Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gnagdýr

| How to read a taxobox**Gnagdýr** |
| --- |
|  Vatnsvín í Suðuramerika |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Flokkur: | Mammalia  |
| Hópur: | **Rodentia**  |

 |

**Gnagdýr** (frøðiheiti - *Rodentia*) er súgdjór við tveimum longum hvøssum framtonnum. Otur og bævur hoyra til gnagdýraættina; eisini minkur, hermalínið, skunkur og grevlingur eru í somu ætt. Vatnsvínið er størsta gnagdýr í heiminum.
# Dýr

| How to read a taxobox**Dýr** |
| --- |
|   |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domain: | Eukaryota  |
| (unranked) | Opisthokonta  |
| Ríki: | **Animalia** (Dýr) Linnaeus, 1758 |

 |

**Dýr** ella **djór** (frøðiheiti - *Animalia* ella *Metazoa*) er ein bólkur av fleirkyknu lívverum, sum kunna røra seg runt. Dýr er eitt av teimun lívfrøðiligu ríkinum. Flestu livandi verur eru dýr. Vísindafólk halda, at til eru umleið 10 mió sløg. Dýrini eru ymisk, frá teimum smæstu, einføldu verunum, ið líkjast ørsmáum slímklattum, til tær størstu ránsdýr. Øll dýr eru skipað í fleiri bólkar. Tindasvín eru t.d. í tí bólkinum, ið livir av skordýrum. Men tað er eisini í einum undirbólki av súgdýrum innan súgdýraflokkin. Øll sugdýr eru síðan í ryggdýrabólkinum.

Dýr er livandi skapningur, sum etur, flytur seg og nørist. Tað sansar alt uttan um seg við tevi, kenslu, sjón, hoyrn og smakki. Livumfarið hjá einum dýri er, at tað verður borið í heim, veksur, verður kynsbúgvið, nørist og doyr. Tað etur, so kroppurin mennist og búnast. Føðin gevur dýrunum orku at flyta seg úr stað. Bara fáir dýrabólkar flyta seg ongantíð, til dømis standa soppar festir á steinum alt lívið. Bara ein lítil partur av øllum dýrasløgum, ið hava livað á jørðini, er til nú á døgum. Óteljandi sløg, líka frá stóru eðlunum til drontarnar, eru útdeyð. Nógv dýr, sum t.d. fílar og tikarar, eru í stórum vanda at doyggja út.
# Chordata

| How to read a taxobox**Chordata ("Ryggstreingjardjór")** |
| --- |
|  *Pristella tetra*. |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domain: | Eukaryota  |
| Ríki: | Animalia  |
| Undirríki: | Eumetazoa  |
| (unranked) | Bilateria  |
| Superphylum: | Deuterostomia  |
| Fylki: | **Chordata** Bateson, 1885 |

 |

**Chordata** (umleið "Ryggstreingjardjór") er eitt djórafýlki. Øll hesi djór hava eina *chorda dordalis* (umleið "ryggstrong") onkuntíð í lívinum. Ryggdýr eru í chordataflokkinum; tey hava vanliga broytað sín "ryggstrong" til ein mønustrong.
# Súgdjór

| How to read a taxobox**Súgdjór** |
| --- |
|   |
| **Frøðilig flokking** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ríki: | Animalia  |
| Fylki: | Chordata  |
| Undirfylki: | Vertebrata  |
| Flokkur: | **Mammalia**  |

 |

**Súgdjór** (frøðiheiti - *Mammalia*) er ein bólkur av djórum, sum er sermerktur við, at kvenndjórini kunnu framleiða mjólk til ungar sínar. Eitt annað eyðkenni er, at súgdjór føða livandi ungar, øvugt egg. Øll súgdjór hava hár ella feld, hava heitt blóð og støðugan kropshita, og ungarnir súgva mjólk frá mammuni. Kvennsúgdjórið gevur bestu javnvágina av fiti og eggjahvíta, so ungarnir búnast skjótt. Menniskjað er bara eitt av umleið 4000 hugtakandi súgdjóra-sløgunum á jørðini. Menniskjað hoyrir upp í súgdjórabólkin, vit nevna primatar. Aðrir primatar eru apur og mannapur, og teimum líkjast vit mest.

Súgdjór hava øll møgulig skap og allar støddir, men tey, ið líkjast mest, verða roknað upp í sama bólk ella hóp. Í hvørjum hópi eru ymiskar slektir ella sløg. Tað eru 21 ymiskir súgdjórabólkar og eini 4000 ymisk sløg. Flestu súgdjór hava lívmóður. Ungarnir búnast í lívmóðurini inni í mammuni. Summi súgdjór verða nevnd pungdýr - hesir ungarnir verða lagdir óbúnir og vaksa í einum húðarfaldi á búkinum á mammuni. Minsti bólkurin er nevdýrini, og tey og mýriigulin eru einastu súgdjór, har ungarnir verða klaktir úr eggi. Størsti súgdjórabólkurin er gnagdýrini, 1702 sløg. Afrikanski fílurin er størsta súgdjór á landi.

Súgdjór eru næstan allastaðni - í ísoyðimørkum, í kuldaøkjum, í turrastu og heitastu oyðimørkum. Flestu eru á landi, onnur halda til í sjógvi. Øll eru væl lagað til umhvørvið, tey liva í. Mong súgdjór halda til niðri í moldini, í holum ella gongum. Her leggja tey ungarnar, og her krógva tey seg. Tey flestu mugu fara úr holuni at finna sær føði ella vatn, men summi, til dømis moldvørpan, eru holubúgvar burturav og koma sjáldan upp úr holuni. Mong súgdjór halda til í áum og áarstreymum, stórum vøtnum og mýrlendum. Men hóast tey eru sum skapt at liva í vatni, so mugu tey tíðum upp at anda. Havsins strendur eru heim hjá mongum súgdjórum. Summi eru ein part av tíðini í sjónum og ein part á landi, tá ið tey leggja og ansa eftir hvølpunum. Onnur eru alla tíðina í sjónum. Hvalir eru einastu súgdjór, sum eru í sjónum burturav.

Summi súgdjór halda saman í bólkum, tí tá er lættari at veiða sær føði og at verja seg. Samanbornir við onnur djór, eru súgdjóraungar longur bundnir at teim vaksnu. Súgdjór eta alt møguligt. Tey eta fyri at fáa orku - á sama hátt sum ein bilur má hava brennievni. Hjá villini súgdjórum ræður um at veiða sær nóg mikið til matna. Øll súgdjór hava evni at verja seg, verða tey álopin. Og tá samanum kemur, so vilja øll sleppa undan at verða etin ella fáa mein. Summi kúvenda og flýggja undan. Onnur ørkymla fíggindan á ymsan hátt. Súgdjór hava sterkan kropp, tí tey eru ryggdjór, hava beinagrind.

Steinrenningar prógva, at súgdjór hava livað á jørðini í eini 200 mió. ár. Mong súgdjór eru í stórum vanda at verða avoydd.

## Sí eisini

* *Mammalia*

## Keldur

## Slóðir úteftir
# 1904

**1904** (MCMIV) var sambært gregorianska kalendaranum eitt skotár, ið byrjaði á einum fríggjadegi.

## Hendingar

* Tíðindablaðið Várskot verður útgivið fyrstu ferð.
* Tíðindablaðið Atlanten verður útgivið fyrstu ferð.
* Heimamissiónin byrjar formliga virksemi sítt í Føroyum, tá Axel Fr. Moe verður settur sum trúboðari í Suðuroy

### Ítróttur

* 24. august - Klaksvíkar Ítróttarfelag, t.e. KÍ, verður stovnað.
* 4. oktober - Havnar Bóltfelag, t.e. HB, verður stovnað.

## Føðingar

* 3. juli - Sámal Petersen í Klaksvík (d. 1976). Løgtingsformaður, landsstýrismaður.

## Andlát

* 27. juli - Jens Christian Evensen (f. 1840), Føroya próstur 1885-1900.
* 24. september - Niels Ryberg Finsen (f. 1860).
# Djibuti

**République de Djibouti
جمهورية جيبوتي‎**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Djibuti) |  (Skjaldarmerki Djibuti) |

 |
| Tjóðarslagorð: "Unité, Égalité, Paix" |
| Tjóðsangur: *Djibuti*1 |
|  |
| **Alment mál** | Arabiskt og Franskt |
| **Høvuðsstaður** | Djibuti |
| **Forsætisráðharri** | Abdoulkader Kamil Mohamed |
| **Forseti** | Ismaïl Omar Guelleh |
| **Fullveldi** | 27. juni 1977 (frá Fraklandi) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   23.200 km² 0.09% |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2023  - tættleiki |   976.143 37.9/km² |
| **Gjaldoyra** | Franc (DJF) |
| **Tíðarøki** | UTC +3 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .dj |
| **Telefonkota** | `+253` |
| 1 ella *Jabuuti* (somaliskt); جيبوتي 'Jibuti' (arabiskt). |

**Lýðveldið Djibuti** (franskt: *République de Djibouti*, arabiskt: جمهورية جيبوتي‎) er eitt lítið land í Eysturafrika. Djibuti hevur mark við Etiopia, Eritrea og Somaliland. Landið hevur 976 143 íbúgvar (2023). Djibuti er bæði høvuðsstaður og størsti býur í Djibuti. Lítla oyðimarkarlandið Djibuti gjørdist sjálvstøðugt ríki í 1977. Flestu fólk har eru flakkfólk. Landið hevur stóran týdning fyri henda partin í Afrika, tí at høvuðsstaðurin, ið eisini eitur Djibuti, er einasti stóri havnabýur afrikamegin Reyðahav. Inntøkurnar frá havnini eru høvuðsgrundarlagið undir búskapinum í Djibuti.

Djibuti
## Regiónir í Djibuti

Regiónir í Djibuti

Regiónir| Región | Vídd (km2) | Fólkatal | Høvuðsstaður |
| --- | --- | --- | --- |
| Ali Sabieh,
*(Région d'Ali Sabieh)* | 2 200 | 75 005 | Ali Sabieh |
| Arta,
*(Région d'Arta)* | 1 800 | 69 047 | Arta |
| Dikhil,
*(Région de Dikhil)* | 7 200 | 80 023 | Dikhil |
| Djibuti,
*(Ville de Djibouti)* | 200 | 604 013 | Djibuti |
| Obock, *(Région d'Obock)* | 4 700 | 40 128 | Obock |
| Tadjoura,
(*Région de Tadjourah)* | 7 100 | 79 567 | Tadjoura |
# Eritrea

**ሃገረ ኤርትራ
دولة إرتريا**|

|  |  |
| --- | --- |
|  (Flagg Eritrea) |  (Skjaldarmerki Eritrea) |

 |
| Tjóðarslagorð: Onki1 |
| Tjóðsangur: *Ertra, Ertra, Ertra* |
|  |
| **Alment mál** | Tigrinya, arabiskt, enskt |
| **Høvuðsstaður** | Asmara |
| **Forseti** | Isaias Afewerki |
| ' | Onki |
| **Fullveldi** | 24. mai 1993 (frá Etiopia) |
| **Vídd**  - tilsamans  - vøtn (%) |   121,100 km² 0.14 % |
| **Íbúgvar**  - tilsamans 2014  - tættleiki |   6 380 803 52.7/km² |
| **Gjaldoyra** | Nakfa (ERN) |
| **Tíðarøki** | UTC +3 |
| **Økisnavn á alnetinum** | .er |
| **Telefonkota** | `+291` |
| 1Fleiri enn 10 mál verða talað, men høvuðssmálið er tigrinja. |

**Staturin Eritrea** (alment heiti) er eitt lítið land í Eysturafrika. Eftir frælsiskríggj í 20 ár loysti fjallalandið Eritrea frá Etiopia í mai 1991. Eritreiski frælsisherurin (EPLF) rak seinastu etiopisku herdeildirnar av landinum og fór so at gera landinum eina stjórnarskipan.

Fólkið í Eritrea roynir nú at fáa á føtur aftur búskapin og alt annað, sum varð oyðilagt í krígnum.

## Søga

### Loysing

Eritra hevði staðið undir Etiopia síðan 4. øld. Sum hjáland var tað limað inn í Etiopia í 1962. Næstan beinanvegin fóru Frælsisfylking Eritrea (stytt EPLF), og aðrar rørslur at berjast fyri frælsi. Í 1991 eydnaðist EPLF umsíðir eftir frælsisbardagar í næstan 30 ár at reka etiopiska herin úr landinum. Á fólkaatkvøðu í 1993 var eisini stórur meiriluti fyri loysing.

Bráðfeingisstjórn varð skipað, og í mai 1993 var Eritrea lýst at vera frælst ríki. Limir í EPLF, við Isaias Afewerki (føddur 2. februar 1946 í Asmara, Eritrea) á odda skipaðu tjóðarting, bóðu Vesturheimin um stuðul og hjálp og settu fólkaræði í gildi. Eritrea varð fyrsta land í Afrika at broyta landamørkini, sum evropeiska hjálandaveldið hevði sett.