Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yabaki

Na **yabaki** sai koya na orbital ni gauna ni vuravura ka toki ena kena vuravura wavokita na matanisiga. Na kena sa yaco ki vuravura axial taiki, na sala ni dua na yabaki e raica na kena sa veisoliyaki na gauna, ka makataki ena veisau kena draki, na auwa ni sigararama, ka vaka kina, draudrau ka qele talega.

Na yalomatua kei subpolar na veiyasana vakavolivolita na vuravura, e va na draki e kilai vakararaba: vulaitubutubu, vulaikatakata, vakadinamati, kei vulaibatabata. Ena tropical ka subtropical na veiyasana, eso na vanua e sega ni tiko kina na sector e sega ni vakamacalataki kina na draki; Ia mai na gauna tropics, na gauna vakayabaki sa suasua kina kei mamaca gauna era sa kilai ka vakadikeva.

Na naba Kaleda yabaki e sa approximation ni iwiliwili ni gauna ni orbital e vuravura me vaka e a wiliki ena dua na kena soli kaleda. Na Gregorian kaleda, se kaleda ni gauna oqo, me vakaraitaka na nona yabaki ni ivolanivula me dua ga yabakini bula ena loma ni 365 na siga se dua yabaki ni lade ena 366 na siga, me vaka na Julian kaleda; Me baleta na kaleda Gregorian kaleda, na balavu ni gauna ni yabaki ni ivolanivula (kena ibalebale na yabaki) ka sa taucoko tiko kina na ivakarau ni kena rika tiko 400 yabaki e 365.2425 siga.

E dua na analemma e vakaraitaka na kena veisautaki na itutu ni matanisiga ena loma ni dua na yabaki, me vaka e saravi tiko ena dua na gauna ni siga.
# Vuravura (veivuravura)

*The Blue Marble*, vuravura raivotu
Na **vuravura** (ivakatakarakara: ) oqo sa ikatolu ni veivuravura mai na matanisiga ka sa kilai tu na kena maliwalala iyaya ena toba ni bula. Me vaka na veigadivi ni retiometiri ivurevure tale eso ni ivakadinadina, a tauyavutaka o vuravura ena 4.5 bilioni na yabaki sa oti. Na remote ni bibi e vuravura kei na so tale na iyaya, vakauasivi matanisiga kei vula, na kena ena setilaiti duadua ga e vuravura. kalokalo vuravura na matanisiga ena loma ni 365.265 na siga, e dua na gauna e kilai me sidereal yabaki e vuravura. Ena gauna oqo, e cowiritaka o vuravura me baleta na 366.265 na gauna.
# Moniti

Na **Moniti** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Sigatabu kei Tusiti. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikoya na imatai ni siga ni macawa.
# Tusiti

Na **Tusiti** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Moniti kei Vukelulu. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikarua na imatai ni siga ni macawa.
# Vukelulu

Na **Vukelulu** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Tusiti kei Lotulevu. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikatolu na imatai ni siga ni macawa.
# Lotulevu

Na **Lotulevu** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Vukelulu kei Vakaraubuka. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikava na imatai ni siga ni macawa.
# Vakaraubuka

Na **Vakaraubuka** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Lotulevu kei Vakarauwai. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikalima na imatai ni siga ni macawa.
# Vakarauwai

Na **Vakarauwai** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Vakaraubuka kei Sigatabu. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa ikaono na imatai ni siga ni macawa.
# Sigatabu

Na **Sigatabu** sa veisiga ni macawa ena maliwa ni Vakarauwai kei Moniti. Me vaka na ivakatagedegede e vuravura raraba ISO 8601 sa iotioti na imatai ni siga ni macawa.
# Auwa

Auwa
E dua **auwa** (ivakatakarakara:h ;vakalekalekataki hr.) e dua na gauna ni conventionally vakabauta me vaka 1⁄24 ni dua na siga kei na vakadaunivakadidike vakabauta vaka 3599 – 3601 sekodi, ka vakatau ena ituvaki.

Ena gauna oqo metric ivakarau , na auwa e dau ciqomi kina e dua na tabanilotu e vakatokai me 3,600 atomic sekodi. Ia, ena so na gauna e rawa ni cokonaka e dua na auwa se dua na sekodi ni rika, cakava ena iotioti ni 3,599 se 3,601 na sekodi, me rawa ni tiko kina ena 0.9 loma ni dua na tiki ni UT1 ni sekodi, ka yavutaki ena ivakarau ni kena ibalebale solar.
# Macawa

Na **macawa** sa dua na gauna tabanilotu me tautauvata kei vitu siga. Sa kena ivakarau tudei me vakayagataki ena drodro ni veisiga ena veiyasai vuravura.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Dua | Rua | Tolu | Va | Lima | Ono | Vitu |
| Moniti | Tusiti | Vukelulu | Lotulevu | Vakaraubuka | Vakarauwai | Sigatabu |
# Sekodi

Na **sekodi** (ivakatakarakara: s, abbreviation: sec) sa ikoya na iwasewase ni gauna ena Veiyasai vuravura Ivakarau Raraba ni Tabanilotu (International System of Units, SI), kilai vakavinaka ka vakamacalataki taumada me vaka e 1⁄86400 ni dua siga – na cakacaka oqo mai na tabana ni siga me 24 auwa, qai 60 miniti ka yacova yani 60 na sekodi yadua.
# Miniti

Na **miniti** sa dua na tabanilotu ena gauna e rawa ni tautauvata kei ​1⁄60 (Na imatai sexagesimal fraction) ni dua na auwa, se 60 sekodi. Ena UTC ivakatagedegede ni gauna, e dua na **miniti** ena veigauna e 61 tiko kina na sekodi, e dua na isau ni rika sekodi (e tiko e dua na na me vakacurumi kina e dua na vanua ni rika cala, ka na yaco ena dua na 59 na ikarua ni miniti, ia oqo e se bera mada ni bau yaco ena 40 sivia na na e dina ga ni sega na SI (International System of Units, SI) tabanilotu, sa ciqomi na miniti me vakayagataki vata kei ira na veitabanilotu ni SI.
# Vula

→ Vula (setilaiti)
E dua na **vula** na kena gauna, vakayagataki ena kaleda, ka sa tu sara ga ena dua na gauna balavu me baleta na kena toso na vula; vula kei na vula cognates. Na vakasama dodonu a tubu ena ituvatuva ni vula; ena veivula (lunation|lunations) e synodic vula ka iotioti ni 29.53 na siga. Mai na vakekeli tally ivesukau, dauvakadidike sa tiko kina na cakacakataka ni ra sa wilika na tamata na siga me baleta na ituvatuva ni vula o Paleolithic ni se yabaki Synodic na vula, ka yavutaki ena isoso gauna ni vula kei na kena rokovi na laini ni matanisiga e vuravura, era se yavutaki tikoga ena vuqa na kaleda nikua, ka vakayagataki me ra wasea na yabaki.
# Matanisiga

Matanisiga
Na **Matanisiga** (ivakatakarakara: ) na kalokalo ena valenivolavola ni ivakarau ni Matanisiga. E voleka ni dua na tiki ni palasima katakata vinaka duadua, ena veitaratara e loma ka dau iyaubula e dua na makeneta vauna ena dua na cakacaka dinamo. Sa ikoya na ivurevure bibi duadua ni igu ni bula e Vuravura. Na kena diamita e rauta ni 1,390,000 kilomita (864,000 mi), se 109 gauna e vuravura, kei na kena na sa baleta na gauna ni 330,000 e vuravura. E tukuni tiko me baleta na 99.86% ni levu taucoko ni na ena ivakarau ni matanisiga. Rauta tolu na vulatolu ni na ni matanisiga mai na haidirojeni (~ 73%); na kena vo e tiko e cake iliumi (~ 25%), vata kei na levunika lalai ni vavaku, oka kina na okosijeni, kaboni, neoni, kei ironi.
# Bula (kilanibula)

Na **bula** oqo e dua na ivakarau ka dau veidutaitaka kina na veivakavatukani vakayago ka itubutubu dina iwalewale, me vaka na sikinalataka kei na ivakarau ni veitokoni vakaikoya, mai vei ira era sega ni cakava, baleta ni sa mudu na cakacaka vakaoqo, se baleta ni ra a sega ni sotava na nodra itavi ka ra sa ivakatagedegedetaki ni inanimate. Na veimataqali ivakarau ni bula e tiko, me tea, manumanu, fungi, protist, archaea, kei bacteria. Na veika e rawa ni yaco ena so na gauna e dau ambiguous ka rawa se sega ni vakamacalataki viruses, viroids. Na biology sai koya na vakadidike kauwai ena vulici ni bula.

Na ivakarau ni bula
# Gauna (draki)

Gauna (draki)
Na **gauna** e dua na tiki ni yabaki e makataki ena veisau ni draki, veikabula, kei levu sigararama. Ena vuravura, na draki sa vua ni vuravura ki na loma ni matanisiga kei na vuravura sowiri vakalakala toka na wekana ki na ecliptic waqavuka. Ena veiyasana matau ka lakova veiyasana, ena vakatakilakilataki na draki ena veisau ena kena kaukauwa ga rarama ka na tara na dela i vuravura, veiveisau ka rawa me vakavuna na manumanu me veilakolako vakamoceri se vei biuvanua, kei na kau me vakabauta. Na veimataqali itovo vakavanua e vakamatatataka na iwiliwili kei ituvaki ni draki ka yavutaki ena veiveisau ni iwasewase.

Ena loma galala, gauna wasei e ni **va gauna**, vulaitubutu, vulaikatakata, vakadinamati, vulaililiwa.

Ena tunumaka, gauna wasei e ni **rua gauna**, na gauna mamaca kei gauna suasua.
# Vula (setilaiti)

vula taucoko
Na **vula** (ivakatakarakara: ) o maliwalala e dua na yago ka itutu na vuravura me vaka ga na kena vakayago setilaiti. Sa ikoya na ika lima ni setilaiti levu duadua ena ivakarau Solar, kei na kena e levu duadua vei ira na veivuravurataki setilaite na wekana ki na levu ni vuravura e itutu (kena lalai). Na vula na, ni oti na Io nei Jupiter, na ikarua ni densest ni setilaiti ena ivakarau Solar ena kedra maliwa o ira era sa kilai tu densities.
# Maliwalala

Maliwalala
Na **maliwalala** e dua na vakadidike ka na vulica na iyaya vakasilesitieli kei vakasakiti. E vakayagataka na fika, fisiki, kei na kemisitiri me vakamacalataki kina na nodrau itekitekivu kei na ibulibuli. Na iyaya ni kauwai e oka kina na veivuravura, vula, kalokalo, nebulae, vunilagi, kei kometa.

Na maliwalala e dua vei ira na vakadidike vakatamata. Na Momani taumada ni itukutuku volai a vakayacori kina e dua na vakadidike methodical ni lomalagi ena bogi. Oqo era oka kina na Babylonian, Kirisi, Idia, Ijipita, Nubians, Iranian, Jaina, Maya, kei na vuqa na indigenous ena gauna makawa ni Amerika. Ena veigauna e liu, na maliwalala e oka kina na o me vaka na astrometry, lomanibai vakasaqaqara silesitieli, vakarokorokotaki maliwalala, kei na kena vakayacori na kaleda. Na maliwalala ni sigaoqo, e dau cavuti wasoma me tautauvata kei na maliwalalafisiki.
# Kompiuta

Na **kompiuta** e dua misini e rawa ni vakasalataki me vakayacori kina na veitaravi ni arithmetic se kei na kena cicivaki sara ga vakataki koya ena kompiuta vakaparokaramu. Na komipiuta ena gauna oqo e tu vua na kaukauwa me vakamuria na ivakaraitaki ni cakacaka, vakatokai na parokaramu. Na veiparokaramu oqo ena rawa kina na komipiuta me vakayacori kina e dua na ituvatuva raraba ni cakacaka. E dua na "vakaleweni" ni komipiuta oka kina na dredregaca, na cakacaka iIvakarau (levu malumugaca), kei na iyaya peripheral e gadrevi ka vakayagataki me baleta na "sinai" e rawa ni vakatokai me **kompiuta ivakarau**. E rawa ni vakayagataki vakavinaka na vosa oqo ki na dua na ilawalawa komipiuta era semati ka cakacaka vata, vakabibi e dua na isema kompiuta vakayagataka se kompiuta isoso.

Era komipiuta vakayagataki na baleta vakatulewa ivakarau kena vakarautaki e dua na iyaya kei na saumi. Oqo e oka kina na gacagaca eso ni inaki digitaki me vaka na lalaiua lovo kei yawa lewa, volau ni nona na gacagaca eso me vaka na iyaya robot kei na ituvatuva ni veivuke ena komipiuta, kei na kena inaki raraba me vaka na yadudua komipiuta kei na gacagaca veikauyaki me vaka na tebeleti cicivaka. Sa cici tiko na Initaneti ena cici ena ka semata e drau na milioni na komipiuta tale eso kei ira era vakayagataka.

Vakaivolatabuvaki, e dua na komipiuta ena gauna oqo e lewena e dua mada ga na gacagaca ni cakacaka, mataqali e na lomadonu cakacakataki tabanilotu (CPU) ena fomu ni lalaiveiivakarau, vata kei so na mataqali e kompiuta bafalo, e vaka me semiconductor bafalo. Na gacagaca ni kena cakacakataki e tiko kina na arithmetic kei vakasama veisele, kei na dua na veitaravitaki kei na lewai ni tabanilotu e rawa ni veisautaka na ivakarau ni cakacaka me baleta na kena maroroi na itukutuku. Na misini peripheral e oka kina na gacagaca eso ni cau (vavaniki, kalavo, rekikau, kei na so tale.), output gacagaca eso (monita sikirini, veitabaivola, kei na vakacau/vakacava na gacagaca eso e vakayacori ruarua kina. Na gacagaca peripheral e vakatara na itukutuku me mai mai na dua na ivurevure ni taudaku ka rawa ni ra vakabulai ka mai.