# پس‌نام

**پس‌نام** نام جدیدتری برای چیزی است که قبلاً وجود داشته‌است و برای متمایز کردن شکل یا نسخه‌های اصلی از صورت‌های جدیدتر ساخته شده‌است؛ بنابراین پس‌نام کلمه یا عبارتی است که برای ایجاد تمایز بین دو گونه ساخته شده‌است که تا پیش از این (قبل از ایجاد دو گونه) هیچ توضیحی برای آن‌ها لازم نبوده‌است.

نمونه‌های روشن از پس‌نام‌سازی در زندگی روزمره فراوان است: گیتار آکوستیک پس از پیدایش گیتار الکتریک این نام را گرفت، و جنگ جهانی اول تنها پس از آغاز جنگ جهانی دوم به این نام خوانده شد. پس‌نام‌ها زیرمجموعه‌ای ویژه از نوواژه‌ها به‌شمار می‌روند که از «بازآرایی» مفهومی یک حوزه ناشی می‌شوند.

## نمونه‌ها

این ستون دربارهٔ «کامیون‌ها و خودروها» از مجله Popular Mechanics در سال ۱۹۱۴ نوشته شده، زمانی که واژه «کامیون» الزاماً دلالت بر کامیون موتوری نداشت و «خودرو» به اتومبیل اطلاق نمی‌شد. همان چیزها امروزه به احتمال زیاد به ترتیب ارابه دستی و واگن‌های راه‌آهن نامیده می‌شوند.
جنگ جهانی از ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ در زمان خود «جنگ بزرگ» نامیده می‌شد. اما پس از آنکه جنگ جهانی دیگری در سال ۱۹۳۹ آغاز شد، این عنوان به تدریج کنار گذاشته شد. جنگ نخست جنگ جهانی اول و جنگ دوم جنگ جهانی دوم نامیده شد.

نخستین دوچرخه‌هایی که دو چرخ هم‌اندازه داشتند «دوچرخه ایمن» نامیده می‌شدند، زیرا کار با آن‌ها در مقایسه با سبک غالب آن دوران که یک چرخ بزرگ و یک چرخ کوچک داشت آسان‌تر بود. آن نوع قدیمی‌تر سپس «دوچرخه معمولی» خوانده شد. از پایان سده نوزدهم میلادی، انتظار می‌رفت که بیشتر دوچرخه‌ها دو چرخ هم‌اندازه داشته باشند و نوع دیگر «پنی‌فارتینگ» یا دوچرخه «چرخ‌بلند» نام گرفت.

سامانه آتاری ویدئو کامپیوتر سیستم در سال ۱۹۸۲ (۱۳۶۱ شمسی) و پس از عرضه جانشین آن آتاری ۵۲۰۰ به نام «آتاری ۲۶۰۰» (برگرفته از کد محصول CX-2600) تغییر نام داد و از آن پس همه سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای مرتبط با این نام جدید عرضه شدند. پیش از آن، آتاری در منابع رسمی از مخفف «VCS» بهره می‌گرفت، اما در گفتار روزمره این سامانه بیشتر ساده و بی‌تکلف «آتاری» نامیده می‌شد.

مجموعه تلویزیونی پیشتازان فضا به نام *پیشتازان فضا: سری اصلی* شناخته شد تا از مجموعه گسترده‌تر آن متمایز گردد.

نخستین فیلم از مجموعه جنگ ستارگان که در سال ۱۹۷۷ (۱۳۵۶ شمسی) اکران شد به سادگی «جنگ ستارگان» نام داشت. این فیلم زیرعنوان «قسمت چهارم: امیدی تازه» را برای نمایش مجدد سینمایی در سال ۱۹۸۱ دریافت کرد، اندکی پس از اکران دنباله‌اش امپراتوری ضربه می‌زند در سال ۱۹۸۰. در آغاز این زیرعنوان تنها در متن ابتدایی اسکرول‌شونده فیلم دیده می‌شد و هر سه فیلم سه‌گانه جنگ ستارگان (*جنگ ستارگان*، *امپراتوری ضربه می‌زند* و بازگشت جدای) همچنان با عناوین اصلی خود بر روی رسانه‌های خانگی مانند ویدئو و لیزردیسک فروخته می‌شدند. تنها با انتشار نسخه‌های DVD در سال ۲۰۰۴ بود که عناوین این سه فیلم تغییر یافت تا با الگوی سه‌گانه پیش‌درآمد جنگ ستارگان هماهنگ شود (برای نمونه: «جنگ ستارگان: قسمت چهارم - امیدی تازه»).

بیشتر زمانی که بازی‌های ویدئویی یا فیلم‌ها دنباله‌ای پیدا می‌کنند که یک مجموعه را آغاز می‌کند، نخستین آن‌ها به صورت غیررسمی با عدد «۱» یا «I» در پی نامشان خوانده می‌شود، حتی اگر رسماً چنین عنوانی نداشته باشند؛ نمونه آن مبارز خیابانی در برابر مبارز خیابانی ۲ است. در موارد ریبوتهایی که نام‌شان با نخستین عنوان یکسان است، سال ساخت به عنوان پسوند افزوده می‌شود تا ریبوت از اصل تمایز یابد؛ نمونه آن دوم (۱۹۹۳) و دوم (۲۰۱۶) است.

در دهه ۱۹۹۰ میلادی، هنگامی که اینترنت به‌طور گسترده رواج یافت و تحویل فوری ایمیل امری عادی شد، نامه‌هایی که از طریق اداره پست ارسال می‌شدند «نامه حلزونی» (به انگلیسی: *snail mail*) نامیده شدند، اشاره‌ای به کُندی تحویل آن‌ها در مقایسه با ایمیل.

پیشرفت‌های فناوری و دانش بیشتر مسئول پیدایش پس‌نام‌ها هستند. برای نمونه، اصطلاح گیتار آکوستیک با پیدایش گیتار الکتریک ابداع شد، ساعت آنالوگ برای تمایز از ساعت دیجیتال معرفی شد، دوچرخه پدالی برای تمایز از دوچرخه موتوری ابداع شد، و تلفن همراه ساده برای تمایز از تلفن هوشمند به کار گرفته شد. همچنین نور مرئی به تابش الکترومغناطیسی در محدوده باریک طیف مرئی اشاره دارد، و «یخ آب» (به انگلیسی: *water ice*) برای تمایز حالت جامد آب از حالت جامد سایر مواد فرار (اخترزمین‌شناسی) مانند دی‌اکسیدکربن و آرگون ابداع شد.

### نمونه‌های جدول‌وار

جدول زیر برخی از شناخته‌شده‌ترین پس‌نام‌ها را به همراه علت پیدایش آن‌ها نشان می‌دهد:

| اصطلاح اولیه | پس‌نام (اصطلاح جدید) | علت تغییر نام |
| --- | --- | --- |
| سلاح | سلاح متعارف | پیدایش سلاح‌های هسته‌ای (نیمه سده بیستم) |
| دوربین عکاسی | دوربین آنالوگ / فیلمی | پیدایش دوربین دیجیتال (پایان سده بیستم) |
| پست | نامه کاغذی | پیدایش ایمیل (پایان سده بیستم) |
| تلویزیون | تلویزیون سیاه‌وسفید | پیدایش تلویزیون رنگی (دهه ۱۹۶۰–۱۹۸۰) |
| فیلم | فیلم صامت | پیدایش فیلم ناطق (پایان دهه ۱۹۲۰) |
| تلفن | تلفن ثابت | پیدایش تلفن همراه (پایان سده بیستم) |
| دوچرخه | دوچرخه پدالی | پیدایش دوچرخه برقی |
| جنگ بزرگ | جنگ جهانی اول | وقوع جنگ جهانی دوم (دهه ۱۹۴۰) |
| گیتار | گیتار آکوستیک | پیدایش گیتار الکتریک |
| ساعت | ساعت آنالوگ | پیدایش ساعت دیجیتال |

### صفت‌های پس‌نامی

برخی صفت‌ها به‌طور گسترده برای ساختن پس‌نام‌ها به‌کار می‌روند:

* «آنالوگ»: برای نشان دادن دستگاه‌ها یا سامانه‌های غیردیجیتال، مانند ساعت آنالوگ، ضبط آنالوگ، تلفن آنالوگ.
* «آکوستیک»: برای ابزارهای موسیقی که به تقویت‌کننده برقی نیاز ندارند، مانند گیتار آکوستیک، پیانو آکوستیک.
* «سنتی»، «کلاسیک» یا «معمولی»: برای دستگاه‌ها یا روش‌هایی که با نوآوری‌های تازه جایگزین شده‌اند.
* «اصلی» یا «اولیه»: برای تمایز از نسخه بازنگری‌شده یا جدید.
* «I»، «۱» یا «قدیمی»: هنگامی که دنباله‌ای برای یک فیلم، بازی یا اثر ساخته می‌شود.

### پس‌نام‌سازی در نام‌های شخصی

هنگامی که فرزندی نامی همانند نیای خود (معمولاً پدر) می‌گیرد، بیشتر به صورت بازگشتی پسوندهایی به نام اصلی افزوده می‌شود:

* «ارشد» یا «بزرگ»، در حالی که فرزند «کوچک» یا «جوان» نامیده می‌شود.
* «پدر» (برای نمونه: الکساندر دوما پدر)، در حالی که فرزند «پسر» خوانده می‌شود.
* «Sr.» (مخفف Senior)، در حالی که فرزند «Jr.» (برای Junior) خوانده می‌شود — کاربردی رایج در فرهنگ انگلیسی‌زبان.
* «اول» (I یا ۱) با ارقام رومی برای پادشاهان و فرمانروایان.

## جستارهای وابسته

* پسین‌سازی
* تکرار با تمرکز تقابلی
* نشان‌داری

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Retronym». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Retronym». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Rétronymie». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* تعریف پس‌نام در فرهنگ لغت مریام-وبستر
* مقاله ویلیام سفایر در مجله نیویورک تایمز (۲۰۰۷)