Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ositerelia

**Ositerelia**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |

O **Ositerelia** (Vosa Vakavalagi: *Australia*) e dua na matanitu ni Pasivika. Na koroturaga Kabera, na siti levu duadua e Serene.
# Beka

Duidui na veimataqali beka
Na **beka** era vuka manumanu susu ni ilawalawa na **Chiroptera**. Na nodra yava e liu e veisautaki me vaka na taba, era manumanu susu duadua ga e rawa ni vuka dina ka tudei. Era dau vuka totolo cake na bati mai na levu na manumanu vuka, era vuka vata kei na nodra digitaki balavu sara ka ubi tu ena dua na isulu manifinifi se pataji.

Na ikarua ni ota levu duadua ni manumanu susu ni oti na rodent, na bati e oka kina e rauta ni 20% veimataqali manumanu susu kece e vuravura raraba, ka sivia na 1,400 species. Oqo era dau wasei tu vakarua ki na rua na iwasewase lalai: na levu ni kania na kau beka vua, kei beka maikoro era dau vakarorogo. Ia na ivakadinadina vou cake e tokona na kena wasei na ota ki na Yinpterochiroptera kei Yangochiroptera, kei beka vua me vaka na lewe ni imatai vata kei vica na beka maikoro species. E levu na beka era dau kania na manumanu lalai, qai levu vei ira na kena vo era dau kania na vuanikau se dau kania na nekita. E vica na mataqali manumanu era kania na manumanu tale eso ka sega ni manumanu lalai; me kena ivakaraitaki, na beka vampia era dau kania na dra. E levu na bati era dau moce ena bogi, e levu era dau vakaruru ena qara se so tale na vanua ni vakaruru; e sega ni vakadeitaki se tiko vei ira na bati na itovo oqo mera dro tani kina mai vei ira na manumanu dauvakacaca. Na bati era veisoliyaki e vuravura raraba ena veivanua kece vakavo ga na vanua batabata duadua.

Beka ni tauni daliga levu (*Corynorhinus townsendii*)
E ono na species beka e tiko e Viti. Na bekalulu (*Pteralopex acrodonta*) e kune valalevu i Taveuni. Na bekaloa kei bekasigasiga (flying fox) e rau dau kune ena vanua kece ga. Na ikua (*Notopteris macdonaldii*)e beka lailai duadua qai vakabuina. E rua tale e rau bekabeka, na ka lailai na*Emballonura semicaudata* kei *chaerephon bregullae*.
# Kalavo lailai

Kalavo vale (*Mus musculus*)
Na **kalavolailai** e dua na rodent. Na kena ivakarau, na kalavo lailai e kilai ni tiko e dua na iqaqalo matailalai, daliga lailai vakavolivolita, e dua na yago-balavu vakaskala na buina, kei na dua na iwiliwili cecere ni vakasucu. Na mataqali kalavo kilai levu duadua sai koya na kalavo raraba ni kalavo vale (*Mus musculus*). Era dau taleitaki tale ga na kalavo lailai me gone toko. Ena so na vanua, eso na mataqali kalavo iteitei (*Apodemus)* era dau kune ena vanua. Era kilai nira curuma yani na veivale mera kunea kina na kakana kei na itikotiko.

Kalavo lailai e dau vakaduiduitaki mai na kalavo ena kena levu. Raraba, ni sa e dua na rodent muroid kunei, na kena yaca raraba e oka kina na vosa *mouse* ena Vosa Vakavalagi e lailai, *kalavo lailai* ena vosa vaka-Viti, *rat* ena Vosa Vakavalagi, *kalavo* ena vosa vaka-Viti kevaka e levu cake. Ena vosa vaka-Viti, e vakayagataka na *kalavo* ena gauna cava ga na species levu. Na vosa kilai levu *rat* kei *mouse* na sega ni vakatabakidua. Na kalavo lailai ivakarau e vakawaqaci ena genus *Mus*, ia na vosa *mouse* e sega ni vakaiyalayala ga vei ira na lewe ni *Mus* ka rawa talega ni vakayagataki ki na veimataqali mai na veimataqali tale eso me vaka na kalavo dia (Peromyscus).

Na vakavaletaki kalavo e volitaki me vaka na gone toko e dau duidui sara vakalevu na kena levu mai raraba kalavo vale. Oqo e vakavuna na nodra vakasucu kei na duidui ni ituvaki ena veikau. Na mataqali kalavo kilai levu duadua sai koya na kalavo vulavula ni kalavo vadidigo. E levu cake na kena itovo e tautauvata, ka vakavuna me yaga vakalevu cake kina na kalavo oqo ena vakadidike.

Ena so na kotokoto, e rawa ni vakasamataki na kalavo lailai me kutu. Kutu e dua na ivurevure levu ni vakacaca ni iteitei, me vaka ni kilai ni dau vakavuna na vakacaca ni veivakatorocaketaki ka vakadewataka na mate. Na kalavo e dau vakadewa na mate ena nodra fece ka dau kauta mai na parasite.
# Ceva Amerika

Na **Ceva Amerika** e dua na vanua ena ra kei vuravura, e vakavuqa ena ceva kei vuravura, kei na dua na tikina lailai sara ena vualiku kei vuravura. Ena rawa talega ni vakasamataki e dua na subvanua ni Amerika, sai koya na kena saravi tiko ena veiyasana ni Vosa vaka-Sipeni kei Vosa Potukali ni Amerika.

Ceva Amerika
Ceva Amerika setilaiti orthographic
# Madaqasika

**Madaqasika**
 (vanua)|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |

**Madaqasika** (Vosa-Madaqasika: *Madagasikara*), kena dau cavuti na yaca **Ripabuliki ni Madaqasika**, e dua yanuyanu matanitu ka tiko kina Wasa Idia, rauta ni 400 na kilomita (250 maile) mai na baravi kei Aferika. Ena 592,800 na kilomita (228,900 sq Mi) Madagasikar sai koya na ikarua ni matanitu levu duadua e vuravura. Na matanitu e comprises na yanuyanu o Madagasikar, sa ikoya na yanuyanu levu duadua e vuravura ka lewe levu na yanuyanu peripheral. Ni oti na mosimosi prehistoric ni vakalevuvanua Gondwana, e a wasea o Madagasikar mai na Lalaivanua Idia ena 88 milioni na yabaki sa oti, ka rawa kina vei ira na kau kei na manumanu me ra vosa ena dua na tiko tani. O koya gona, o Madagasikar e dua na biodiversity katakata tikina; sivia 90% ni kena kilabula e sega ni kune tale e vuravura. Na duidui ni eco-ivakalau ni yanuyanu kei na kilabula cecere e dau vakarerei mai na basubai tikoga ni iwiliwili totolo ni tamata kei na bulavakaitikotiko veivakarerei.
# Gone toko

E dua na tamata kei na koli kei pusi
Na **gone toko**, se **manumanu ni itokani**, e dua na manumanu e maroroi taumada me baleta na kabani se veivakamarautaki ni dua na tamata ka sega ni manumanu ni cakacaka, manumanu susugi, se manumanu ni vale vadidigo. Na manumanu kilai levu e dau vakasamataki me tiko kina na irairai taleitaki / totoka, vuku, kei na itovo rawa ni veiwekani, ia eso na manumanu e rawa ni tauri ena dua na yavu ni dauloloma (me vaka e dua na manumanu vakaloloma) ka ciqomi mai vei koya na itaukei veitalia na itovo oqo.