# Pusi

Kena veimataqali mataqali ni pusi
Na **pusi** (Felis catus) e dua na vale species ni daukana lalai lewenimanumanu manumanu susu. E duadua ga na species manumanu vakavaletaki ena matavuvale Felidae ka dau vakatokai me na **pusi vale** se **pusi vakavale** me vakaduiduitaki koya mai vei ira na lewe ni matavuvale kila lewenilotu. Pusi e dau maroroi me vaka na manumanu ni vale ia e rawa talega ni pusi ni iteitei se pusi ni kilavale; na pusi kilavale e dau galala qai sega ni veitaratara kei ira na tamata. E dua na daukania na lewenimanumanu, e gadrevi kina e dua na kakana e yavutaki vakalevu ena lewe ni manumanu. Na kena taukuku e rawa ni vakasukai e vakarautaki me vakamatea na veimataqali manumanu lalai me vaka na kalavo lalai kei kalavo. E kaukaua na yagona, e dau veisau, e totolo na nona vakasama, e matailalai tale ga na batina, e vakatorocaketaki vinaka tale ga na nona rai ena bogi kei na nona dau boi vinaka. Pusi vale era vakamareqeta na tamata me baleta na veitokani kei na nodra rawa ni vakamatea na rodent. E rauta ni 60 mataqali pusi era kilai mai na veimataqali rejisita ni pusi.

Na pusi e tautauvata na kena ibulibuli kei na so tale na species felid: e kaukauwa na yagona, totolo na nona vakasama, matailalai na batina, kei na qaqalo e rawa ni vakasukai e veiganiti me vakamatea na manumanu lalai. E vakatorocaketaki vinaka na kena rai ena bogi kei na kena boi vinaka. Na veitaratara ni pusi e oka kina na vosataki me vaka na miau, qoqolou, sisi, kei na kudru ka vakakina na vosa vakayago ni pusi-vakatabakidua. E dina ga ni pusi e dua na species veimaliwai, e dua na dauvakasasa taudua. Me vaka e dua na manumanu dauvakacaca, e dau vakacaca, e dau cakacaka vakalevu ena mataka lailai kei na yakavi. E rawa ni rogoca na rorogo sa rui malumalumu se sa rui cecere ena wasoma me baleta na daliga ni tamata, me vaka na kena era cakava na kalavo kei na so tale na lalai manumanu susu. E vakatubura tale ga qai raica na feromoni.

Yalewa pusi vale e rawa ni tiko na luveni pusi mai na vulaitubutubu ki na icavacava ni vulaitubutubu, kei na levu ni benu e dau tekivu mai na rua ki na lima na luveni pusi. Pusi vale era susugi ka vakaraitaki ena soqo me vaka na pusi ni kawa rejisita, e dua na ka taleitaki ka kilai me pusi totoka. Na kena lewai na iwiliwili ni pusi e rawa ni vakayacori ena kena vakalutu kei kena sega ni vakaluveni, ia na nodra vakalevutaki kei na nodra biu laivi na manumanu e vakavuna me levu kina na pusi ni kilavale pusi e vuravura raraba, e veivuke ena kena vakarusai na manumanu taucoko vuka, manumanu susu, kei qasi species.

E dau nanumi tu mai vakabalavu ni tekivu na nodra vakamalumalumutaki na pusi mai Ijipita Makawa, era dau vakarokorokotaki kina na pusi mai na 3100 BC, ia na toso vou ena vakadidike ni veika makawa kei na genetika e vakaraitaka ni nodra vakamalumalumutaki a yaco ena Ra Esia rauta na 7500 BC.

Me vaka ni 2021, e rauta ni 220 milioni na pusi taukeni kei na 480 milioni na galala-veilakoyaki pusi e vuravura.

## Ekoloji

### Vanua ni bula

Na pusi vale e dua na species veimatanitu ka dau yaco ena levu na vanua e vuravura. E rawa ni veisau qai tiko ena gauna oqo ena veivanua kece vakavo ga na Antarctica, kei na 118 mai na 131 na ilawalawa lelevu ni yanuyanu, ena veivanua tu vakatikitiki mada ga Yatu Kerguelen. Ena vuku ni kena rawa ni bulabula vinaka ena voleka ni vanua kece ni bula vakavuravura, e maliwai ira na vuravura e levu duadua species veivakacacani. E bula ena veiyanuyanu lalai e sega kina na tamata. Pusi kilavale e rawa ni bula ena veikau, vanua co, tundra, vanua e baravi, vanua ni teitei, vanua lolobo, vanua ni korolevu, kei vanua suasua.

Na sega ni vinakati ka vakavuna na pusi vale me qaravi me vaka e dua na species veimatanitu dauvakacaca e rua na ka . Ena dua na yasana, me vaka ni lailai na kena veisau mai na pusi kila, e rawarawa sara me veiwatini kei na pusi kila. Na veivakaduiduitaki oqo e vakavuna na leqa ki na duidui ni gene ni so na iwiliwili ni pusi kila, vakabibi e Sikoteladi kei Hungary, rairai talega na vanua o Iberia, kei na vanua e taqomaki kina na vanua vakaitaukei e volekata na tamata-lewa vanua rairai, me vaka na vanua ni gade e Kruger e Sauca Aferika. Ena yasana kadua, ka rairai matata cake, na kena vakacurumi ki na veivanua e sega ni tiko kina na pusi ni vanua e cau ki na kena sa lutu sobu na species ni vanua.

### Kilataki

Pusi kilavale era pusi vale era sucu ena se ra sa lesu tale ki na dua na ituvaki ni veikau. Era sega ni kilai ira vinaka na tamata ra qai dau veilakoyaki galala ena veikoro lelevu kei na veivanua lala. Na naba ni pusi vakakila e sega ni kilai, ia na vakasama ni Amerika na iwiliwili ni kilavale e tiko mai na 25 ina 60 milioni. Pusi kilavale e rawa ni bula duadua, ia e levu era kune ena koloni lelevu, era taukena e dua na vanua vakatabakidua ra qai dau veiwekani kei na dua na ivurevure ni kakana. Era kune e Roma na veivanua kilai levu ni pusi kilavale levu wavolita na Colosseum kei Forum Romanum, kei na pusi ena so na vanua oqo era vakani ka soli vei ira na veiqaravi vakavuniwai mai vei ira dauveiqaravi.

E duidui sara na nodra rai na lewenivanua me baleta na pusi kilavale, mai na nodra raici ira mera manumanu galala mera raici ira mera kutu.

E so pusi kilavale e rawa ni rawati vinaka na veimaliwai ka ‘vakabulabulataki tale’ me baleta na veisusu; pusi gone, vakabibi na pusi gone kei pusi era sa sotava oti kei na veitaratara kei na tamata era sa ciqoma vakalevu duadua na sasaga oqo.

### Kena revurevu ena manumanu kila

Ena yanuyanu, na vuka e rawa ni cau me vaka na 60% kakana ni pusi. Voleka ni veigauna kece, na pusi e sega ni rawa ni kilai me vaka na vuna duadua ga ni kena vakalailaitaki na iwiliwili ni manumanu vuka ni yanuyanu, kei na so na gauna, na kena vakarusai na pusi sa vakavuna e dua na "veimama manumanu dauvakacaca sereki" na kena revurevu; ena vanua e vakavuna kina na kena vakamalumalumutaki na manumanu daukana e cake e dua na levu ni manumanu lalai ka vakavuna na lutu levu ni nodra manumanu wasei. Na pusi ni vale e dua na ka e vakavuna na kena sa lutu sobu tiko e vuqa na mataqali manumanu, e dua na ka e sa qai mai vakavuna, ena so na gauna, me ra yali yani. Eso na vuka vanua e dau ni Niusiladi , kei na na kisi bibi duadua sai koya na sega ni vuka wren ni Yatu Stephens (*Traversia lyalli*), ka a vakavuna me yali yani ni oti ga e vica na yabaki na kena kunei. E dua pusi kilavale ena Niusiladi vakamatei o 102 bati lailai na kena gusu lekaleka ni Niusiladi (*Mystacina tuberculata*) ena vitu na siga. Ena Amerika, na pusi kilavale kei na galala-vakamatei e dua na vakasama 6.3 – 22.3 bilioni na manumanu susu ena veiyabaki.

E Ositerelia, na kena revurevu na pusi ena iwiliwili ni manumanu susu e levu cake sara mai na kena revurevu ni kena vakayali na vanua ni bula. E sivia e dua na milioni na qasi era dau vakamatea na pusi kila ena veisiga, e vakatayaloyalotaka na 258 species. Pusi era sa vakavuna na kena vakarusai na *Leiocephalus eremitus* kei *Chioninia coctei.*

## Veitikina