Potter and the Deathly Hallows part 2")
# Søga

**Søga** er orð brúkt um upplýsingar um fortíðina. Tá orðið verður brúkt um vitanargrein, sipar *søga* til tulking av vitan um mannasamfeløg, og er skilt við føroyska orðið, at *siga*. At siga merkir at siga frá, og í hesum týdninginum merkir tað, at siga frá tí, í er hent í fortíðini.
# Matur

Matur frá plantu keldum.
**Matur** er nakað, sum kann etast. Matur er høvuðskeldan til orku og føðsluevni fyri djór, og kemur vanliga frá djóri ella plantu. Øllum djórum og menniskjum tørvar mat. Í matinum eru lívsneyðug evni, ið veita kroppinum bæði orku og hita, og evni, sum eru lívsneyðug fyri trivnað og vøkstur.

Kosturin er ymiskur um allan heim og lagar seg eftir, hvør matur er tøkur. Menniskan kann sodna sera ymiskan mat av gróðri og djóri, men summi fólk eru urtaátarar, *vegetarar*, burturav. Tey eta ikki kjøt, tí trúgv teirra loyvir tí ikki, ella tey halda tað vera ringt fyri heilsuna. Er kosturin ikki nóg heilsugóður, ella mattrot er, kann sjúka standast av tí. Hjarta- og æðrasjúkur og aðrar vælferðarsjúkur kunnu vit fáa, um vit oveta okkum av mati, sum er ringur fyri heilsuna.

Nóg mikið av mati er til øll menniskju á jørðini, men hann er ikki javnt býttur. Í 2015 setti ST fram 17 heimsmál, sum ætlanin er at náa til 2030. Heimsmál nr. 2 er “matur til øll”. Seinastu 20 árini er búskapurin batnaður í flestu londum. Tað er eitt framstig, menn enn er langt á mál til, at matur er til øll. Tey mest hungursraktu økini eru Suður- og Eysturásia við 520 milliónum, Afrika við 243 milliónum og Millum- og Suðuramerika við 42 milliónum. Tað eru nógvir hjálparfelagsskapir, sum býta mat út í økjum, har hungursneyð er.

## Matur

### Frá plantum

* Fræ
* Grønmeti
* Frukt

### Frá djórum

Matur frá djórum
* Mjólkavørur
* Egg
* Skordýr
* Kjøt: Hara, Seyður, Kúgv, Grísur, Fuglur
* Snigil
* Fuglur
* Sjódjór

### Frá hvørki djóri ella plantu

* Salt
* Ger
* Soppar
* Tari
* Vatn

## Sløg av framleiddum mati

* Drekka: Djús, Saft
* Rúsdrekka: Øl, Vín, Brennivín
* Breyð
* Kaka
* Ostur
* Kips
* Súltutoy
* Pasta
* Terta
* Pitsa
* Tvíflís
* Salat
* Sós
* Pylsa

## Ávisingar úteftir

* ST greining av mati
# Wikipedia

Búmerki hjá *Wikipedia*
Búmerki hjá *Wikipedia* á føroyskum
**Wikipedia** er ein alfrøði við opnum innihaldi, skrivað í samarbeiði millum sínar brúkarar. Wikipedia verður stýrd av Wikimedia, ein non-profit grunnur stovnaður til endamálið. Her í juni 2026 fevnir hon um eitt stórt evnisøki og hevur 14.217 greinar í føroysku útgávuni. Í januar 2004 vóru umleið 400 000 greinar á ymiskum málum í Wikipedia. Meginparturin, ella umleið 200 000, vóru á enskum.

Wikipedia byrjaði við ensku útgávuni tann 15. januar 2001. Tann føroyska útgávan byrjaði tann 20. juni 2004.

## Berandi eyðkennir

Tey trý eyðkennini við Wikipedia eru:

1. Hon er, ella roynir at vera, í fyrsta lagi ein alfrøði.
2. Hon er ein wiki, tað merkir, at øllum ber til at broyta hana.
3. Hon er við opnum innihaldi undir GNU Free Documentation License.

Wikipedia verður stuðlað av Richard M. Stallman og Free Software Foundation.

## Vandalisma

Ein av avbjóðingunum hjá Wikipedia er "vandalisma" - skilt sum tápuligur ella uppøsandi broytingar í greinum.

Sarah Lane, vertur fyri "Sarah's Blog Report", sum er ein partur av sjónvarpssendingini *Screen Savers*, "vandaliseraði" í eini sending Wikipedia-síðuna um *monkeypox* í ensku Wikipedia-útgávuni. Hon skrivaði "*Sarah Lane is totally cool and does not have monkeypox*". Seinni skrivaði hon: "Although this excites me in its ease and simplicity, it's a little frightening. I mean, what if I had instead written 'My boss is a big fat \*\*\*\* and his phone number is \*\*\*\*'? Sure, somebody would delete it, but this calls for some seriously dedicated moderators."

"Av tí at Wikipedia er ein fullkomiliga frí open source-verkætlan, dregur tað eisini ein riðil av anarkistiskum fólkum at sær," sigur Larry Sanger, ein teirra, ið stovnaði Wikipedia, við Wired News: "Tíbetur eru teir flestu brúkararnir fyrireikaðir til at virka ímóti vandalismu ... og fáa beint fyri slíkum beinleiðis, eftir at tað er byrjað".
# Latínamerika

Ofta verða øll londini í Karibia, Miðamerika og Suðuramerika undir einum rópt Latínamerika.
Tey lond í Amerika, har almenna málið er spanskt ella portugisiskt. Portugal fekk Brasil, og tí er málið har portugisiskt. Spania fekk hini, og har er høvuðsmálið spanskt. Bæði málini eru ættað frá latíni, haðan navnið *Latínamerika*.

Vanliga nýtt sum felagsnevni á Meksiko, Miðamerika og Suðuramerika.
# Houston

| Houston, Texas |
| --- |
|  |
| Flagg | Skjøldur |
|  |  |
| Kort | Kort |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  USA |
| Lutstatur: |  Texas |
| Vídd: | 1 558,4 km² |
| Íbúgvar (2019): | 2 320 268 |
| fyri km²: | /km² |
| Heimasíða: | www.houstontx.gov |

**Houston** er størsti býur í amerikanska statinum Texas og fjórðstørsti býur í USA. Býurin liggur í landsynningspartinum av Texas, tætt við strondina við Meksikoflógva.

Texas er størri enn Týskland, Ongland, Írland, Holland og Belgia – tilsamans. Sagt verður haryviri, at *"Alt er størri í Texas"*, eisini miðjumátið og tað hevur í fleiri ár givið Houston heitið: Feitasti býur í Amerika. Houston hevur umleið 2,3 mió íbúgvar. 24,7 prosent av fólkinum eru afroamerikanarar.

Houston, sum gjøgnum fleiri ættarlið hevur verið kent sum fíggjar- og oljuharranna spælipláss, hevur valt sín fyrsta lesbiska borgarstjóra, Annise Parker.

## Sí eisini

* Texas

## Slóðir úteftir

* Heimasíða: www.houstontx.gov
* Houston, Texas, wikivoyage.org

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# Springfield

| Springfield, Illinois |
| --- |
|  |
| Flagg | Kort |
|  |  |
| Grunddáta |
| Land: |  USA |
| Lutstatur: |  Illinois |
| Grundlagdur: | 1821 |
| Vídd: | 172 km² |
| Íbúgvar (2010): | 116 250 |
| fyri km²: | 676/km² |
| Heimasíða: | springfield.il.us |

**Springfield** er høvuðsstaður Illinois i USA. Býurin liggur mitt í stakríkinum.
Í 2018 hevði Springfield um leið 114 512 íbúgvar.

Áin Sangamon rennur tætt fram við býinum.

## Søga

Fyrsta búseting var har á staðnum í 1821, undir heitinum Calhoun. Í 1832 fekk býurin navnið Springfield.
Longu sjey ár seinni, 1839, gjørdist Springfield høvuðsstaðurin í Illinois.

## Myndir

* Býurin úr erva
* Miðbýurin
* Tinghúsið (*Illinois State Capitol*)
* Gamla tinghúsið
* Páfuglur í djóragarðinum í Springfield
* UIS campus í Springfield
* Miðbýurin
* Hægstirættur (*Supreme Court*)
* Ein evangelisk-luthersk kirkja
* Ein katólsk kirkja
* Leiðið hjá Lincoln (*Lincoln Tomb*)

## Ávísingar úteftir

* Heimasíða: springfield.il.us
* Springfield, Illinois, wikivoyage (á enskum)

## Keldur

 *Hendan greinin um **USA** er ein stubbi. Tú kanst hjálpa Wikipedia við at víðka hana*
# Dominikanalýðveldið

**República Dominicana
Dominikanalýðveldið
Dominikanska Lýðveldið**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Dominikanalýðveldið) |  (Skjaldarmerki Dominikanalýðveldið) |

 |
| Tjóðarslagorð: Dios, Patria, Libertad |
| Tjóðsangur: Himno Nacional |
|  |
| **Alment mál** | Spanskt |
| **Høvuðsstaður** | Santo Domingo |
| **Forseti** | Luis Abinader |
| **Varaforseti** | Raquel Peña de Antuña |
| **Fullveldi** | 27. februar 1844 (frá Haiti) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   48,730 km² 1,6 % |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2012  - tættleiki |   10 464 474 204,3/km² |
| **Gjaldoyra** | Dominikanapeso (DOP) |
| **Tíðarøki** | UTC -4 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .do |
| **Telefonkota** | `+1-809 og +1-829` |
|  |

**Dominikanalýðveldið** (spanskt: *República Dominicana*) ella **Dominikanska Lýðveldið**, er lýðveldi í Karibia.

## Søga

Landið var undir Spania í mong ár, men nú er ávirkanin úr USA stór.

## Fólkið

Fólkið og mentanin hava røtur aftur í spanska, afrikanska og indiánska mentan.

## Búskapur

Fólkið í Dominikanalýðveldinum hevur betri kor enn í Haiti, har ógvuliga fá hava ráð at søkja sær læknahjálp. Mest eru tað ferðavinnan og námsvinnan, ið hava styrkt búskapin í lýðveldinum. Eisini hava myndugleikarnir stuðlað nýggjum vinnugreinum, til dømis klædnavirkjum. Seinastu árini eru bygdir mangir frítíðarstaðir, og hevur tað givið nógv arbeiði. Nógv fólk úr Haiti kemur eisini higar at arbeiða.

Har er silvur, platin, uran og nikkul, og har er eisini størsta gullnám í Karibia. Ferðavinna og sukur eru høvuðsinntøkukeldur.

## Landafrøði

Skógarklædda fjallalandslagið í Dominikanalýðveldinum líkist nógv tí í grannalandinum fyri vestan. Nógv náttúruríkidømi er í oynni.

## Hygg eisini at

* Karibia
* Karibiahav
# 1. apríl

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Apríl 2026** | >> |
| Má | Tý | Mi | Hó | Fr | Le | Su |
|  |  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |  |  |
| **MMXXVI** |

**1. apríl** er dagur 91 í árinum í gregorianska kalendaranum (dagur 92 um skotár er). 274 dagar eru eftir av árinum.

## Hendingar

* 1939 - Gjaldstovan varð sett á stovn.
* 1948 - Heimastýrislógin sett í gildi.
* 1951 - Nýggjur skúli vígdur í Vági, Vágs Skúli.
* 1970 - Steinbjørn B. Jacobsen settur sum stjóri á Føroya Fólkaháskúla.
* 1976 - Heimastýrið yvirtók postverkið.
* 1980 - Bústovnurin Eirargarður verður tikin í nýtslu
* 1980 - Flogbóltsamband Føroya (FBF) verður sett á stovn.
* 1984 - Sjónvarp Føroya (SvF) byrjaði at royndarsenda. Eftir fimm mánaðir var royndartíðin av, og SvF fór at senda alment føroyskt sjónvarp. 21 ár seinni, í 2005 legði stovnurin saman við Útvarpi Føroya og nýggi stovnurin fekk navnið Kringvarp Føroya.
* 2006 - Fasti Gerðarrættur varð settur á stovn.

## Føðingar

* 1815 - Otto von Bismarck, týskur kanslari (d. 1898)
* 1919 - Joseph Murray (d. 2012)
* 1920 - Toshiro Mifune, japanskur sjónleikari (d. 1997)
* 1929 - Milan Kundera, kekkiskur rithøvundur.
* 1932 - Debbie Reynolds, amerikonsk sjónleikarinna og songkvinna (d. 2016)
* 1940 - Wangari Maathai, kenianskur aktivistur (d. 2011)
* 1948 - Jimmy Cliff, jameikanskur tónleikari.
* 1961 - Susan Boyle, skotsk songkvinna.
* 1968 - Alexander Stubb, finskur politikari.
* 1976 - David Oyelowo, enskur sjónleikari.
* 1976 - Clarence Seedorf, niðurlendskur fótbóltsleikari.
* 1980 - Randy Orton, amerikanskur professionellur wrestlari.
* 1994 - Ella Eyre, ensk songkvinna.

## Andlát

* 1976 - Max Ernst, týskur malari (f. 1891)
* 1984 - Marvin Gaye, amerikanskur sangari (f. 1939)
* 2010 - John Forsythe, amerikanskur sjónleikari (f. 1918)
* 2012 - Miguel de la Madrid, meksikanskur forseti (f. 1934)

|  |
| --- |
| Januar | Februar | Mars | Apríl | Mai | Juni | Juli | August | September | Oktober | November | Desember |
# 1860

**1860** (MDCCCLX) var sambært gregorianska kalendaranum eitt leypár, ið byrjaði á einum sunnudegi.

## Hendingar

* 24. mars - Sardinia-Piemonte avlutar í Torino-sáttmálanum Nizza/Nice og Savoia til Frankaríki.
* 24. juni - Fyrsti sjúkrarøktarskúlin, grundaður á hugmyndirnar hjá Florence Nightingale, letur upp í Onglandi.
* 3. mai - Stokkhólm: Karl XV verður krýndur kongur av Svøríki.
* 7. juli - Býurin Vladivostok verður grundlagdur av russarum nærindis markinum til Korea.
* 5. august - Trondheim: Karl IV verður krýndur kongur av Noregi.
* 6. november - Abraham Lincoln verður valdur fyrsti republikanski forseti í USA.
* 20. desember - Suðurcarolina tekur seg úr Sambandsríkinum.

## Føðingar

* 17. januar - Douglas Hyde, írskur yrkjari, fyrsti forseti Írlands (d. 1949)
* 17. januar - Anton Tjekhov, russiskur rithøvundur og leikskald (d. 1904)
* 22. august - Paul Nipkow, týskur uppfinnari (d. 1940)
* 23. november - Billy the Kid, amerikanskur brotsmaður (d. 1881)
* 28. november - Júst Olaf Jacobsen, løgtingsmaður 1899-1903. (d. 1932)
* 15. desember - Niels Ryberg Finsen, føroysk-danskur lækni, ið fekk Nobelvirðislønina (læknafrøði, 1903). (d. 1904)

## Andlát

* 1. juli - Charles Goodyear, amerikanskur evnafrøðingur og uppfinnari (f. 1800)
* 7. juli - Gustav Mahler, eysturríkskt tónaskald (d. 1911)
* 25. august - Johan Ludvig Heiberg, danskur yrkjari og leikskald (f. 1791)
* 21. september - Arthur Schopenhauer, týskur heimspekingur (f. 1788)