Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vuravura taucoko

Na **vuravura taucoko** e tiko na kena vanua kei na kena gauna kei na nodra lewena, oka kina na veivuravura, kalokalo, veivuravuras, kei na levu ni veika bibi kei na kena kaukauwa. Ena kena sa sega ni kilai na levu ni spatial ni vuravura , sa rawa me vakarautaka na levu ni muria e vuravura, ka sa namaki tiko oqo me 93 billion na yabaki ena diameter. Ena veimataqali multiverse hypotheses, na vuravura oqo e dua vei ira na vuqa na causal tagutuvi constituent na tiki ni dua na multiverse levu cake, o koya vakataki ira na comprises ena vanua vata ga kei na kena e liu; me kena isau, 'na vuravura' kei na 'multiverse' era sa tautauvata ena vakasama.
# Ivakarau Solar

Na Matanisiga, na kena veivuravura kei na kena vula.
Na **Ivakarau Solar** se **Ivakarau ni Matanisiga** na ivakarau ni kalavo ni Matanisiga ke na veika e obita koya. E a buli ena rauta ni 4.6 bilioni na yabaki sa oti ena gauna e lutu kina e dua na vanua levu ni dua na o ni molikuli, ka buli kina na Matanisiga kei na dua na disiki ni vuravura taumada. Na Matanisiga e dua na kalokalo ivakaraitaki ka maroroya e dua na veivakatautauvatataki ena kena cokovata na haidrojini ki iliumi ena kena uto, vakagalalataka na kaukaua oqo mai na kena fotosfera e taudaku. Era kaya na dauraikalokalo me dua na kalokalo levu ni G-mataqali.

Na veika lelevu duadua e wavokita na Matanisiga oya walu na veivuravura. Ena kena ituvatuva mai na Matanisiga, eratou va na veivuravura vakavuravura (Mekuri, Venusi, Vuravura kei Aceni); rua kasi tutuwa (Jupita kei Satuni); kei rua aisi tutuwa (Uranusi kei Nepituni). Kece veivuravura vakavuravura e tiko na kena veivanua kaukaua. Kena veibasai, Kece veivuravura tutuwa sega ni dua na kena dela vakadeitaki, me vaka ni ra sa vakalevutaki mai na kasi kei waini. Sivia na 99.86% ni Ivakarau ni matanisiga ka voleka ni 90% vo ni Matanisiga e tiko ena Jupita kei Satuni.

E tiko e dua na duavata kaukauwa ena kedra maliwa na dauraikalokalo ni tiko ena Ivakarau ni matanisiga sa e lailai mai na ciwa na veivuravura leleka: Seresi, Okusi, Puluto, Haumea, Kuawoa, Makemake, Koqoqi, Erisi, kei Sedina. E tiko e dua na iwiliwili levu ni yago lalai ni Matanisiga, vaka vatu vakaitamera, kometa, senitora, meteorodi, kei o veimaliwai ni veimatanitu kuvu ni soso. Eso vei ira na yago oqo era tiko ena beleti asteroid (ena maliwa ni vanua e rau orbita kina o Aceni kei Jupita) kei na beleti Kaipa (ena taudaku ga ni vanua e wavokita kina o Nepituni). Ono vuravura, vitu lailai veivuravura, kei veika tale eso e tiko kina na setilaiti vakayago era wavokita tiko, ka dau vakatokai me ‘vula’.

Na Ivakarau ni matanisiga e dau vakaluvuci ena Matanisiga nei tikitiki sausaumi, cagi matanisiga, ka bulia na eliosifera. E rauta ni 75–90 na iuniti ni kalokalo (AU - astronomical unit) mai na Matanisiga, na cagi matanisiga sa tarova, ka vakavuna na eliocegu. Oqo na Ivakarau ni matanisiga ki na vanua ni veikalokalo. Na vanua taudaku yasana duadua ni Matanisiga sa ikoya na o Ota, na ivurevure ni kometa balavu, ka vakabalavutaki ki na dua na radiusi ni 2,000–200,000 AU. Na kalokalo voleka duadua ki na Matanisiga, Proxima Centauri, e 4.25 na yabaki rarama (269,000 AU) na kena yawa. Na kalokalo ruarua oqo e rau lewe ni kalokalo na Sala ni Sucu.

## Veitikina
# Mekuri

Mekuri
Na **Mekuri** (ivakatakarakara: ) e veivuravura lailai ka ni ena ivakarau ni matanisiga. Na kena orbita wavokita na matanisiga e 87.97 siga, na lekaleka duadua ni veivuravura kece sara ena ivakarau Solar. E vakayacani ni oti na Mekuri, kalou ni Roma, na italai ni kalou.

E vakatokai o Mekuri me dua na veivuravura vakavuravura, ka rauta ni tautauvata na kalavo ni dela ni Aceni. E vakacacani sara vakalevu na dela ni Mekuri, ena vuku ni veika e sega ni wili rawa e yaco ena vica vata na bilioni na yabaki. Na kena qara levu duadua, na Caloris Planitia, e 1,550 na kilomita (960 na maile) na kena rabailevu, ka rauta ni dua na ikatolu ni kena rabailevu na vuravura (4,880 na kilomita se 3,030 na maile). Me vakataka ga na Vula ni Vuravura, na dela ni Mekuri e vakaraitaka e dua na ivakarau ni rupi raraba e vakatuburi mai na cala ni thrust kei na ivakarau ni rarama rarama e buli mai na vo ni veika e yaco ena veivakacacani.

Na yabaki ni vuravura ni Mekuri (88.0 na siga ni vuravura) kei na siga ni vuravura (58.65 na siga ni vuravura) erau tiko ena dua na 3:2 na ratio. Na veiwekani oqo e vakatokai na rorogo ni veisau, kei na sidereal eke e kena ibalebale "veiwekani kei na kalokalo". Kena itinitini, e dua na siga ni matanisiga (cadranisiga ki cadranisiga) ena Mekuri e rauta ni 176 na Vuravura siga: vakaruataki na yabaki sidea ni Vuravura. Kena ibalebale oqo ni dua na yasa ni Mekuri ena tiko ga ena rarama ni matanisiga me dua na yabaki ni Mekuri ni 88 na Vuravura siga; ni ena gauna ni orbita ka tarava, na yasana oqori ena butobuto tikoga ena veigauna kece me yacova na cabe ni matanisiga ka tarava ni oti tale e 88 na siga ni Vuravura.

Ni cokovata kei kena cecere vakatani ni orbita, na dela ni vuravura e duidui sara vakalevu na kaukauwa ni matanisiga rarama kei katakata, kei na veivanua vaka-ekuatoa e tekivu mai na −170 °C (−270 °F) ena bogi ki na 420 °C (790 °F) ena gauna ni rarama ni matanisiga. Ena vuku ni lailai sara na vakanamata vaka-axial, na duru ni vuravura era sa vakalolomataki tudei. Oqo e vakaraitaka vakaukauwa ni rawa ni tiko na aisi wai ena veibuca. Ena dela ni vuravura e dua na tautuba vuravura vakaitamera sara kei na dua na vanua ni makeneta malumalumu ka kaukauwa sara me vakasuka na cagi matanisiga. E sega ni dua na setilaiti vakayago e tiko vei Mekuri.
# Venusi

Venusi
Na **Venusi** (ivakatakarakara: ) sai koya na ikarua ni veivuravura mai matanisiga. E vakayacani ni oti na kalou yalewa ni loloma kei totoka ni Roma. Me vaka ga na ikarua ni vuku ni vanua ni lomalagi bogi oti na vula o ya, sa rawa vei Venusi me biuta e dua na kudru, ka sega ni dua, e dau luvaiwale mata ni matanisiga ena loma ni rarama. Na Venusi e koto ena loma ni vuravura nei vuravura, ka sega vakadua ni rairai muailiu ni vakayawa sara mai na matanisiga, ena kena gauna ga ni oti ga na dusk kei na kena tubu tiko ena tokalau.
# Jupita

Jupiter
Na **Jupita** (ivakatakarakara: ♃) na ikalima ni veivuravura mai Matanisiga ka levu duadua ena Ivakarau Solar. E dua na kasi levu ka sivia na 2.5 na gauna na kena levu mai na veivuravura kece tale eso ena Ivakarau Solar cokovata ka lailai sobu mai na dua na udolu na levu ni Matanisiga. Na kena rabailevu e tini ka dua na kena rabailevu mai na Vuravura kei dua na ikatini ni Matanisiga. E wavokita na Matanisiga o Jupita ena dua na yawa ni 5.20 AU (778.5 Gm), kei na dua na gauna ni wavokita e 11.86 yabaki. E ikatolu ni ka vakayago rarama duadua ena lomalagi ni bogi e Vuravura, ni oti na Vula kei Venusi, ka sa laurai mai na gauna ni bera na itukutuku makawa. Na yacana e vu mai na yaca i Jupiter, na kalou levu ni lotu makawa vaka-Roma.
# Jioloji

**Jioloji** (Vosa Vakavalagi: **Geology**) e dua na tabana ni vakadidike veikabula e kauwaitaka na Vuravura kei veika tale eso ni iyaya kalokalo, na vatu era buli kina, kei iwalewale era veisau kina ena veigauna. Jioloji ni gauna oqo e vakaitamera sara na kena vakalevutaki na veika kece tale eso ni saenisi Vuravura, oka kina na hydrology. E vakacurumi vata kei na saenitisi ni ivakarau ni vuravura kei na saenitisi ni veivuravura.

Jioloji e vakamacalataka na ituvatuva ni Vuravura ena dela kei na ruku ni kena dela kei veika e vakavuna na ituvatuva oya. Daujioloji era vulica ni qele na veika e tu ena veivatu me rawa nira kila kina na itukutuku ni kena buli. Jioloji e vakadeitaka na yabaki ni bula ni vatu e kune ena dua na vanua; Jiokemisitiri (e dua na tabana ni jioloji) e vakadeitaka na nodra yabaki ni bula taucoko. Ena kena cokoti vata na veimataqali iyaya ni cakacaka ni vatu, karisitala, kei iyaya ni cakacaka makawa, daujioloji era rawa ni vola na itukutuku makawa ni vuravura me vaka e dua na ka taucoko. Dua na yasana oya me vakaraitaka na yabaki ni Vuravura. Jioloji e vakarautaka na ivakadinadina ni peleti tektonika, na itukutuku makawa ni bula vakaidewadewa, kei na draki ni vuravura sa oti.

Daujioloji vulica raraba na iyau kei na iwalewale ni Vuravura kei so tale na veivuravura vakavuravura. Era dau vakayagataka na dauvakadidike ni qele e levu sara na iwalewale mera kila kina na ituvatuva ni Vuravura kei na kena veisau, okati tina cakacaka ni vanua, vatu ivakamacala, jiofisiki tekiniki, vakadidike vakakemikali, vakatovotovo vakayago, kei ivakaraitaki vakafika. Ena kena vakayagataki, e bibi na jioloji me baleta na vakadidike kei na vakayagataki ni minerale kei haidrokaboni, vakatovotovotaki ni wai ivurevure, kilai na leqa ni veika bula, vakavinakataki ni leqa ni veika bula wavoliti keda, ka vakarautaka na vakasama me baleta na veisau ni draki sa oti. Jioloji e dua na veivakadodonutaki vakavuli levu, ka sa ikoya na lomadonu ni idinia ni vakajioloji ka vakaitavi bibi ena idinia ni vakatekinolaji.

## Veitikina