# Vakadidike

Na **vakadidike** se **saenitisi** e dua na vagoleya kabani e tara ka tauyavutaka na kila-ka ena loma ni nodra ivakamacala kei parofisai me baleta na vuravura.

Na itukutuku ni saenitisi e kovuta na levu ni itukutuku makawa, na vu taumada ni vakadidike e rawa ni kunei mai Ijipita Makawa kei Mesopotemia ena rauta na 3500 ki 3000 BCE Na nodra cau ena fika, maliwalala, kei wainimate curu ka bulia na filosofi ni veikabula vaka-Kiriki ni makawa kilai levu, ena kena sagai vakamatanitu me vakarautaki na ivakamacala ni veika e yaco ena vakayago vuravura yavutaki ena veika e dau yaco. Ni sa bale na matanitu o Roma ena Ra, sa qai lutu sobu na kilai ni nodra rai na kai Kirisi me baleta na vuravura ena Ra Iurope ena itekitekivu senitiuri (400 – 1000 CE) ni Veitabagauna Loma ia e maroroi tu ena vuravura Musolomani ena gauna ni Gauna Koula ni Islam. Na vakabulabulataki kei na assimilation ni cakacaka vaka-Kiriki kei na vakatataro vaka-Isilami ki na Ra Iurope mai na ika 10 ki na ika 13 senitiuri e vakabulabulataka tale na "filosofi veikabula", vata kei na nodra sasaga e muri na vuku ni Kirisi ni Byzantine era kauta mai na ivolavivigi ni Kirisi mai na Matanitu o Byzantine sa voleka ni mate ina Ra Iurope ena itekitekivu ni Veivakalesuimai, ka qai veisautaki e muri ena Veisau Vakasaenisi a tekivu ena ika 16 senitiurini sa biubiu na vakasama vou kei veika e kunei mai na vakasama kei na itovo vakavanua vaka-Kirisi e liu. Na iwalewale vakasaenisi sega ni dede sa vakaitavi vakalevu cake ena kena buli na kila ka ka sega ni yacova na ika 19 senijiuri ni sa tekivu me taura na kena irairai e vuqa na veivakatorocaketaki kei na kenadau ni vakadidike;vata kei na veisau ni "filosofi ni veikabula" ki "vakadidike ni veikabula."

Vakadidike ni gauna oqo e dau wasei vakatolu na tabana lelevu ka oka kina na vakadidike veikabula (me vaka na kilanibula, kemisitiri, kei fisiki), ka vulica na ituvaki ena kena ibalebale raraba; na vakadidike veimaliwai (me vaka na vakailavo, saikolaji, kei sosioloji), ka vulica na tamata yadua kei na veisoqosoqo; kei vakadidike vakamatanitu (me vaka na vakasama, fika, kei vakasama ni kompiuta, ka vulica na digidigi matailalai. E tiko na duidui,ia, ena kena sa vakavuna dina na vakadidike vakamatanitu e dua na saenitisi me vaka ni ra sega ni vakararavi ki na vakatovotovo ivakadinadina. Na veivakavulici e vakayagataka na kila vakasaenisi sa tu rawa me baleta na inaki vakacakacaka, me vaka na idinia kei na veiqaravi vakavuniwai, e vakamacalataki me vakadidike vakayagataki.

Saenisi e yavutaki ena vakadidike, ka dau vakayacori ena veikoronivuli ni vuli kei na vakadidike ka vakakina ena veitabana ni matanitu kei kabani. Na kena vakayacori na vakadidike vakasaenisi sa vakavuna na kena basika na lawatu vakasaenisi ka saga me vakauqeta na kabani vakasaenisi ena kena vakaliuci na kena vakatorocaketaki na iyaya vakabisinisi, iyaragi, qaravi bula, kei taqomaki ni veikabula wavoliti keda.

## Etimoloji

Na vosa *science* sa vakayagataki ena vosa Vakavavalagi e loma mai na ika 14 senijiuri ena kena ibalebale "na ituvaki ni kila". Na vosa oqo e dinautaki mai na vosa Vakavalagi-Nomani me vaka na suffix -cience, ka a dinautaki mai na vosa vaka-Latini *scientia*, kena ibalebale "kila, kila vinaka", e dua na yaca e vakadewataki mai na *sciens* kena ibalebale "vakakila", o koya ga na vosa ni gauna oqo ni sciō, "me kilai".

E vuqa na vakasama me baleta na *science* nei itekitekivu ni vosa. Me vaka e kaya o Michiel de Vaan, na daunivosa ni Necaladi kei Indo-Iurope, *sciō* e rawa ni tiko na kena itekitekivu ena vosa vaka-Italiki taumada me vaka \**skije-* se \**skijo-* ibalebale "me kilai", ka rawa ni tekivu mai na vosa taumada-Indo-Iurope me vaka na *\*skh1-ie, \*skh1-io*, ibalebale "me musuka". Na *Lexikon der indogermanischen Verben* vakaturi *sciō* e dua na ituvatuva ni muri ni *nescīre*, ibalebale "me sega ni kila vata", ka rawa ni vu mai na vosa taumada-Indo-Iurope*\*sekH-* iena vaka-Latini *secāre*, se *\*skh2-*, mai na *\*sḱʰeh2(i)-* ibalebale "me tagutu".

Ena veigauna sa oti, na saenitisi e dua na vosa vata kei na "kila-ka" se "vuli", ena kena maroroi na kena itekitekivu vaka-Latini. Na tamata e vakayacora na vakadidike vakasaenisi e vakatokai me "daufilosofi vakayago" se "tagane ni saenitisi". Ena 1834, William Whewell vakacuruma na vosa *scientist* ena dua na railesuva ni Mary Somerville nei vola *Ena kena semati na veika vakayago* (On the Connexion of the Physical Sciences), vakavinavinakataki koya ki na "so na turaga vuku" (rairai o koya ga).

## Veikitina