Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دانیل اورتگا

| دانیل اورتگا |
| --- |
| اورتگا در ۲۰۱۷ |
|  |
| ۲۶امین رئیس‌جمهور نیکاراگوئه |
| **متصدی** |
| **آغاز به کار**  ۱۰ ژانویه ۲۰۰۷ |
| پس از | انریکه بولانیوس |
| **دوره مسئولیت** ۱۰ ژانویه ۱۹۸۵ – ۲۵ آوریل ۱۹۹۰ |
| پیش از | ویولتا کامورو |
|  |
| اطلاعات شخصی |
| زاده | ۱۱ نوامبر ۱۹۴۵ ‏(۸۰ سال) لا لیبرتاد، کونتالس، |
| ملیت |  نیکاراگوئه |
| حزب سیاسی | ساندینیستا |
| همسر(ان) | روزاریو موریلو |
| پیشه | نویسنده، سیاستمدار |

**خوزه دانیل اورتِگا ساودرا** (به اسپانیایی: *José Daniel Ortega Saavedra*) (زادهٔ ۱۱ نوامبر ۱۹۴۵) سیاستمدار نیکاراگوئه‌ای و رئیس‌جمهور کشور نیکاراگوئه است.

دانیل اورتگا بیشتر عمر خود را رهبر جبهه آزادی‌بخش ملی ساندینیستا بوده‌است.

او آخرین بار در انتخابات ۷ نوامبر ۲۰۲۱ بار دیگر به عنوان رئیس‌جمهور نیکاراگوئه انتخاب شد.

## پیشینه

دانیل اورتگا از جوانی به سیاست علاقه داشت بسیار دربارهٔ انقلاب‌ها و مفاهیم جنبش‌های مردمی آموخته بود.

او در سال ۱۹۶۳ برای پیوستن به یک گروه سیاسی زیرزمینی موسوم به «جبهه ساندینیست آزادی ملی» تحصیل در دانشگاه را رها کرد. این جنبش نام خود را از انقلابی نیکاراگوئه‌ای اوگوستو سزار ساندینو (۱۸۹۳–۱۹۳۴) گرفته بود.

اورتگا در مبارزات خیابانی علیه نیروهای خاندان ساموزا شرکت کرد و ادامه این فعالیت‌ها منجر به دستگیری وی در سال ۱۹۶۷ شد. وی سپس به کوبا تبعید شد و ۷ سال از زندگی خود را در این کشور گذراند.

مبارزات ساندینیست‌ها در سال ۱۹۷۹ در نهایت نتیجه داد و دیکتاتور وقت آناستاسیو ساموزا دبایله سرنگون شد و جبهه ساندینیست آزادی ملی قدرت را در دست گرفت. دانیل اورتگا نیز به عنوان یکی از رهبران برجسته این جنبش در سال ۱۹۸۴ به مقام ریاست جمهوری نیکاراگوئه رسید.

از ویژگی‌های دورهٔ نخست ریاست جمهوری او، یک برنامه بحث‌انگیز تقسیم اراضی و تقسیم دارایی، دشمنی ایالات متحده با دولت وی، و یک شورش مسلحانه از سوی کنتراها به پشتیبانی ایالات متحده بود.

## منابع

* Wikipedia contributors, "Daniel Ortega," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed April 21, 2009).
# ۲ سپتامبر

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| <<  | **سپتامبر** |  >> |
| ش | ی | د | س | چ | پ | ج |
|  |  |  | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
| ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ | ۱۰ | ۱۱ |
| ۱۲ | ۱۳ | ۱۴ | ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ | ۱۸ |
| ۱۹ | ۲۰ | ۲۱ | ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ | ۲۵ |
| ۲۶ | ۲۷ | ۲۸ | ۲۹ | ۳۰ |   |
| ۲۰۲۶ میلادی |

**۲ سپتامبر** دویست و چهل و پنجمین (در سال‌های کبیسه دویست و چهل و ششمین) روز سال در گاه‌شماری میلادی است. ۱۲۰ روز تا پایان سال باقی‌است.

## رویدادها

* ۱۱۹۲ - با امضای معاهده یافا بین ریچارد یکم و صلاح الدین ایوبی، سومین دور جنگ‌های صلیبی به پایان رسید.
* ۱۷۵۲ - بریتانیا تقویم یولیانی (تقویم میلادی) را به کار گرفت.
* ۱۸۰۶ - در پی باران شدید و در اثر رانش زمین حاصل از آن در شهر گولداو کشور سوئیس و سه روستای مجاور آن به کلی تخریب و بیش از ۴۵۰ تن کشته شدند.
* ۱۸۱۱ - نیروی دریایی بریتانیا شهر کپنهاگ را بمباران کردند و در آن از بمب‌های آتش‌زا و حاوی فسفر استفاده کردند تا نگذارند دانمارک به عنوان یک کشور بی‌طرف نیروی دریایی خود را تسلیم ناپلئون بناپارت کند.
* ۱۸۹۸ - دانشگاه اسلو، پایتخت نروژ تأسیس شد.
* ۱۹۳۹ - قوای متحد بریتانیا و مصر قبایل سودانی را شکست دادند تا سلطه این دو کشور بر سودان آغاز شود.
* ۱۹۳۹ - با آغاز جنگ جهانی دوم، ایتالیا و جمهوری ایرلند اعلام بی‌طرفی کردند.
* ۱۹۳۹ - در پی تهاجم آلمان به لهستان، فرانسه و بریتانیا با صدور ضرب‌الاجل مشترک از این کشور خواستند بلافاصله نیروهای خود را از خاک لهستان خارج کنند.
* ۱۹۳۹ - تنها یک روز پس از آغاز جنگ جهانی دوم، شهر دانتسیش به تصرف آلمان درآمد.
* ۱۹۴۵ - پایان جنگ جهانی دوم
* ۱۹۴۵ - ویتنام اعلام استقلال کرد.
* ۱۹۴۶ - دولت موقت هند به رهبری جواهر لعل نهرو تشکیل شد.
* ۱۹۵۷ - نگو دین دیم، رئیس‌جمهور ویتنام جنوبی در سفری یک هفته ای اولین رئیس دولت خارجی شد که از استرالیا دیدار می‌کند.
* ۱۹۶۰ - اولین انتخابات پارلمان در تبعید تبت برگزار شد.
* ۱۹۹۰ - منطقه ترانس‌نیستریا که بخشی از مولداوی به حساب می‌آمد به صورت یک جانبه خود را یکی از جمهوری‌های شوروی اعلام کرد.
* ۱۹۹۲ - زلزله ۷٫۷ ریشتری در ساحل غربی نیکاراگوئه جان ۱۱۶ نفر را گرفت.
* ۲۰۰۳ - عبدالله دوم به عنوان اولین پادشاه اردن که بعد از انقلاب اسلامی به ایران سفر می‌کند، وارد تهران شد و مورد استقبال محمد خاتمی، رئیس‌جمهور ایران قرار گرفت.

## زادروزها

* ۱۹۳۰ – فرانسوا مائه، دوچرخه‌سوار اهل فرانسه (د. ۲۰۱۵)
* ۱۹۵۳ - احمدشاه مسعود، فرمانده مجاهدین افغان بر ضد ارتش سرخ
* ۱۹۶۴ - کیانو ریوز، بازیگر کانادایی
* ۱۹۸۹ - الکساندر پاتو، فوتبالیست برزیلی (پاتو برانکو، برزیل)

## درگذشت‌ها

* ۱۹۶۹ - هو شی مین، نخستین رئیس‌جمهور جمهوری دموکراتیک ویتنام (هانوی، ویتنام شمالی)
* ۱۹۷۳ - جی. آر. آر. تالکین، رمان نویس
* ۱۹۹۷ - ویکتور امیل فرانکل، روان‌شناس اتریشی (ز. ۱۹۰۵)
* ۲۰۱۶ - اسلام کریموف، نخستین رئیس‌جمهور ازبکستان (تاشکند، ازبکستان)

## مناسبت‌ها

* روز ملی کشور ویتنام، به مناسبت سالگرد استقلال از فرانسه

## جستارهای وابسته

* ویکی‌پدیا:یادبودهای برگزیده/۲ سپتامبر

## منابع

## پیوند به بیرون

* BBC: On This Day
# کارشناسی

**کارشناسی** یا **لیسانس** (به فرانسوی: Licence) دوره‌ای از آموزش عالی است که تحصیل آن به‌طور معمول در مدت چهارسال و حداکثر شش سال انجام می‌شود. کسب مدرک کارشناسی بر حسب رشته به دو صورت پیوسته و ناپیوسته امکان‌پذیر است. مدرک کارشناسی معادل با bachelor's degree در اکثر کشورهای دیگر است.

## کارشناسی ناپیوسته

دوره‌ای است که پیش‌نیاز آن، مدرک کاردانی یا همان فوق دیپلم در رشته یا رشته‌های دانشگاهی است، تعداد واحد دوره کارشناسی ناپیوسته بر حَسب رشته، بین ۶۵ تا ۷۰ واحد درسی است و مدت تحصیل این دوره به‌طور معمول دو سال و حداکثر سه سال می باشد.
امروزه در ایران، کسانی که در رشته‌های تحصیلی مربوط به شاخه‌های **فنی و حرفه‌ای** و **کاردانش** بوده‌اند، برای ادامه تحصیل در دانشگاه، باید به این دوره روی بیاورند.

برای آغاز به تحصیل در این دوره، دانشجویان پس از اخذ مدرک دورهٔ کاردانی، در آزمون ورودی کاردانی به کارشناسی شرکت می‌کنند.

## کارشناسی پیوسته

دوره‌ای است که پیش‌نیاز آن، مدرک دیپلم یا پیش‌دانشگاهی است و پذیرفته‌شدگان این دوره برحسب رشته با گذراندن ۱۳۰ تا ۱۶۰ واحد به اخذ مدرک **لیسانس** نائل می‌شوند. طول مدت تحصیل این دوره به‌طور متوسط ۴ سال و سقف مجاز آن ۶ سال تعیین شده است.

برای آغاز به تحصیل در دورهٔ کارشناسی پیوسته، نیاز به مدرک دیپلم است؛ و پذیرش از طریق قبولی در کنکور است. پذیرش دانشجو در دانشگاه‌های سراسری، آزاد، پیام نور و غیرانتفاعی انجام می‌گیرد.

## القاب علمی مرتبط

به دانش‌آموخته دوره‌های کارشناسی BA یا BS گفته می‌شود که مخفف Bachelor of Art و Bachelor of science است. معمولاً برای دانشجویان رشته‌های انسانی از BA و برای دانشجویان رشته‌های مهندسی از BS استفاده می‌شود.
به دانش‌آموخته دوره‌های کارشناسی ارشد MA یا MS گفته می‌شود که مخفف Master of Art و Master of science است. معمولاً برای دانش‌آموخته رشته‌های انسانی از MA و برای دانش‌آموخته رشته‌های مهندسی از MS استفاده می‌شود.
دانشجوی دکتری (Phd student): به فاصله قبولی در مقطع دکتری تا امتحان جامع گفته می‌شود.
کاندیدای دکتری (Phd candidate): به فاصله بین قبولی در امتحان جامع تا دفاع از پایان‌نامه دکتری گفته می‌شود.
از PhD برای کسی که دارای مدرک دکتری است استفاده می‌شود که مخفف Doctor of Philosophy است.
پسادکتری (Postdoctoral): به دوره کوتاه پس از دکتری گفته می‌شود که معمولا جنبه پژوهشی دارد و به صورت مخفف پست داک (Postdoc) هم گفته می‌شود.
اینترن (Intern): به دانشجوی پزشکی عمومی که دوره کارورزی را در بیمارستان می‌گذراند، گفته می‌شود.
از MD برای کسی که دکتری پزشکی (پزشکی عمومی) دارد استفاده می‌شود که مخفف Doctor of Medicine است.
رزیدنت: به پزشکی که در دوره تخصص در حال گذراندن دوره دستیاری (residency) است، رزیدنت گفته می‌شود.
عضو هیئت علمی: به عضو هیئت علمی faculty member یا academic staff گفته می‌شود و درجه‌های عضو هیئت علمی از مربی (Instructor یا Lecturer) شروع می‌شود و به ترتیب به استادیار (Assistant professor)، دانش‌یار (Associate professor)، استاد (Professor) و استاد ممتاز (Academic tenure) ارتقا پیدا می‌کند.
افیلیشن (Affiliation): به پیوند سازمانی یا وابستگی سازمانی گفته می‌شود

## منابع

### پانویس

### کتابشناسی

* «فصل دوم». *انتخاب رشته، انتخاب آینده، راهنمای انتخاب رشته آزمون سراسری … تألیف دکتر کورش پرند، غلامرضا یادگارزاده و دکتر ابراهیم خدایی*. تهران: مرکز انتشارات سازمان سنجش کشور، مرکز انتشارات سازمان آموزش فنی و حرفه‌ای کشور. ۱۳۹۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۵۳-۱۷۹-۱.`{{cite book}}`: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
# جویبار

جویبار راکی، در ایتالیا
جوی بزرگی که معمولاً از به هم پیوستن جوی‌های کوچک تشکیل می‌شود، **جویبار** یا نهر نام دارد. واژه جویبار همچنین می‌تواند به کناره‌های یک جوی اشاره داشته باشد.

جویبارها در چرخه آب و تغذیه آب‌های زیرزمینی حائز اهمیت هستند و مجرایی برای مهاجرت و نقل مکان ماهی‌ها و دیگر حیات وحش ایجاد می‌کنند.
با توجه به مسئله انقراض هولوسین، جویبارها همچنین نقشی حیاتی در ارتباط دادن زیستگاه‌های چندپاره‌شده و نیز محافظت کردن از تنوع زیستی بازی می‌کنند.

علم مطالعه جوی‌ها و آب‌راه‌ها در حالت کلی به عنوان علم هیدرولوژی سطحی شناخته می‌شود و عنصر اصلی دانش جغرافیای محیطی است.

## منابع

* برگرفته از ویکی‌پدیا انگلیسی
# لشکرکشی علیه یوان شو

| لشکرکشی علیه یوان شو |
| --- |
| بخشی از بخشی از جنگ‌های اواخر سلسله هان |
|

|  |  |
| --- | --- |
| تاریخ | اوایل ۱۹۷ – تابستان ۱۹۹ پ. م |
| موقعیت | منطقه جنوب رودخانه هوآی، چین |
| نتایج |
پیروزی دودمان هان |

 |
| طرف‌های درگیر |
|
دودمان هان |
دودمان ژونگ شانیویی |
| فرماندهان و رهبران |
|
سائو سائو لیو بی لو بو (۱۹۷) **فراریان از ژونگ:** سون تسه (۱۹۷–۱۹۹) وو جینگ (۱۹۷–۱۹۹) سون بن (۱۹۷–۱۹۹) لی بو چن لان |
یوان شو یوان تان (۱۹۹) یوان شائو (۱۹۹) ژو لانگ سون تسه (اوایل ۱۹۷) وو جینگ (اوایل ۱۹۷) سون بن (اوایل ۱۹۷) **فراریان از هان:** لو بو (۱۹۸–۱۹۹)   |

|  |
| --- |
|  |
| لشکرکشی علیه یوان شو |
| نویسه‌های چینی سنتی | 袁術討伐戰 |
| نویسه‌های چینی ساده‌شده | 袁术讨伐战 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| چینی استاندارد |
| پین‌یین | Yuán Shù Tǎofá Zhàn |

 |
|  |

**لشکرکشی علیه یوان شو** یک لشکرکشی تنبیهی بود که بین سال‌های ۱۹۷ و ۱۹۹ در اواخر سلسله هان شرقی انجام شد. پس از اینکه یوان خود را امپراتور سلسله جدید ژونگ اعلام کرد، این کارزار توسط دولت هان علیه جنگ سالار یوان شو آغاز شد، اقدامی که به عنوان خیانت علیه امپراتور شیان، حاکم اسمی هان تلقی می‌شد. این ائتلاف با شکست یوان شو و فروپاشی سلسله خودساخته ژونگ به پایان رسید.
# گونگسون زان

| گونگسون زان |
| --- |
| 公孫瓚 |
| تصویری از گونگسون زان، مربوط به دودمان چینگ |
|  |
| بازرس استان یو (幽州刺史)
 (خود انتصابی) |
| **دوره مسئولیت** ۱۹۳ (۱۹۳) – مارس ۱۹۹ (مارس ۱۹۹) |
| پادشاه | امپراتور شیان هان |
| ژنرال پیشقراول (前將軍) |
| **دوره مسئولیت** ۱۹۲ (۱۹۲) – مارس ۱۹۹ (مارس ۱۹۹) |
| پادشاه | امپراتور شیان هان |
| ژنرال تقویت کننده قدرت رزمی
 (奮武將軍) |
| **دوره مسئولیت** ۱۹۲–۱۸۹ |
| پادشاه | امپراتور شیان هان |
|  |
| اطلاعات شخصی |
| زاده | قبل از ۱۶۱ کیانان، هبئی |
| درگذشته | آپریل یا مه ۱۹۹ شهرستان یی، هبئی |
| فرزندان | گونگسون ژو (公孫續) |
| خویشاوندان | * گونگسون یویی (公孫越) (پسرعمو)
* گونگسون فن (公孫範) (پسرعمو)
 |
| پیشه | ژنرال نظامی، سیاستمدار، جنگ‌سالار |
| نام محترم | بوگویی (伯珪) |
| مقام اشرافی | مارکی یی (易侯) |
|  |
|  |
| نامِ چینی |
| نویسه‌های چینی سنتی | 公孫瓚 |
| نویسه‌های چینی ساده‌شده | 公孙瓒 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| چینی استاندارد |
| پین‌یین | Gōngsūn Zàn |
| وید جایلز | Kung1-sun1 Tsan4 |
| چینی میانه |
| چینی میانه | kuŋ-suən d͡zɑnX |
| چینی کهن |
| Zhengzhang | * klo:ŋ su:n za:nʔ
 |

 |
|  |
|  |

**گونگسون زان** () (قبل از ۱۶۱ - آوریل یا مه ۱۹۹)، با نام محترم **بوگویی**، یک ژنرال نظامی، سیاستمدار و جنگ‌سالار چینی بود که در اواخر سلسله هان شرقی زندگی می‌کرد.

## زندگی

اطلاعات کمی از زندگی اولیه گونگسون زان وجود دارد. او و لیو بی زیر نظر لو ژی تحصیل کردند. در آن زمان، مدیر فرماندهی خانه‌اش از چهرهٔ زیبا و صدای گونگسون زان تمجید می‌کرد، بنابراین ترتیبی داد که دخترش با او ازدواج کند. گونگ سون زان توسط هو جین برای سرکوب شورش‌ها در شمال مستقر شد که او این کار را با موفقیت انجام داد. پس از سوء تفاهم با اربابش، لیو یو، گونگسون زان به لیو حمله کرد و او را کشت و بدین ترتیب کنترل مناطق اطراف را به دست آورد. با این حال، برخلاف تصور عمومی، او هرگز به‌طور رسمی به عنوان مدیر فرماندهی منصوب نشد. در این مدت، همکلاسی سابقش لیو بی به خدمت او آمد و شهر پینگیوان را برای دفاع به او اختصاص دادند.

ژائو یون در مقابل گونگسون زان شجاعت نشان می‌دهد
در جنوب، دو برادر یوان شائو در شمال و یوان شو در جنوب برای برتری بر چین مرکزی رقابت می‌کنند. گونگ سون زان با یوان شو اتحاد تشکیل داد و پسر عموی دوم خود گونگ سون یوئه را برای کمک به ژنرال یوان شو، سون جیان، برای بازپس‌گیری یانگ‌چنگ فرستاد. با این حال، گونگ سون یو در کمپین درگذشت. گونگ سون زان با استفاده از این بهانه به یوان شائو حمله کرد، پس از اینکه نقشه اولیه او برای به دست آوردن سرزمین هان فو بهم ریخت. با این حال، گونگسون زان توسط یوان شائو در نبرد ییجینگ شکست خورد. او پس از کشتن خواهران، همسر و فرزندانش با خودسوزی دست به خودکشی زد.

## در فرهنگ عامه

گونگسون زان یکی از شخصیت‌های اصلی بازی ویدیویی جنگ تمام‌عیار:سه پادشاهی است که توسط کریتیو اسمبلیتوسعه یافته و توسط سگا منتشر شده‌است.

## منابع
# ما دای

| ما دای |
| --- |
| 馬岱 |
| تصویری از ما دای، مربوط به دودمان چینگ |
|  |
| ژنرالی که شمال را آرام می‌کند (平北將軍) |
| **دوره مسئولیت** ? (?) – ? (?) |
| پادشاه | لیو شان |
|  |
| اطلاعات شخصی |
| زاده | نامعلوم |
| درگذشته | نامعلوم |
| پیشه | ژنرال نظامی |
| مقام اشرافی | مرزبان چنسانگ (陳倉侯) |

**ما دای** () (۲۲۲–۲۳۵) یک ژنرال نظامی چینی در ایالت شو هان در دوره سه امپراتوری چین بود. او قبلاً در زمان اواخر سلسله هان شرقی زیر نظر عمویش ما تنگ، یک فرمانده جنگی، در شمال غربی چین خدمت می‌کرد. پس از مرگ ما تنگ، او پسر عمویش ما چائو (پسر بزرگ ما تنگ) را دنبال کرد و برای مدت کوتاهی در هانژونگ به جنگ سالار ژانگ لو پیوستند. ما چائو بعداً به جنگ سالار دیگر لیو بی پناه برد و ما دای او را همراهی کرد. ما دای زیر نظر لیو بی و بعداً در ایالت شو هان (که توسط لیو بی تأسیس شد) خدمت کرد.

اطلاعات زیادی در مورد ما دای در اسناد تاریخی یافت نمی‌شود. مشخص است که در سال ۲۳۴، او در پنجمین لشکرکشی شمالی به رهبری صدراعظم شو، ژوگه لیانگ برای حمله به ایالت رقیب شو، سائو وی، شرکت کرد. ما دای همچنین به قتل ژنرال شو، وی یان، که گفته می‌شد پس از مرگ ژوگه لیانگ علیه شو مخالفت کرده‌است، نسبت داده شده‌است.
# فوجیان

| استان فوجیان Fujian Province
福建 |
| --- |
| استان |
| شیامن در استان فوجیان |
| نقشه استانهای چین و جایگاه استان فوجیان |
| کشور |  چین |
| بزرکترین شهر | فوژوو |
| مرکز | فوژوو |
| حکومت |
|  • فرماندار | هوانگ گیائو جینگ |
| مساحت |
|  • کل | ۱۲۱۴۰۰ کیلومتر مربع (۴۶۹۰۰ مایل مربع) |
| جمعیت (۲۰۱۰) |
|  • کل | ۳۶۸۹۴۲۱۶ |
|  • تراکم | ۳۰۰/کیلومتر مربع (۷۹۰/مایل مربع) |
| منطقهٔ زمانی | یوتی‌سی ۸+ (CST) |
| کد منطقه | ۵۹x ۰۸۶ |
| کد ایزو ۳۱۶۶ | CN-35 |
| HDI | ۰٫۸۰۷  (۱۲ام) |
| GDP | تریلیون رنمینبی |
| ترکیب نژادی | هان ۹۸ درصد شی ۱ درصد هوئی ۰٫۳ درصد |
| وبگاه | www.amoymagic.mts.cn/ |

**فوجیان** (به چینی: 福建)، (به انگلیسی: Fujian) یکی از استان‌های کشور چین است.

این استان در جنوب شرقی این کشور قرار گرفته‌است و مرکز آن شهر فوژوو است.

جمعیت آن بالغ بر سی و پنج میلیون نفر است.

مساحت این استان برابر ۱۲۱٬۴۰۰ کیلومتر مربع است.

## منابع

## پیوندها

* وبگاه گردشگری فوجیان
# شمال

**آپاختر یا شمال یا اگاختر**، یکی از چهار جهت اصلی است که در نقشه‌ها به‌طور قراردادی معمولاً به سوی بالا است. شمال نقطه مقابل جنوب است و °۹۰ با خاور و باختر اختلاف زاویه دارد و خود در زاویه °۰ جای دارد.

| **جهت‌های جغرافیایی** |
| --- |
|
**شمال** (اپاختر، هودر)
**شمال شرقیشرق** (خاور)
**جنوب شرقیجنوب** (نیمروز، دشتر)
**جنوب غربیغرب** (باختر)
**شمال غربی** |

## ریشه‌شناسی

نقش صفحه قطب‌نما که در آن شمال سرخ‌رنگ نشان داده شده.شمال واژه‌ای عربی و فارسی آن اَپاختَر یا گاهی هودَر است. در زبان پارسی میانه، خشکی‌های شمال غربی کره زمین را وُروبَرشت و خشکی‌های شمال شرقی را وُروژَرشت می‌نامیدند. در بُندَهِش آمده که برای هر جهت اصلی یک سپاهبد گمارده شده و سپاهبد شمال، ستاره هفت‌اورنگ (محتملاً نگهبان شمال) است.

واژه آپاختر در پارسی نوین به باختر تبدیل شده و امروزه تنها برای اشاره به غرب به کار می‌رود، اما در گذشته، واژه‌ی باختر به معنای شمال و حتی شرق نیز به کار می‌رفته است. ابوریحان بیرونی حتی معنای واژه‌ی اپاختر را «جنوب» دانسته که به باور *کریستنسن* و ویلهلم آیلِرز به خطا رفته است.

در به‌کارگیری واژه‌ی «باختر» در ادبیات فارسیِ آغازین، نوعی ابهام و آشفتگی وجود دارد. این واژه به‌ندرت در معنای اصلیِ خود، یعنی **«شمال»** (برای نمونه در *تاریخ سیستان*، ص ۲۳؛ *شاهنامه*، چاپ مسکو، ج ۵، ص ۱۵۷، بیت ۱۲۷۱؛ ج ۹، ص ۱۹۵، بیت ۳۱۳۱؛ ص ۲۰۴، بیت ۳۲۷۱) به‌کار رفته است، و غالباً به معنی **«شرق»** آمده است (در *مقدمه‌ی شاهنامه‌ی ابومنصوری* در *هزاره‌ی فردوسی*، تهران ۱۳۲۳ش، ص ۱۳۹؛ *شاهنامه*، ج ۳، ص ۱۹۷، بیت ۳۰۰۸؛ ج ۵، ص ۲۸۵، بیت ۸۳۲؛ ج ۷، ص ۸۴، بیت ۱۴۲۱)، و گاه نیز به معنی **«غرب»** (*شاهنامه*، ج ۱، ص ۱۸، بیت ۷۸؛ ج ۶، ص ۱۷۷، بیت ۱۹۱؛ ص ۱۸۸، بیت ۳۷۶؛ ج ۷، ص ۲۲۴، بیت ۸۹؛ ص ۲۳۲، بیت ۲۳۲ و موارد دیگر). نمونه‌ای یگانه را ابوریحان بیرونی (*الآثار الباقیه*، ص ۲۱۷، سطر ۷۲) نقل کرده است که در آن، بنا به گفته‌ی منبعش زادویه، واژه‌ی اباختر (به‌صورتِ نگارشیِ «افاختر») به معنی «جنوب» آمده است. این به‌احتمال زیاد خطا است، چه از سوی بیرونی و چه از سوی نویسنده‌ی منبعِ او. گوناگونیِ کاربردهای یادشده را شاید بتوان ناشی از تفاوت در سنت‌های ادبی و جغرافیایی دانست. پس از آن‌که نواحیِ شمالیِ ایران دیگر با نام اباختر خوانده نشد و واژه‌ی «خراسان» در آغاز دوره‌ی اسلامی به‌عنوان نامِ استان‌های شرقی به کار رفت، واژه‌ی باختر رفته‌رفته برای «شرق» به کار رفت، و سپس در دوره‌های بعدی، برای «غرب».

## جستارهای وابسته

* جهت‌یابی
* شمال مغناطیسی
* میل مغناطیسی
* خراسان

## منابع
# بزیان

| بزیان |
| --- |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جفت‌سم‌سانان |
| تیره: | گاوان |
| زیرخانواده: | **بزیان** جان ادوارد گری, ۱۸۲۱ |
| Genera |
|   *گورال*
  *بزهای کوهی اروپایی*
  *بز کوهی آمریکای شمالی*
  *تاکین*
  *گاو مشک*
  *بز کوهی هیمالیایی*
  *گوسفند بربری*
  *گوسفندهای آبی*
  *بز کوهی*
  *قوچ‌ومیش*
and see text |

**بزیان** (به لاتین: Caprinae) زیرخانواده‌ای با جثه متوسط از خانواده گاوان است که از گونه‌های مهم آن می‌توان به بزها و گوسفندها اشاره کرد.

## گونه‌ها

**خانواده گاوان **زیرخانواده بزیان**
	+ تبار **Ovibovini**تاکین (*Budorcas taxicolor*)بز کوهی اسپانیایی (*Capra pyrenaica*)بز کوهی نوبه‌ای (*Capra nubiana*)گوسفند آبی هیمالیا (*Pseudois nayaur*)
		- سرده *تاکین*
			* تاکین, *Budorcas taxicolor*
		- سرده *گاو مشک*
			* گاو مشک, *Ovibos moschatus*
	+ تبار **Caprini**
		- سرده *گوسفند بربری*
			* گوسفند بربری, *Ammotragus lervia*
		- سرده *بز عربی*
			* بز عربی, *Arabitragus jayakari*
		- سرده *بزهای کوهی*
			* کل و بز, *Capra aegagrus*
				+ بز اهلی, *Capra aegagrus hircus*
			* بز کوهی قفقاز غربی, *Capra caucasia*
			* بز کوهی داغستانی, *Capra cylindricornis*
			* مارخور, *Capra falconeri*
			* بز کوهی آلپ, *Capra ibex*
			* بز کوهی نوبه‌ای, *Capra nubiana*
			* بز کوهی اسپانیایی, *Capra pyrenaica*
			* بز کوهی سیبری, *Capra sibirica*
			* بز کوهی والیا, *Capra walie*
		- سرده *بز کوهی هیمالیایی*
			* بز کوهی هیمالیایی, *Hemitragus jemlahicus*
		- سرده *قوچ‌ومیش*
			* غرم, *Ovis ammon*
			* گوسفند اهلی، *Ovis aries*
			* گوسفند بزرگ‌شاخ, *Ovis canadensis*
			* گوسفند دال, *Ovis dalli*
			* گوسفند وحشی, *Ovis musimon*
			* گوسفند برفی, *Ovis nivicola*
			* گوسفند اوریال, *Ovis orientalis*
		- سرده *بز کوهی نیلگیری*
			* بز کوهی نیلگیری, *Nilgiritragus hylocrius*
		- سرده *گوسفندهای آبی*
			* گوسفند آبی هیمالیا (Himalayan blue sheep), *Pseudois nayaur*
			* گوسفند آبی کوتوله, *Pseudois schaeferi*
	+ تبار **Naemorhedini**گورال هیمالیا (*Nemorhaedus goral*)
		- سرده *سرو (بز)*
			* سرو ژاپنی, *Capricornis crispus*
			* Sumatran serow, *Capricornis sumatraensis*
			* سرو تایوانی, *Capricornis swinhoei*
			* سرو چینی, *Capricornis milneedwardsii*
			* سرو سرخ, *Capricornis rubidus*
			* سرو هیمالیایی *Capricornis thar*
		- سرده *گورال*
			* گورال قرمز, *Nemorhaedus baileyi*
			* گورال چینی, *Nemorhaedus griseus*
			* گورال هیمالیا, *Nemorhaedus goral*
			* گورال دم‌دراز, *Naemorhedus caudatus*
		- سرده *بز کوهی آمریکای شمالی*
			* بز کوهی راکی, *Oreamnos americanus*
		- سرده *بزهای کوهی اروپایی*
			* بز کوهی پیرنیه, *Rupicapra pyrenaica*
			* بز کوهی اروپایی, *Rupicapra rupicapra*

## منابع

* Geist, Valerius (1984). Macdonald, D. (ed.). *The Encyclopedia of Mammals*. New York: Facts on File. pp. 584–587. ISBN 0-87196-871-1.
# سده پنجم (میلادی)

اروپا در سدهٔ پنجم میلادی
**سدهٔ ۵ میلادی** یا قرن پنجم میلادی، در تقویم گریگوری به فاصلهٔ سال‌های ۴۰۱ تا ۵۰۰ میلادی گفته می‌شود.

## رویدادها

* ۳۹۹-۴۱۲ - فاژیان راهب بودایی چینی از اقیانوس هند گذشت و سراسر سری‌لانکا و هندوستان را درنوردید تا نوشته‌های آیین بودایی را بیابد.
* ۴۰۶ - هون‌ها، سوئبی‌ها و وندال‌ها از رود یخ‌زده راین در نزدیکی ماینتس گذشتند. این رویداد پایه‌ریز فروپاشی بخش باختری امپراتوری روم بود.
* ۴۱۰ - ویزیگوت‌ها رم را تاراج‌کردند. آگوستین قدیس، کتاب شهر خدا را نوشت.
* ۴۳۹ - وندال‌ها بر کارتاژ چیره‌شدند.
* ۴۴۰ - آنگلوساکسون‌ها در بریتانیا جاگیرشدند.
* ۴۵۱ - هون‌ها به رهبری آتیلا بر سرزمین گل تاختند.
* ۴۵۲ - دیدار پاپ لئوی یکم با آتیلا و قانع‌کردن او برای گذشتن از تاراج رم.
* ۴۵۵ - وندال‌ها رم را تراج کردند.
* ۴۷۶ - کنارگذاشته‌شدن رومولوس آگوستولوس به دست اودوآکر و سقوط امپراتوری روم غربی
* ۴۸۰ (میلادی)؛ مرگ ژولیوس نپوس در دالماتیا، واپسین امپراتور تشریفاتی امپراتوری روم غربی.
* ۴۹۳ (میلادی)؛ تئودوریکِ اوستروگوت اودوآسر را کنار زد تا خود شاه ایتالیا شود.
* ۴۹۴ (میلادی)؛ بخش شمالی سرزمین گل به رهبری کلوویس یکم بنیادگذار دودمان فرانکی مروونژی‌ها یکپارچه‌شد.
* بودایی‌گری به میانمار و اندونزی رسید.
* جاگیرشدن آفریقایی‌ها و اندونزیایی‌ها در ماداگاسکار.
* فرهنگ هوپ‌ول به پایان‌رسید.

## چهره‌های برجسته

* آگاتارکوس هنرمند یونانی
* فلاویوس آییتیوس واپسین ارتشتار بزرگ روم
* آلاریک یکم پادشاه ویزیگوت‌ها
* آتیلا
* آگوستین قدیس
* بودیدارما پایه‌ریز ذن بودایی
* ژان کریزوستوم پاتریارک کنستانتینوپول
* کوریل اسکندریه‌ای پاتریارک اسکندریه
* فاژیان بودایی چینی
* هوپاتیای اسکندریه‌ای زن فیلسوف
* جرمی قدیس زاهد، کشیش و برگرداننده انجیل
* پاپ لئوی یکم
* مسروب قدیس راهب ارمنی
* پاتریک قدیس دین مسیحیت را در ایرلند گستراند
* سوزومن تاریخ‌نویس کلیسایی
* تئودوریک بزرگ پادشاه اوستروگوت‌ها

## یافته‌ها و نوآوری‌ها

* کاربرد خیش سنگین میان اسلاوها
* همه‌گیری کاربرد نعل اسب میان گل‌ها
* ساخت الفبای ارمنی به دست مسروب قدیس

## دهه‌ها و سال‌ها

‎

| هزاره | سده |
| --- | --- |
|  **۹ پ‌م**: | ۹۰ پ‌م | ۸۹ پ‌م | ۸۸ پ‌م | ۸۷ پ‌م | ۸۶ پ‌م | ۸۵ پ‌م | ۸۴ پ‌م | ۸۳ پ‌م | ۸۲ پ‌م | ۸۱ پ‌م |
|  **۸ پ‌م**: | ۸۰ پ‌م | ۷۹ پ‌م | ۷۸ پ‌م | ۷۷ پ‌م | ۷۶ پ‌م | ۷۵ پ‌م | ۷۴ پ‌م | ۷۳ پ‌م | ۷۲ پ‌م | ۷۱ پ‌م |
|  **۷ پ‌م**: | ۷۰ پ‌م | ۶۹ پ‌م | ۶۸ پ‌م | ۶۷ پ‌م | ۶۶ پ‌م | ۶۵ پ‌م | ۶۴ پ‌م | ۶۳ پ‌م | ۶۲ پ‌م | ۶۱ پ‌م |
|  **۶ پ‌م**: | ۶۰ پ‌م | ۵۹ پ‌م | ۵۸ پ‌م | ۵۷ پ‌م | ۵۶ پ‌م | ۵۵ پ‌م | ۵۴ پ‌م | ۵۳ پ‌م | ۵۲ پ‌م | ۵۱ پ‌م |
|  **۵ پ‌م**: | ۵۰ پ‌م | ۴۹ پ‌م | ۴۸ پ‌م | ۴۷ پ‌م | ۴۶ پ‌م | ۴۵ پ‌م | ۴۴ پ‌م | ۴۳ پ‌م | ۴۲ پ‌م | ۴۱ پ‌م |
|  **۴ پ‌م**: | ۴۰ پ‌م | ۳۹ پ‌م | ۳۸ پ‌م | ۳۷ پ‌م | ۳۶ پ‌م | ۳۵ پ‌م | ۳۴ پ‌م | ۳۳ پ‌م | ۳۲ پ‌م | ۳۱ پ‌م |
|  **۳ پ‌م**: | ۳۰ پ‌م | ۲۹ پ‌م | ۲۸ پ‌م | ۲۷ پ‌م | ۲۶ پ‌م | ۲۵ پ‌م | ۲۴ پ‌م | ۲۳ پ‌م | ۲۲ پ‌م | ۲۱ پ‌م |
|  **۲ پ‌م**: | ۲۰ پ‌م | ۱۹ پ‌م | ۱۸ پ‌م | ۱۷ پ‌م | ۱۶ پ‌م | ۱۵ پ‌م | ۱۴ پ‌م | ۱۳ پ‌م | ۱۲ پ‌م | ۱۱ پ‌م |
|  **۱ پ‌م**: | ۱۰ پ‌م | ۹ پ‌م | ۸ پ‌م | ۷ پ‌م | ۶ پ‌م | ۵ پ‌م | ۴ پ‌م | ۳ پ‌م | ۲ پ‌م | ۱ پ‌م |
| **۱**: |   ۱ |   ۲ |   ۳ |   ۴ |   ۵ |   ۶ |   ۷ |   ۸ |   ۹ | ۱۰ |
| **۲**: | ۱۱ | ۱۲ | ۱۳ | ۱۴ | ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ | ۱۸ | ۱۹ | ۲۰ |
| **۳**: | ۲۱ | ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ | ۲۵ | ۲۶ | ۲۷ | ۲۸ | ۲۹ | ۳۰ |
| **۴**: | ۳۱ | ۳۲ | ۳۳ | ۳۴ | ۳۵ | ۳۶ | ۳۷ | ۳۸ | ۳۹ | ۴۰ |