# پلیستوسن

| کواترنری |
| --- |
| سامانه/دوره | ردیف/دور | اشکوب/عصر | سن (میلیون سال) |
| کواترنری | هولوسن | مگالاین | ۰ | ۰/۰۰۴۲ |
| نورث‌گریپین | ۰/۰۰۴۲ | ۰/۰۰۸۲ |
| گرینلندین | ۰/۰۰۸۲ | ۰/۰۱۱۷ |
| پلیستوسن | تارانشین | ۰/۰۱۱۷ | ۰/۱۲۶ |
| چیبانین | ۰/۱۲۶ | ۰/۷۸۱ |
| کالابرین | ۰/۷۸۱ | ۱/۸۰ |
| گلاسین | ۱/۸۰ | ۲/۵۸ |
| نئوژن | پلیوسن | پیاسنزین |  **پیش از آن** |

دور پلیستوسن در سیبری. در این نگاره، ماموت‌های پشمین و شیرهای غارنشین در حال شکار گوزن، تارپان و کرگدن پشمین هستند.
**پلیستوسن** (Pleistocene) یکی از دورهای زمین‌شناسی است که حدود ۲٫۶ میلیون سال پیش آغاز شد و تا حدود ۱۱٬۷۰۰ سال پیش ادامه داشت، یعنی تا آغاز هولوسین، دوره‌ای که اکنون در آن زندگی می‌کنیم. این دوره بخشی از دوران نوزیستی (سِنوزوئیک) و زیرمجموعهٔ دورهٔ کواترنری است.

پلیستوسن که در گفتگوهای عامیانه به آن عصر یخبندان نیز گفته می‌شود) دوری زمین‌شناختی است که از حدود ۲٫۵۸ میلیون سال پیش تا ۱۱٬۷۰۰ سال پیش را در بر می‌گیرد و آخرین دوره از یخچالی شدن‌های مکرر زمین را شامل می‌شود. پیش از آنکه در سال ۲۰۰۹ تغییری توسط اتحادیه بین‌المللی علوم زمین تأیید شود، مرز میان پلیستوسن و دور پیش از آن یعنی پلیوسن، ۱٫۸۰۶ میلیون سال پیش از اکنون (BP) در نظر گرفته می‌شد. انتشارات سال‌های پیشین ممکن است از هر یک از این دو تعریف استفاده کنند. پایان پلیستوسن با پایان آخرین دوره یخچالی و همچنین پایان عصر پارینه‌سنگی در باستان‌شناسی هم‌زمان است. این نام از واژگان یونان باستان πλεῖστος (pleîstos) به معنای «بیشترین» و καινός (kainós) به معنای «نو یا اخیر» گرفته شده است.

ویژگی اصلی پلیستوسن وقوع عصرهای یخبندان پی‌درپی بود. در این بازه، صفحات یخی عظیم بارها تا عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر گسترش یافتند و سپس عقب‌نشینی کردند. این تغییرات اقلیمی، اثرات بزرگی بر جانوران، گیاهان و مسیر فرگشت انسان داشت. بسیاری از پستانداران بزرگ مانند ماموت‌ها و ببرهای دندان‌خنجری در پلیستوسن می‌زیستند و در پایان آن منقرض شدند.

در همین دوران، گونه‌های اولیهٔ انسان، از جمله انسان راست‌قامت، نئاندرتال‌ها و سرانجام انسان خردمند (هومو ساپینس) در آفریقا پدیدار شدند و به‌تدریج به سایر نقاط زمین مهاجرت کردند. پلیستوسن را می‌توان دوری دانست که در آن نه‌تنها طبیعت دگرگونی‌های چشم‌گیر را تجربه کرد، بلکه انسان نیز نخستین گام‌های جدی خود را به‌سوی شکل‌گیری تمدن برداشت.

پایان پلیستوسن با گرم‌شدن ناگهانی آب‌وهوا و آغاز دورهٔ میان‌یخچالی کنونی همراه بود که موجب شد یخچال‌ها عقب‌نشینی کنند و زندگی نوینی در بسیاری از نقاط زمین شکل گیرد.

## جزئیات

انقراض گروه بزرگی از پستانداران و شمار زیادی از گونه‌های پرندگان از اواخر دور پلیستوسن (حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش) آغاز شد و تا دور هولوسین ادامه یافت که شاید دلیل آن پایان عصر یخبندان بوده‌است.
ماموت، پستانک‌دندان، ببر خنجردندان، تنبل زمینی، شیاردندان Glyptodon، گوزن ایرلندی و خرس غارنشین از جمله حیوانات منقرض شده در اواخر پلیستوسن بودند.

در اوایل این دوره، استفاده از ابزارهای سنگی ساده در آفریقا در بین گونه انسان ماهر، گسترش یافت.

گونه انسان خردمند (هوموساپینس)، در اواخر پلیستوسن، در شرق آفریقا تکامل یافت.

روندهای خشک‌زایی و سرمایشی دور پیشین یعنی نئوژن در پلیستوسن نیز ادامه یافت. اقلیم بسته به چرخه یخچالی به شدت متغیر بود و میان دوره‌های یخچالی سرد و دوره‌های میان‌یخچالی گرم نوسان می‌کرد. سطح دریاها در اوج یخچالی شدن تا ۱۲۰ متر (۳۹۰ فوت) پایین‌تر از سطح امروزی می‌رفت که اجازه می‌داد آسیا و آمریکای شمالی از طریق پل خشکی برینگیا به هم متصل شوند و بیشتر مناطق شمالی آمریکای شمالی توسط یخسار لورنتاید پوشیده شود.

در پایان دور پلیوسن، قاره‌های آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی که پیش‌تر از هم جدا بودند، توسط برزخ پاناما به هم پیوستند که منجر به تبادل جانوری بین دو منطقه و تغییر الگوهای جریان اقیانوسی شد؛ در حالی که آغاز یخچالی شدن در نیم‌کره شمالی حدود ۲٫۷ میلیون سال پیش رخ داد. در طول پلیستوسن پیشین (۲٫۵۸–۰٫۸ میلیون سال پیش)، انسان‌های باستانی از سرده انسان در آفریقا پدیدار گشته و در سراسر آفرو-اوراسیا پراکنده شدند. پایان پلیستوسن پیشین با گذار پلیستوسن میانی مشخص می‌شود که در آن چرخه‌های یخچالی از چرخه‌های ۴۱٬۰۰۰ ساله به چرخه‌های نامتقارن ۱۰۰٬۰۰۰ ساله تغییر یافت و تغییرات اقلیمی را شدیدتر کرد. پلیستوسن پسین شاهد گسترش انسان‌های مدرن به خارج از آفریقا و همچنین انقراض سایر گونه‌های انسانی بود. انسان‌ها همچنین برای نخستین بار در قاره استرالیا و قاره آمریکا پراکنده شدند.

پلیستوسن پسین از حدود ۵۰٬۰۰۰ سال پیش به بعد با انقراض بیشتر جانوران خشکی‌زی بزرگ در خارج از آفریقا همراه بود؛ رویدادی که به دلیل سوگیری شدید در اندازه (ناپدید شدن جانوران بزرگ) در سوابق زمین‌شناختی بی‌سابقه است. بیشتر نویسندگان پیشنهاد می‌کنند که تغییرات اقلیمی، گسترش انسان‌های مدرن یا ترکیبی از هر دو، دلایل احتمالی این انقراض‌ها بوده‌اند.

تکامل دما در دوره پس از یخچالی در اواخر پلیستوسن، بر اساس هسته‌های یخی گرینلند.
افزایش دما که نشان‌دهنده پایان پلیستوسن است، استخراج شده از داده‌های هسته یخی قطب جنوب.
## واژه‌شناسی

چارلز لایل اصطلاح «پلیستوسن» را در سال ۱۸۳۹ برای توصیف لایه‌هایی در سیسیل معرفی کرد که دست‌کم ۷۰٪ از نرم‌تنان آن‌ها هنوز زنده بودند. این ویژگی آن را از دور قدیمی‌تر پلیوسن متمایز می‌کرد. او نام پلیستوسن (به معنای «بیشترین جدید» یا «جدیدترین») را از واژگان یونانی πλεῖστος (pleīstos) به معنای «بیشترین» و καινός (kainós) به معنای «نو» ساخت. این نام در تضاد با دور بلافاصله قبل از آن یعنی پلیوسن (به معنای «نوتر») و دور بلافاصله بعد از آن یعنی هولوسن (به معنای «کاملاً نو») در مقیاس زمانی زمین‌شناسی قرار دارد که تا زمان حال ادامه می‌یابد.

## تاریخ‌گذاری

پلیستوسن از ۲٫۵۸۰ میلیون (±۰٫۰۰۵) تا ۱۱٬۷۰۰ سال پیش از اکنون تاریخ‌گذاری شده است که پایان آن بر اساس سال‌های رادیوکربن، ۱۰٬۰۰۰ سال کربن-۱۴ پیش از اکنون بیان می‌شود. این دور بیشترِ آخرین دوره از یخچالی شدن‌های مکرر را تا دوره سرد یونگر درایاس شامل می‌شود. پایان یونگر درایاس حدود ۹۷۰۰ سال پیش از میلاد (۱۱٬۷۰۰ سال پیش از اکنون) تاریخ‌گذاری شده است. پایان یونگر درایاس آغاز رسمی دور کنونی یعنی هولوسن است. اگرچه هولوسن یک دور در نظر گرفته می‌شود، اما از نظر تغییرات دما تفاوت قابل‌توجهی با فواصل میان‌یخچالی قبلی پلیستوسن ندارد، هرچند آغاز سریع آنتروپوسن بی‌سابقه است. در مقیاس زمانی کمیسیون بین‌المللی چینه‌شناسی (ICS)، پلیستوسن به چهار اشکوب یا عصر تقسیم می‌شود: گلاسین، کالابرین، چیبانین (که پیش‌تر پلیستوسن میانی غیررسمی نامیده می‌شد) و پلیستوسن بالایی (که به طور غیررسمی تارانتین نامیده می‌شود). علاوه بر این تقسیمات بین‌المللی، اغلب از تقسیمات منطقه‌ای مختلف نیز استفاده می‌شود.

در سال ۲۰۰۹، اتحادیه بین‌المللی علوم زمین (IUGS) تغییری در دوره زمانی پلیستوسن را تأیید کرد و تاریخ شروع را از ۱٫۸۰۶ به ۲٫۵۸۸ میلیون سال پیش تغییر داد و پایه گلاسین را به عنوان پایه پلیستوسن پذیرفت. تاریخ شروع اکنون به ۲٫۵۸۰ میلیون سال پیش رند شده است. مرز پایینی سری پلیستوسن به طور رسمی از نظر مغناطیس‌چینه‌شناسی به عنوان پایه کرونوزون ماتویاما (C2r) تعریف شده است. بالای این نقطه، انقراض‌های قابل توجهی در نانوفسیل‌های آهکی دیده می‌شود. پلیستوسن دوره اخیر یخچالی شدن‌های مکرر را پوشش می‌دهد.

نام «پلیو-پلیستوسن» در گذشته برای اشاره به آخرین عصر یخبندان استفاده می‌شد. با این حال، تعریف تجدیدنظر شده از کواترنری با عقب راندن تاریخ شروع پلیستوسن به ۲٫۵۸ میلیون سال پیش، منجر به گنجاندن تمام یخچالی شدن‌های مکرر اخیر در پلیستوسن شده است.

در حالی که تاریخ‌گذاری رادیوکربن برای تاریخ‌های هولوسن بسیار مناسب است، نیمه‌عمر آن برای استفاده عملی در تاریخ‌گذاری پلیستوسن بسیار کوتاه است. در عوض، زمین‌شناسان از مراحل ایزوتوپی دریا مشتق شده از ایزوتوپ‌های اکسیژن برای تاریخ‌گذاری موادی که در پلیستوسن رسوب کرده‌اند، استفاده می‌کنند.

## رسوبات

رسوبات غیردریایی پلیستوسن عمدتاً در نهشته‌های رودخانه‌ای، بستر دریاچه‌ها، رسوبات دامنه‌ای و لس و همچنین مقادیر زیادی از موادی که توسط یخچال‌ها جابجا شده‌اند، یافت می‌شوند. رسوبات غار، تراورتن‌ها و رسوبات آتشفشانی (گدازه‌ها، خاکسترها) کمتر رایج هستند. رسوبات دریایی پلیستوسن عمدتاً در حوضه‌های دریایی کم‌عمق و بیشتر در مناطقی در فاصله چند ده کیلومتری از خط ساحلی مدرن یافت می‌شوند. در چند منطقه فعال زمین‌شناسی مانند سواحل کالیفرنیای جنوبی، رسوبات دریایی پلیستوسن ممکن است در ارتفاعات چند صد متری یافت شوند.

## دیرین‌جغرافیا و اقلیم

حداکثر گسترش یخ‌های یخچالی در منطقه قطب شمال در طول دوره پلیستوسن
قاره‌های امروزی در طول پلیستوسن اساساً در موقعیت‌های فعلی خود بودند و صفحات تکتونیکی که بر روی آن‌ها قرار دارند احتمالاً از ابتدای این دوره بیش از ۱۰۰ کیلومتر (۶۲ مایل) نسبت به یکدیگر حرکت نکرده‌اند. در دوره‌های یخچالی، سطح دریا در اوج یخچالی شدن تا ۱۲۰ متر (۳۹۰ فوت) پایین‌تر از امروز می‌رفت و مناطق وسیعی از فلات قاره کنونی را به صورت خشکی نمایان می‌کرد.

طبق داده‌های جمع‌آوری شده، اقلیم کلی پلیستوسن را می‌توان به عنوان یک ال نینوی مداوم با تضعیف بادهای تجاری در جنوب اقیانوس آرام، بالا آمدن هوای گرم در نزدیکی پرو و گسترش آب‌های گرم از غرب اقیانوس آرام و اقیانوس هند به شرق اقیانوس آرام مشخص کرد.

### ویژگی‌های یخچالی

اقلیم پلیستوسن با چرخه‌های یخچالی مکرر مشخص می‌شد که در آن یخچال‌های قاره‌ای در برخی نقاط تا مدار ۴۰ درجه پیشروی می‌کردند. تخمین زده می‌شود که در حداکثر گسترش یخچالی، ۳۰٪ از سطح زمین پوشیده از یخ بود. علاوه بر این، منطقه‌ای از خاک منجمد (پرمافراست) از لبه پهنه یخچالی به سمت جنوب امتداد می‌یافت که در آمریکای شمالی چند صد کیلومتر و در اوراسیا چندین صد کیلومتر بود. میانگین دمای سالانه در لبه یخ −۶ درجه سلسیوس (۲۱ درجه فارنهایت) و در لبه خاک منجمد ۰ درجه سلسیوس (۳۲ درجه فارنهایت) بود.

هر پیشروی یخچالی حجم عظیمی از آب را در یخسارهای قاره‌ای به ضخامت ۱٬۵۰۰ تا ۳٬۰۰۰ متر (۴٬۹۰۰ تا ۹٬۸۰۰ فوت) محبوس می‌کرد که منجر به افت موقت سطح دریا به میزان ۱۰۰ متر (۳۳۰ فوت) یا بیشتر در کل سطح زمین می‌شد. در زمان‌های میان‌یخچالی، مانند زمان حال، خطوط ساحلی غرق‌شده رایج بودند.

اثرات یخچالی شدن جهانی بود. جنوبگان در سراسر پلیستوسن و همچنین پلیوسن پیش از آن، یخ‌زده بود. آند در جنوب توسط کلاهک یخی پاتاگونیا پوشیده شده بود. یخچال‌هایی در نیوزیلند و تاسمانیا وجود داشتند. یخچال‌های در حال نابودی کنونی در کوه کنیا، کلیمانجارو و رشته‌کوه رونزوری در شرق و مرکز آفریقا بزرگتر بودند. یخچال‌هایی در کوه‌های اتیوپی و در غرب در کوه‌های اطلس وجود داشتند.

در نیم‌کره شمالی، بسیاری از یخچال‌ها با هم ادغام شدند. یخسار کوردیلرا شمال غرب آمریکای شمالی را پوشاند؛ شرق توسط لورنتاید پوشیده شد. یخسار فنواسکاندیا بر شمال اروپا از جمله بخش زیادی از بریتانیای کبیر و یخسار آلپ بر کوه‌های آلپ قرار داشت. گنبدهای پراکنده در سراسر سیبری و فلات قطب شمال امتداد یافتند. دریاهای شمالی پوشیده از یخ بودند.

در جنوب یخسارها، دریاچه‌های بزرگی انباشته شدند زیرا خروجی‌ها مسدود شده بود و هوای خنک‌تر تبخیر را کند می‌کرد. وقتی یخسار لورنتاید عقب‌نشینی کرد، شمال مرکزی آمریکای شمالی کاملاً توسط دریاچه آگاسیز پوشیده شد. بیش از صد حوضه که اکنون خشک یا تقریباً خشک هستند، در غرب آمریکای شمالی پر از آب بودند؛ برای مثال دریاچه بونویل در جایی که اکنون دریاچه نمک بزرگ قرار دارد، واقع بود. در اوراسیا، دریاچه‌های بزرگی در نتیجه روان‌آب‌های یخچال‌ها به وجود آمدند. رودخانه‌ها بزرگتر بودند و جریان فراوان‌تری داشتند. از سوی دیگر، بیابان‌ها خشک‌تر و وسیع‌تر بودند. بارندگی به دلیل کاهش تبخیر اقیانوسی کمتر بود.

## رویدادهای بزرگ

عصرهای یخبندان آن‌گونه که در CO2 اتمسفری بازتاب یافته و در حباب‌های یخ‌های یخچالی جنوبگان ذخیره شده است.
در طول ۲٫۵ میلیون سال دور پلیستوسن، فازهای سرد متعددی به نام یخچالی‌ها (عصر یخبندان کواترنری) یا پیشروی‌های قابل‌توجه یخسارهای قاره‌ای در اروپا و آمریکای شمالی در فواصل زمانی تقریباً ۴۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ سال رخ داده است. دوره‌های یخچالی طولانی توسط میان‌یخچالی‌های کوتاه‌تر و معتدل‌تر که حدود ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۵٬۰۰۰ سال طول می‌کشیدند، از هم جدا می‌شدند. آخرین اپیزود سرد از آخرین دوره یخچالی حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش پایان یافت. بیش از ۱۱ رویداد یخچالی بزرگ و همچنین بسیاری از رویدادهای یخچالی کوچک شناسایی شده‌اند. یک رویداد یخچالی بزرگ، یک انحراف عمومی یخچالی است که «یخچالی» (Glacial) نامیده می‌شود. یخچالی‌ها توسط «میان‌یخچالی‌ها» (Interglacials) از هم جدا می‌شوند. در طول یک دوره یخچالی، یخچال پیشروی‌ها و پسروی‌های کوچکی را تجربه می‌کند. انحراف کوچک‌تر یک «استادیال» (Stadial) و زمان‌های بین استادیال‌ها، «اینترستادیال» (Interstadial) نامیده می‌شوند.

این رویدادها در مناطق مختلفِ محدوده یخچالی به طور متفاوتی تعریف می‌شوند، زیرا هر منطقه بسته به عرض جغرافیایی، عوارض زمین و اقلیم، تاریخچه یخچالی خاص خود را دارد. یک مکاتبه کلی بین دوره‌های یخچالی در مناطق مختلف وجود دارد. پژوهشگران اغلب اگر زمین‌شناسی یخچالی یک منطقه در حال تعریف شدن باشد، نام‌ها را جابجا می‌کنند. با این حال، به طور کلی درست نیست که نام یک دوره یخچالی در یک منطقه را برای منطقه دیگر به کار برد.

در بیشتر قرن بیستم، تنها چند منطقه مورد مطالعه قرار گرفته بود و نام‌ها نسبتاً کم بودند. امروزه زمین‌شناسان کشورهای مختلف علاقه بیشتری به یخچال‌شناسی پلیستوسن نشان می‌دهند. در نتیجه، تعداد نام‌ها به سرعت در حال افزایش است و همچنان افزایش خواهد یافت. بسیاری از پیشروی‌ها و استادیال‌ها بدون نام باقی مانده‌اند. همچنین، شواهد زمینی برای برخی از آن‌ها توسط موارد بزرگ‌تر پاک یا محو شده است، اما شواهد حاصل از مطالعه تغییرات اقلیمی چرخه‌ای باقی مانده است.

دوره‌های یخچالی در جدول‌های زیر کاربردهای «تاریخی» را نشان می‌دهند، ساده‌سازی یک چرخه بسیار پیچیده‌تر از تغییرات در اقلیم و زمین هستند و به طور کلی دیگر استفاده نمی‌شوند. عناوین «یخچالی ۱» تا «یخچالی ۴» نشان‌دهنده چهار دوره یخچالی اخیر هستند که «یخچالی ۴» جدیدترین آن‌هاست. این نام‌ها به نفع داده‌های عددی کنار گذاشته شده‌اند زیرا مشخص شد بسیاری از همبستگی‌ها دقیق یا درست نبوده‌اند و از زمان ابداع اصطلاحات تاریخی، بیش از چهار دوره یخچالی بزرگ شناسایی شده است.

نام‌های تاریخی «چهار دوره یخچالی بزرگ» در چهار منطقه.| منطقه | یخچالی ۱ | یخچالی ۲ | یخچالی ۳ | یخچالی ۴ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **آلپ** | گونز | میندل | ریس | وورم |
| **شمال اروپا** | ابورونین | السترین | سالین | وایکسلین |
| **جزایر بریتانیا** | بیستونین | انگلین | وولستونین | دونسیان |
| **میانه-غرب آمریکا** | نبراسکایی | کانزاسی | ایلینوی | ویسکانسینی |

نام‌های تاریخی دوره‌های میان‌یخچالی.| منطقه | میان‌یخچالی ۱ | میان‌یخچالی ۲ | میان‌یخچالی ۳ |
| --- | --- | --- | --- |
| **آلپ** | گونز-میندل | میندل-ریس | ریس-وورم |
| **شمال اروپا** | والین | هلستاینین | ایمین |
| **جزایر بریتانیا** | کرومرین | هاکسنیان | ایپسیویچین |
| **میانه-غرب آمریکا** | آفتونین | یارموثین | سانگامونین |

متناظر با اصطلاحات یخچالی و میان‌یخچالی، اصطلاحات «پلوویال» و «اینترپلوویال» (لاتین: pluvia، باران) نیز در حال استفاده هستند. یک پلوویال دوره گرم‌تری با افزایش بارندگی است؛ یک اینترپلوویال دوره کاهش بارندگی است. پیش‌تر تصور می‌شد که یک پلوویال در مناطق غیر یخی با یک دوره یخچالی مطابقت دارد و در برخی موارد نیز چنین است. بارندگی نیز چرخه‌ای است. پلوویال‌ها و اینترپلوویال‌ها گسترده هستند.

با این حال، هیچ مکاتبه سیستماتیکی بین پلوویال‌ها و یخچالی‌ها وجود ندارد. علاوه بر این، پلوویال‌های منطقه‌ای در سطح جهانی با یکدیگر مطابقت ندارند. به عنوان مثال، برخی از اصطلاح «پلوویال ریس» در زمینه‌های مربوط به مصر استفاده کرده‌اند. هرگونه انطباق، نتیجه تصادفی عوامل منطقه‌ای است. تنها تعداد کمی از نام‌های پلوویال‌ها در مناطق محدود به طور چینه‌شناختی تعریف شده‌اند.

## دیرین‌چرخه‌ها

پرونده:Earth 1.00Ma.pngنقشه زمین آن‌گونه که ۱ میلیون سال پیش در طول دور پلیستوسن، اشکوب کالابرین به نظر می‌رسید.
مجموع عوامل گذرا که بر سطح زمین اثر می‌گذارند، چرخه‌ای هستند: اقلیم، جریان‌های اقیانوسی و سایر حرکات، جریان‌های باد، دما و غیره. پاسخ شکل‌موج از حرکات چرخه‌ای زیربنایی سیاره ناشی می‌شود که در نهایت تمام پدیده‌های گذرا را با خود هماهنگ می‌کند. یخچالی شدن‌های مکرر پلیستوسن نیز توسط همین عوامل ایجاد شده‌اند.

گذار پلیستوسن میانی، در حدود یک میلیون سال پیش، شاهد تغییری از چرخه‌های یخچالی با دامنه کم و تناوب غالب ۴۱٬۰۰۰ ساله به چرخه‌های نامتقارن با دامنه زیاد و تناوب غالب ۱۰۰٬۰۰۰ ساله بود.

با این حال، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۰ به این نتیجه رسید که پایان یافتن عصرهای یخبندان ممکن است از زمان گذار پلیستوسن میانی تحت تأثیر انحراف محوری بوده باشد که باعث ایجاد تابستان‌های قوی‌تر در نیم‌کره شمالی شده است.

### چرخه‌های میلانکوویچ

یخچالی شدن در پلیستوسن مجموعه‌ای از دوره‌های یخچالی و میان‌یخچالی، استادیال‌ها و اینترستادیال‌ها بود که بازتاب‌دهنده تغییرات دوره‌ای اقلیم هستند. امروزه اعتقاد بر این است که عامل اصلی در چرخه‌های اقلیمی، چرخه‌های میلانکوویچ هستند. این‌ها تغییرات دوره‌ای در تابش خورشیدی منطقه‌ای و سیاره‌ای هستند که به زمین می‌رسد و ناشی از چندین تغییر مکرر در حرکت زمین می‌باشند. اثرات چرخه‌های میلانکوویچ توسط بازخوردهای مثبت مختلف مربوط به افزایش غلظت کربن دی‌اکسید اتمسفری و سپیدایی (آلبدو) زمین تقویت می‌شد.

چرخه‌های میلانکوویچ نمی‌توانند تنها عامل مسئول تغییرات اقلیمی باشند، زیرا نه روند سرمایشی طولانی‌مدت در طول پلیو-پلیستوسن را توضیح می‌دهند و نه تغییرات هزاره‌ای در هسته‌های یخی گرینلند که به عنوان رویداد دانسگارد-اوشگر و رویداد هاینریش شناخته می‌شوند. به نظر می‌رسد گام‌برداری میلانکوویچ به بهترین وجه رویدادهای یخچالی با تناوب ۱۰۰٬۰۰۰، ۴۰٬۰۰۰ و ۲۰٬۰۰۰ سال را توضیح می‌دهد. چنین الگویی با اطلاعات مربوط به تغییرات اقلیمی یافت شده در هسته‌های ایزوتوپ اکسیژن مطابقت دارد.

### چرخه‌های نسبت ایزوتوپ اکسیژن

در تجزیه و تحلیل نسبت ایزوتوپ اکسیژن، تغییرات در نسبت 18
O به 16
O (دو ایزوتوپ اکسیژن) از نظر جرمی که در کلسیت نمونه‌های هسته اقیانوسی وجود دارد، به عنوان شاخصی برای تغییر دمای اقیانوس‌های باستانی و در نتیجه تغییرات اقلیمی استفاده می‌شود. اقیانوس‌های سرد غنی‌تر از 18
O هستند که در پوسته میکروارگانیسم‌ها (روزن‌داران) که کلسیت تولید می‌کنند، گنجانده می‌شود.

نسخه جدیدتر فرآیند نمونه‌برداری از هسته‌های یخی یخچال‌های مدرنی استفاده می‌کند. اگرچه برف‌هایی که سال به سال روی یخچال باریده‌اند نسبت به آب دریا از نظر 18
O غنی نیستند، اما حاوی نسبت خاصی از این دو ایزوتوپ هستند که به میانگین دمای سالانه بستگی دارد.

تغییرات دما و اقلیم هنگامی که روی نمودار دما نسبت به زمان ترسیم می‌شوند، چرخه‌ای هستند. این نمودار به صورت یک شکل‌موج با هماهنگ‌های فرعی (Overtones) ظاهر می‌شود. نیمی از یک دوره، یک مرحله ایزوتوپی دریا (MIS) نامیده می‌شود که نشان‌دهنده یک دوره یخچالی (زیر صفر) یا میان‌یخچالی (بالای صفر) است. هماهنگ‌های فرعی همان استادیال‌ها یا اینترستادیال‌ها هستند.

بر اساس این شواهد، زمین ۱۰۲ مرحله MIS را تجربه کرده است که از حدود ۲٫۵۸۸ میلیون سال پیش در گلاسین (پلیستوسن پیشین) آغاز شده است. مراحل پلیستوسن پیشین کم‌عمق و مکرر بودند، در حالی که مراحل اخیر شدیدتر و با فواصل زمانی بیشتر بوده‌اند.

طبق قرارداد، مراحل از هولوسن شماره‌گذاری می‌شوند که MIS1 است. دوره‌های یخچالی اعداد زوج و میان‌یخچالی‌ها اعداد فرد دریافت می‌کنند. اولین دوره یخچالی بزرگ MIS2-4 در حدود ۸۵ تا ۱۱ هزار سال پیش بود. بزرگترین دوره‌های یخچالی ۲، ۶، ۱۲ و ۱۶ بودند. گرم‌ترین میان‌یخچالی‌ها ۱، ۵، ۹ و ۱۱ بودند.

## زیاگان

الگو:ببینید
زیاگان دریایی و قاره‌ای اساساً مدرن بودند، اما با تعداد بسیار بیشتری از پستانداران بزرگ جثه زمینی مانند ماموت‌ها، ماستودون‌ها، «دیپروتودون»، «اسمیلودون»، ببرها، شیرها، اروک، خرس کوتاه-چهره، تنبل‌های غول‌پیکر، گونه‌هایی از «گیگانتوپیتکوس» و دیگران همراه بودند. توده‌های خشکی منزوی مانند استرالیا، ماداگاسکار، نیوزیلند و جزایر اقیانوس آرام شاهد تکامل پرندگان بزرگ و حتی خزندگانی مانند مرغ فیل‌سا، موآ، عقاب هاست، «کوئین‌کانا»، «مگالانیا» و «میولانیا» بودند.

تغییرات شدید آب و هوایی در طول عصر یخبندان تأثیرات عمده‌ای بر زیاگان و گیاگان داشت. با هر پیشروی یخ، مناطق وسیعی از قاره‌ها خالی از سکنه می‌شد و گیاهان و جانورانی که به سمت جنوب عقب‌نشینی می‌کردند با استرس شدیدی مواجه می‌شدند. یک رویداد انقراض بزرگ برای پستانداران بزرگ (درشت‌سیمایان) که شامل ماموت‌ها، ماستودون‌ها، گربه‌های دندان‌خنجری، «گلیپتودون»، کرگدن پشمالو، زرافه‌های مختلف مانند سیواتریوم، تنبل‌های زمینی، گوزن ایرلندی، شیر غارزی، خرس غارزی و خرس‌های کوتاه-چهره بود، در اواخر پلیستوسن آغاز شد و تا هولوسن ادامه یافت. انسان نئاندرتال نیز در این دوره منقرض شد. در پایان آخرین عصر یخبندان، حیوانات خونسرد، پستانداران کوچک‌تر مانند موش چوبی، پرندگان مهاجر و حیوانات سریع‌تر مانند گوزن دم‌سفید جایگزین درشت‌سیمایان شده و به شمال مهاجرت کردند.

انقراض‌ها به ندرت بر آفریقا تأثیر گذاشتند، اما به ویژه در آمریکای شمالی که در آن اسب‌های بومی و شترها از بین رفتند، بسیار شدید بود.

طرح‌های مختلف برای تقسیم‌بندی پلیستوسن
در ژوئیه ۲۰۱۸، تیمی از دانشمندان روسی با همکاری دانشگاه پرینستون اعلام کردند که دو کرم لوله‌ای ماده را که در خاک منجمد از حدود ۴۲٬۰۰۰ سال پیش منجمد شده بودند، دوباره به زندگی بازگردانده‌اند. این دو نمانتود در آن زمان قدیمی‌ترین حیوانات زنده تأیید شده روی سیاره بودند.

* زیاگان عصر یخبندان در شمال اسپانیا، شامل ماموت پشمالو، شیرهای غارزی در حال خوردن یک گوزن شمالی، اسب‌ها و کرگدن پشمالو.
* پلیستوسن آمریکای جنوبی، شامل «مگاتریوم» و دو «گلیپتودون».

### انسان‌ها

بقایای خانه‌های گودالی مربوط به دوره‌های فراپارینه‌سنگی در ابوهریره.
فرگشت انسان‌های امروزی از نظر کالبدشناسی در طول پلیستوسن رخ داد. در آغاز پلیستوسن، گونه‌های پارانتروپوس هنوز حضور داشتند، اما در طول پارینه‌سنگی زیرین ناپدید شدند و تنها گونه انسان‌سایی که در سوابق سنگواره‌ای برای بخش بزرگی از پلیستوسن یافت می‌شود، انسان راست‌قامت است. صنایع سنگی آشولی همراه با انسان راست‌قامت در حدود ۱٫۸ میلیون سال پیش ظاهر شد و جایگزین صنعت ابتدایی‌تر اولدووان گردید. پارینه‌سنگی میانی شاهد گونه‌زایی متنوع‌تری در سرده انسان بود، از جمله ظهور انسان خردمند در حدود ۳۰۰٬۰۰۰ سال پیش. آثار مرتبط با نوگرایی رفتاری به طور قطع از ۴۰٬۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ سال پیش گواهی شده‌اند.

بر اساس تکنیک‌های زمان‌بندی میتوکندری، انسان‌های امروزی پس از یخبندان ریس در پارینه‌سنگی میانی و در طول اشکوب ایمین از آفریقا مهاجرت کردند و در اواخر پلیستوسن در سراسر جهانِ بدون یخ پراکنده شدند. یک مطالعه در سال ۲۰۰۵ بیان می‌کند که انسان‌ها در این مهاجرت با اشکال انسانی باستانی که از قبل در خارج از آفریقا بودند آمیزش کرده و مواد ژنتیکی آن‌ها را در خزانه ژنی انسان مدرن وارد کرده‌اند.
نیاکان انسان‌های امروزی، با وجود آنکه از نظر توانایی‌های شناختی و ساختار مغز و چشم تفاوت بنیادینی با انسان کنونی نداشتند، در جهانی زندگی می‌کردند که از جنبه‌های گوناگون طبیعی، زیست‌محیطی و اقلیمی با جهان امروز تفاوت‌های چشمگیری داشت.

#### وضعیت آب‌ها و خشکی‌ها

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های زمین در گذشته، پراکندگی متفاوت آب‌ها و خشکی‌ها بود. در اوج آخرین عصر یخبندان، حدود ۲۰ هزار سال پیش، سطح آب دریاها نزدیک به ۱۲۰ متر پایین‌تر از سطح کنونی بود. در نتیجه، بخش‌های گسترده‌ای از بستر کنونی دریاها و اقیانوس‌ها به صورت دشت‌ها و سرزمین‌های قابل سکونت درآمده بودند.

در آن دوران، بریتانیای کبیر از طریق سرزمینی موسوم به داگرلند به اروپای قاره‌ای متصل بود. همچنین منطقهٔ خلیج فارس به جای پهنه‌ای آبی، عمدتاً به صورت دره‌ای رودخانه‌ای و قابل سکونت وجود داشت و گروه‌های انسانی برای هزاران سال در آن زندگی می‌کردند. پل زمینی برینگ نیز سیبری را به آلاسکا متصل می‌کرد و امکان جابه‌جایی انسان‌ها و جانوران را فراهم می‌ساخت.

در جنوب شرقی آسیا نیز جزایری مانند سوماترا، جاوه و بورنئو به خشکی بزرگی به نام ساندالند متصل بودند. شواهد نشان می‌دهد که انسان‌ها دست‌کم ۶۵ هزار سال پیش با بهره‌گیری از فناوری‌های ابتدایی دریانوردی توانستند از آب‌های آزاد عبور کرده و به خشکی بزرگی برسند که امروزه استرالیا و گینه نو را در بر می‌گیرد. برخی پژوهشگران معتقدند که خاطرهٔ غرق شدن تدریجی این سرزمین‌ها ممکن است در شکل‌گیری روایت‌های مربوط به سیل بزرگ در فرهنگ‌های مختلف جهان نقش داشته باشد.

#### آسمان شب و ستارگان

آسمان شب در دوران پیش از گسترش شهرها و منابع نور مصنوعی، تاریکی بسیار بیشتری نسبت به امروز داشت. در چنین شرایطی، راه شیری با جزئیاتی چشمگیر در سراسر آسمان دیده می‌شد و منظره‌ای فراهم می‌کرد که امروزه تنها در معدودی از مناطق دورافتادهٔ جهان قابل مشاهده است.

برای جوامع انسانی، آسمان شب تنها جنبه‌ای زیبایی‌شناختی نداشت، بلکه ابزاری برای جهت‌یابی، برنامه‌ریزی فعالیت‌های فصلی و پیش‌بینی زمان کوچ جانوران و انسان‌ها بود. برای نمونه، خوشه پروین در بسیاری از فرهنگ‌های جهان به عنوان نوعی تقویم طبیعی برای تعیین زمان شکار، گردآوری خوراک و کوچ فصلی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

#### جانوران غول‌پیکر

در دوره پلیستوسن، بسیاری از مناطق جهان زیستگاه پستانداران بزرگ‌جثه‌ای بودند که امروزه منقرض شده‌اند. در آفریقا، تنوع فیل‌ها و کرگدن‌ها بیش از امروز بود و در اوراسیا جانورانی همچون ماموت پشمالو، کرگدن پشمالو، شیر غارنشین و گوزن غول‌پیکر زندگی می‌کردند.

بخش مهمی از آگاهی کنونی دربارهٔ این جانوران از نقاشی‌های غارهای پیشاتاریخی به دست آمده است که تصویرهایی دقیق و واقع‌گرایانه از آن‌ها ارائه می‌کنند. در قاره آمریکا نیز جانورانی همچون تنبل‌های زمینی غول‌پیکر و گربه‌سانان دندان‌خنجری تا زمان ورود انسان به این قاره حضور داشتند و بسیاری از آن‌ها اندکی پس از گسترش سکونت انسانی منقرض شدند.

#### پوشش گیاهی و شبکه‌های رودخانه‌ای

چشم‌اندازهای طبیعی زمین در گذشته با وضعیت کنونی تفاوت فراوانی داشتند. صحرای بزرگ آفریقا در فاصلهٔ حدود ۱۱ هزار تا ۵ هزار سال پیش منطقه‌ای سرسبز با دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و جمعیت فراوانی از جانوران بزرگی همچون فیل و اسب آبی بود. با خشک شدن تدریجی این منطقه، گروه‌های انسانی به نواحی حاصلخیزتر، به‌ویژه دره نیل، کوچ کردند؛ فرایندی که در شکل‌گیری تمدن مصر باستان نقش مهمی داشت.

پژوهش‌های جدید همچنین نشان داده‌اند که جنگل بارانی آمازون صرفاً یک محیط طبیعی دست‌نخورده نبوده، بلکه برای هزاران سال تحت تأثیر مدیریت و بهره‌برداری انسان قرار داشته است. افزون بر این، بسیاری از رودخانه‌های جهان در آن دوران پرآب‌تر بودند و به عنوان مسیرهای اصلی رفت‌وآمد و ارتباط میان جوامع انسانی عمل می‌کردند.

#### تغییرات اقلیمی و تکامل انسان

اقلیم زمین در دوره‌های پیشاتاریخی با نوسان‌های شدیدی میان دوره‌های یخبندان و میان‌یخبندان همراه بود. این تغییرات گاه آن‌چنان سریع رخ می‌داد که انسان‌ها می‌توانستند دگرگونی‌های محیطی گسترده را در طول زندگی خود مشاهده کنند.

برخی پژوهشگران بر این باورند که چنین محیط ناپایداری در شکل‌گیری توانایی‌های شناختی انسان نقش مهمی داشته است، زیرا بقا در شرایط متغیر نیازمند انعطاف‌پذیری ذهنی، برنامه‌ریزی و سازگاری مداوم با محیط بود.

#### محیط صوتی و ادراک جهان

پیش از پیدایش فناوری‌های صنعتی، محیط صوتی زمین عمدتاً از صداهای طبیعی مانند باد، آب، باران و جانوران تشکیل می‌شد و هیچ‌گونه صدای پس‌زمینهٔ مکانیکی دائمی وجود نداشت. انسان‌های باستان برای تشخیص خطرها و یافتن منابع خوراک، توانایی بالایی در تفسیر این نشانه‌های صوتی داشتند.

اگرچه جوامع پیشاتاریخی فاقد تاریخ مکتوب بودند، اما آثار هنری برجای‌مانده از آن‌ها، از جمله نقش دست‌ها و تصاویر جانوران بر دیوارهٔ غارها، نشان می‌دهد که این انسان‌ها نیز همانند انسان امروزی از حس شگفتی نسبت به جهان پیرامون برخوردار بوده‌اند و کوشیده‌اند تجربهٔ خود از زندگی را به شیوه‌های گوناگون ثبت کنند.

## جستارهای وابسته

* تغییر اقلیم
* درشت‌سیمایان پلیستوسن
* پارک پلیستوسن
* یخبندان کواترنری

## منابع

* Turner, C. (ed.), 1996. The early Middle Pleistocene in Europe. Balkema (Rotterdam/Brookfield), 329 pp. ISBN 90-5410-600-X

| دوره کواترنری |
| --- |
| دور پلیستوسن | دور هولوسن |
| گلاسین | کالابرین | چیبانین | تارانشین | گرینلندین | نورث‌گریپین | مگالاین پیشاشمالگون | شمالگون | اطلسی | زیرشمالگون | زیراطلسی |