Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tikari

| How to read a taxobox**Tikari** |
| --- |
|  Siberiskur tikari |
| Varðveitingarstøða |
|  Endangered
 **Varðveitingarstøða** Hótt |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Mammalia  |
| Hópur: | Carnivora  |
| Ætt: | Felidae  |
| Slekt: | Panthera Linnaeus, 1758 |
| Slag: | P. tigris  |

 |

Fyrrverandi og núverandi útbreiðsluøki hjá tikara.
Tikari
**Tikari**, (latín *Panthera tigris*) er eitt stórt rándýr av kattarætt. Tikarum dámar best at vera fyri seg sjálvar. Tikarar eru ógvuliga dugnalig veiðidjór og brúka stríputa skinnið at fjala seg við í skóginum og leypa so á fongin. Teir duga væl at svimja, og teimum dámar væl at svala sær á í vøtnum, hyljum og áum. Tikarar eta mest stór og miðalstór djór, alt frá vatnbúfli til smáar hjørtir og villsvín. Tikarar eru hótt djóraslag og liva bara í Eystur- og Suðureystur-Ásia. Tikarar kunnu verða 3,4 metrar langir og viga upp í 305 kilo. Ein tikari kann svølta í tvær vikur, men kann tá eta upp í 30 kilo av kjøti í einari máltíð.

6 undirsløg finnast í dag:

* Bengalskur tikari (*Panthera tigris tigris*)
* Indokinesiskur tikari (*Panthera tigris corbetti*)
* Malaysiskur tikari (*Panthera tigris jacksoni*)
* Siberiskur tikari (*Panthera tigris altaica*)
* Suðurkinesiskur tikari (*Panthera tigris amoyensis*)
* Sumatratikari (*Panthera tigris sumatrae*)

Harumframt funnust 3 onnur undirsløg ið doyðu út seinastu 100 árini:

* Bali-tikari (*Panthera tigris balica*)
* Java-tikari (*Panthera tigris sondaica*)
* Kaspiskur tikari (*Panthera tigris virgata*)

Tikarin er eitt hótt djóraslag. Færri enn 10.000 tikarar liva nú í villini náttúru í Asia, serliga í India, Kina, Indonesia og Siberia. Tann villi tikarin er í vanda fyri at verða týndur, ikki minst tí veiðitjóvar drepa djórið fyri at selja tað ólógliga, serliga í Kina, sum er heimsins størsti keypari av friðaðum djórasløgum. Fyri nøkrum árum síðani setti kinverska stjórnin tiltøk í verk fyri at bjarga tikaranum undan týning, men nógv bendir á, at lógin um forboð ímóti handli við tikarum, ikki verður hildin.
# Íkorni

| Reyði íkornin |
| --- |
|  |
| Varðveitingarstøða |
|  Least Concern  (IUCN 3.1) |
| Vísundalig flokking |
| Kingdom: | Animalia |
| Phylum: | Chordata |
| Class: | Mammalia |
| Order: | Rodentia |
| Family: | Sciuridae |
| Genus: | *Sciurus* |
| Subgenus: | *Sciurus* |
| Species: | S. vulgaris |
| Vísindaligt slagnavn |
| Sciurus vulgaris Linnaeus, 1758 |
| Subspecies |
|
23 recognized, see text |
|  |
| Red squirrel range |

**Íkorni** er lítið gnagdýr sum livir í skógum í Evrásia og Norður-Amerika. Íkorni hevur óføra spískar kløur og klívur tí lættliga í trøum og javnvigar við langa, rísna halanum. Kimiliga loypur hann fleiri metrar grein av grein. Grái íkornin í Norður-Amerika varð fluttur til Evropa fyri 200 árum síðan og er farin víða um, og nógvastaðni hevur hann trokað upprunaliga reyða íkornan av. Íkornar gera sær kúluskapað reiður av bløðum og greinum at sova í. Áðrenn kvenndýrið leggur, ger hon sær serliga sterkt og fjálgt reiður. Íkorni fær 3-7 ungar.
# Fosturtøka

Altjóða støðan viðvíkjandi **fosturtøkulógini**, Frágreiðingin frá Sameindum Tjóðum 2013.
  Lógligt eftir umbøn.
  Bert lógligt í førum har ið vandi er fyri lívinum hjá mammuni, vandi er fyri sálarligu heilsuni, vandi er fyri heilsuni, har ið talan er um neyðtøku, brek hjá fostrinum, og/ella sosioøkonomiskir faktorar.
  Bert lógligt í førum har ið vandi er fyri lívinum hjá mammuni, vandi er fyri sálarligu heilsuni, vandi er fyri heilsuni, har ið talan er um neyðtøku og/ella brek hjá fostrinum.
  Bert lógligt í førum har ið vandi er fyri lívinum hjá mammuni, vandi er fyri sálarligu heilsuni, vandi er fyri heilsuni og/ella talan er um neyðtøku.
  Bert lógligt í førum har ið vandi er fyri lívinum hjá mammuni, vandi er fyri sálarligu heilsuni og/ella heilsuni.
  Ólógligt uttan nakað undatak.
  Ymiskt, alt eftir landsluti.
  Eingin kunning. (Seinast dagført 18. mai 2014)
**Fosturtøka** er steðgur av barnsburðartilgongdini, áðrenn fostrið sjálvbjargið. Fyrisitingarligi munurin á einari fosturtøku og einum deyðføddum barni er at deyðfødd børn vera partur av føðingarhagtølunum, fáa eitt navn, fáa útvega eina deyðaváttan og verða jarða.

## Føroyar

Í Føroyum er lógin frá 1959 viðvíkjandi fosturtøku enn í gildi (anordning nr. 228 af 20. juni 1959 om ikrafttræden på Færøerne af lov om foranstaltninger i anledning af svangerskab m.m.") Sambært hesi lóg kann avgerð um fosturtøku verða tikin av einum sjúkrahúsyvirlækna, sum er settur á einum av teimum 3 sjúkrahúsunum í Føroyum, "dersom afbrydelsen er nødvendig for at afværge alvorlig fare for kvindens liv eller helbred og såfremt tilfældet er begrundet i sygdom, og dette er konstateret på et af de i loven omhandlede sygehuse".

Í Føroyum hevur talið á fosturtøkum seinastu árini ligið millum 29 og 59. Ársbýti sæst niðanfyri:

| Fosturtøku tøl í Føroyum |
| --- |
| Ár | Tal |
| 1996 | 48 |
| 1997 | 38 |
| 1998 | 59 |
| 1999 | 47 |
| 2000 | 49 |
| 2001 | 42 |
| 2002 | 49 |
| 2003 | 37 |
| 2004 | 44 |
| 2005 | 29 |
| 2006 | 41 |
| 2007 | 46 |
| 2008 | 37 |
| 2009 | 51 |
| 2010 | 33 |
| 2011 | 33 |

## Keldir
# Grýtissmyril

| Grýtissmyril |
| --- |
|   |
| **Støða** |
|  Minst stúrin  |
| Vísindaflokking |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Aves  |
| Hópur: | Falconiformes  |
| Ætt: | Falconidae  |
| Slekt: | *Falco*  |
| Slag: | F. naumanni  |

 |

*Falco tinnunculus*
**Grýtissmyril** ella **Tornfalkur** (frøðiheiti - *Falco tinnunculus*) líkist nógv smirli, menn kennist frá honum av tí, at hann er meira reyðbrúnur omaná og hevur longri vel. Flogið hevur hann lætt og vakurt; ofta hongur hann stillur og veipar í luftini. Sjáldan gevur hann seg eftir fuglum; mest etur hann mýs og ormar. Í Føroyum vita menn hann sera sjáldan vera sæddan; men vist er tað, at hann fleiri ferðir hevur verið kendur fyri smiril.

## Sí eisini

* Fuglar í Føroyum

## Keldur

* Mikkjal á Ryggi: Fuglabókin, Dýralæra II. 1951.
# Leyva

| How to read a taxobox**Leyva - Ljón - Løva** |
| --- |
|  Afrikonsk Leyva í Namibia |
| Varðveitingarstøða |
|  Vulnerable
 **Varðveitingarstøða** Viðbrekin |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Mammalia  |
| Hópur: | Carnivora  |
| Ætt: | Felidae  |
| Slekt: | Panthera Linnaeus, 1758 |
| Slag: | P. leo  |

 |

Upprunaliga (reytt) og núverandi (blátt) útbreiðsluøki hjá leyvum.
**Leyva**, (eldri bíbliumál: **ljón**, talumál: **løva**) (frøðiheiti - *Panthera leo*) er eitt stórt rándýr av kattarætt.

Best kenda leyvan í dag er **Afrikanska leyvan**

Afrikanskar kvennleyvur halda til í føstum samløgum og ansa ungunum hjá hvør aðrari. Ungarnir berjast í spølni, og soleiðis venja teir seg at veiða sjálvir. Leyvur taka nógv ymisk súgdjór á grasfløtunum, tær leggja til dømis eftir ungum fílum, gnýum og giraffum. Tær halda seg í bólkum, einar 5-40 saman. Har eru nakrar fáar kallleyvur og nógvar vaksnar kvennleyvur við ungum sínum.

Leyva er einasti stórkøtturin, ið heldur saman í flokkum ella ættarbólkum, upp í einar 40 í hvørjum. Flokkurin ræður á einum 100 km2 stórum øki ella størri, alt eftir, hvussu veiðimøguleikarnir eru. Stóra kallleyvan verjir búøkið og kvennleyvurnar. Leyvur halda mest til á grasfløtum, og tað eru serliga kvennleyvurnar, ið veiða.

Leyva tekur oftast stór dýr, t.d. antilopu og sebru. Ein giraffur er nóg mikið at metta stóran leyvuflókk. Ein leyva kann skræða í seg 23 kg av kjøti í einum - tað sama sum 350 pylsur! Leyvur og aðrir stórkøttir hava sterkan, stuttan skølt av bíta fast. Tey taka við stóru, hárhvøssu tøkutonnunum. Teir stóru jakslarnir bíta væl á bróski og vøddum.

Kallleyvan er tann sterkasta í flokkinum. Hon verður 2,5 metrar long og hægri enn metur upp á háryggin. Kallleyvan hevur stórt ývið framvaks.

Upp til 12 ymisk undirsløg av leyvu (ljóni) eru eyðmerkt, m.o. Asiatisk leyva, Berbaraleyva og Kappleyva.
# Ný Guinea

Kort.
**Ný Guinea** er næststørsta oyggj í heiminum, hon hevur tropiskt veðurlag og er mest sum øll avvaksin við tjúkkum tropiskum regnskógi. Vestari parturin av Ný Guineu - Vestur Irian - var áður hollendskt hjáland, men hoyrir nú til Indonesiu, meðan eystari parturin er Papua Ný Guinea.

Ný Guinea er tógvin at koma ígjøgnum hjá ókunnumonnum, tí regnskógurin er tjúkkur og villingarsamur, og fólkið óvinaliga sinnað móti fremmandum. Mangir vóru teir, sum hættaðu sær inn í landið, ið ongantíð komu út aftur haðandi. Har er tí mangt, sum eingin veit um. Tað er ikki longur síðani enn í 1953, at ein avstralskur flúgvari kom fram á eina áður ókenda bygd, sum var niðri í einum djúpum dali, umgyrdum av høgum fjøllum.

Fólkið í Ný Guineu er sprottið úr Afriku og blámannaætt, og væl bregður afturí, hóast tað hesi seinastu túsund árini er runnið saman við mangar aðrar tjóðflokkar. Tað búgva slakar 7,5 milliónir av fólki á oynni. Fólkið kallast *papuar*. Tað ráliga og heita veðurlagið ger, at bert fáir hvítir menn búgva á oynni. Men teir, sum búgva har, eru annaðhvørt embætismenn ella garðeigarar. Garðarnir eru stórir og fullir av kokuspálmum, gummitrøum og grønmeti. Teir hava stór gullnám í fjøllunum. Men ikki er komandi til teirra uttan í flúgvara. Alt, sum verður nýtt í náminum, gravkýr, maskinur, matur og onnur útgerð, verður flutt í fjøllini við flúgvara.
# Stóru Grasfløturnar

Kort
Miðskeiðis í Kanada og Sambandsríki Amerika eru **Stóru Grasfløturnar** ella prerian, sum lendið eisini verður kallað (á enskum: *Great Plains*). Á hesum óføra víða lendið er heitt og turt um summarið og kuldi og kavi um veturin. Trø vaksa bara við áir og vøtn. Fyrr, tá ið fløturnar vóru albeittar við síðum grasi, gingu fleiri milliónir visundar har. Nú eru fløturnar veltar. Mesta grøðin er hveiti og mais.
# Amerikanskur bisonur

| How to read a taxobox**Bisonur Amerikanskur bisonur** |
| --- |
|   |
| Varðveitingarstøða |
|  Near Threatened
 **Varðveitingarstøða** Nærum hótt |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Mammalia  |
| Hópur: | Eutheria  |
| Yvirætt: | Artiodactyla  |
| Ætt: | Bovidae  |
| Slekt: | Bison  |
| Slag: | B. bison Linnaeus, 1758 |
| Undirslag: | ''''' |

 |

**Amerikanskur visundur** ella **Amerikanskur bisonur** (amerikanskt enskt: *Buffalo*, frøðiheiti: *Bison bison*) er eitt grasetandi jóturdýr ið upprunaliga livdi í stórum flokkum á amerikansku preriunum í USA og í Kanada. Núlivandi stovnurin er lítil, men í vøkstri. Fyrr reikaðu visundar í milliónatali í ovurstórum fylgjum á grasfløtunum í t.d. Wyoming og Nebraska. Men fyri einum hundrað árum síðan høvdu niðursetumenn dripið so nógvar, at bara einir 500 vóru eftir á lívi. Nú eru einir 550.000 visundar í náttúrufriðøkjum. Stór fylgi av bisonoksum ganga eisini trygt á biti í Wyoming og Montana. Í Yellowstone National Park liva bæði bisonoksar, úlvar, fjalla-leyvur, grizzly-bjarnir, elgar og nógv onnur.

Um ár 1900 fóru nógvir garðar at ala drápsneyt.

* Útbreiðsluøki hjá bisoni í dag.
* Amerikanskur visundur á Santa Catalina Island í Suðurkalifornia.
* Flaggið hjá Wyoming.
* Búflar eta gras og annað, sum tey svølgja ótungt.

## Sí eisini

* Evropeiskur bisonur

## Keldur