# خواجه نیاز

| خواجه نیاز خوجا نییاز |
| --- |
|  |
|  |
| رئیس‌جمهور جمهوری اول ترکستان شرقی |
| **دوره مسئولیت** ۱۲ نوامبر ۱۹۳۳ – ۱۶ آوریل ۱۹۳۴ |
| پس از | *موقعیت ایجاد شد* |
| پیش از | *موقعیت لغو شد* |
|  |
| اطلاعات شخصی |
| زاده | ۱۸۸۹ قومول، سین کیانگ، امپراتوری چینگ |
| درگذشته | ۲۱ اوت ۱۹۴۱ اورومچی، سین کیانگ، جمهوری چین |
| ملیت | اویغور |

**خواجه نیاز**، همچنین **خواجه نیاز حاجی** (اویغوری: خوجا نىياز ھاجى، ت. «Xoja Niyaz Haji», چینی: 和加尼牙孜؛ پین‌یین: *Héjiā Níyázī*؛ ۱۸۸۹ – ۲۱ اوت ۱۹۴۱)، یکی از رهبران جنبش استقلال اویغور بود که چندین شورش را در سین‌کیانگ علیه خانات قومول، فرماندار چینی جین شورن و بعدها جنگ‌سالار هوئی ما ژونگ‌یینگ رهبری کرد. او بیشتر به عنوان اولین و تنها رئیس‌جمهور جمهوری کوتاه‌مدت ترکستان شرقی از نوامبر ۱۹۳۳ تا شکست جمهوری در آوریل ۱۹۳۴ به یاد آورده می‌شود.

## اوایل زندگی و قیام‌ها

خواجه در سال ۱۸۸۹ در یک روستای کوهستانی کوچک در استان قومول، سین‌کیانگ متولد شد. او در سن ۱۸ سالگی در اولین شورش خود شرکت کرد و به قیام دهقانان و کوهنشینان در سال ۱۹۰۷ علیه شاه مقصود، حاکم موروثی قومول (که توسط چینگ چین به او اجازه حکومت نیمه خودمختار داده شده بود) پیوست. پس از شکست، او به منطقه تورفان گریخت، جایی که وارد مدرسه مذهبی «آستانه» شد و با رهبران انقلابی برجسته آینده اویغور تورفان، برادران ماکسوت و محمود محیط، آشنا شد. پس از یک سال تحصیل، تورفان را ترک کرد و به حج مکه رفت و عنوان «حاجی» را به نام خود اضافه کرد.

در سال ۱۹۱۲، خواجه به سین‌کیانگ بازگشت، جایی که قیام دیگری علیه خانات قومول به رهبری تیمور هالپا در حال شکل‌گیری بود و او به شورشیان پیوست و به سرعت به سمت مشاور رهبر قیام ارتقا یافت. پس از قتل خائنانه تیمور هالپا در ضیافتی در ۶ سپتامبر ۱۹۱۳ که توسط یانگ زنگشین، فرماندار سین‌کیانگ، برگزار شده بود، خواجه نیاز دوباره مجبور به فرار شد. یانگ زنگشین پیش از این میانجیگری در این درگیری را بر عهده گرفته و تیمور هالپا را به سمت فرمانده نیروهای ایالتی در منطقه قومول ارتقا داده بود.

در سال ۱۹۱۶، او به شهر مرزی آن زمان روسیه، جارکند، در استان سمیرچیه، آمد. این شهر توسط اویغورهای ایلی که پس از سال ۱۸۸۱، زمانی که نیروهای چینگ دره ایلی سین‌کیانگ را بازپس گرفتند، به روسیه گریخته بودند، تأسیس و ساکن شده بود. در جارکند، او تحت نظر رهبر محلی اویغور و تاجر ثروتمند، ولیاهون یولداشف، خدمت کرد و پس از وقوع انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷، به سازماندهی گروه‌های کوچک دفاع شخصی اویغور محلی کمک کرد. پس از جنگ داخلی روسیه، خواجه نیاز با عبدالله روزیباکیف، انقلابی *اویغور*، یکی از بنیانگذاران «اتحادیه انقلابی اویغور» در سال ۱۹۲۱، یک سازمان ملی‌گرای انقلابی تحت پوشش کمینترن، ملاقات کرد.

## رهبر انقلابی

در سال ۱۹۲۳، خواجه نیاز به سین‌کیانگ بازگشت، ابتدا به غلجا و سپس به ارومچی، جایی که در سازماندهی گروه‌های انقلابی زیرزمینی و آماده‌سازی یک شورش جدید مشارکت داشت. در سال ۱۹۲۷، او برای مراسم تشییع جنازه پدرش به قومول بازگشت و پس از مرگ شاه محسوت، حاکم خانات قومول در مارس ۱۹۳۰، خواجه نیاز به سمت مشاور عالی حاکم جدید خانات قومول منصوب شد.

با این وجود، جین شورن، فرماندار سین‌کیانگ (۱۹۲۸–۱۹۳۳)، در پی بهره‌برداری از خلاء قدرت ایجاد شده پس از مرگ شاه محسوت بود و فرمان لغو خان‌نشین قومول را صادر کرد و مانع از به دست گرفتن کنترل توسط حاکم جدید، نظیر، پسر شاه محسوت، شد. در همان زمان، جین شورن ترتیب داد تا مهاجران چینی هان از گانسو در خان‌نشین منحل شده ساکن شوند. این وقایع جرقه شورش قومول را در سال ۱۹۳۱ زد که توسط ما ژونگ‌یینگ، جنگ‌سالار هویی، پس از ملاقاتش با خواجه نیاز و یولبارس خان در ژوئن ۱۹۳۱ در گانسو رهبری می‌شد. ما ژونگ‌یینگ موافقت کرد که نیروهای خود را به کمپین سرنگونی جین شورن اضافه کند. خواجه نیاز همچنین از جمهوری خلق مغولستان حمایت دریافت کرد: در پاییز ۱۹۳۱، آنها ۶۰۰ دست لباس زمستانی، چادرهای نمدی و ۱۲۰ تفنگ (که در واقع با اسب مبادله می‌شدند، یک تفنگ در ازای دو اسب داده شد) در اختیار او قرار دادند.

شورش به زودی از شرق سین‌کیانگ به سراسر استان گسترش یافت و تا فوریه ۱۹۳۳، زمانی که اورومچی توسط نیروهای مشترک اویغور و هوی محاصره شد، دولت استانی بیش از ۱۰٪ از خاک سین‌کیانگ را کنترل نمی‌کرد. در ۱۲ آوریل ۱۹۳۳، ژنرال شنگ شیکای پس از سرنگونی فرماندار سابق جین شورن در ماه مارس توسط نیروهای قزاق شورشی روس (که در سال ۱۹۲۱ پس از شکست در جنگ داخلی در روسیه به شمال سین‌کیانگ عقب‌نشینی کرده بودند) در سین‌کیانگ به قدرت رسید. قزاق‌هایی که قبلاً توسط جین شورن در اواخر سال ۱۹۳۱ در تلاشی ناامیدانه برای سرکوب شورش به ارتش ایالتی بسیج شده بودند. شنگ شیکای پس از تأیید تمام توافق‌های مخفی فرماندار قبلی با اتحاد جماهیر شوروی، حمایت اتحاد جماهیر شوروی را به دست آورد و در ژوئن ۱۹۳۳ با خواجه نیاز علیه ما ژونگ‌یینگ متحد شد. اتحاد قبلی بین خواجه نیاز و ما ژونگ‌یینگ پس از نبرد جیمسار از بین رفت. در این نبرد، نیروهای خواجه-نیاز تلفات سنگینی متحمل شدند، اما پادگان جیمسار را مجبور به تسلیم کردند. نیروهای ما ژونگیینگ در طول نبرد عمدتاً از پهلوها و پشت نیروهای مشترک محافظت می‌کردند، در حالی که نیروهای اویغور در حمله مستقیم به قلعه جیمسار قرار گرفتند. خواجه-نیاز موافقت کرد که در ازای تحویل سلاح‌های زرادخانه قلعه، به پادگان محاصره شده اجازه عقب‌نشینی آزاد بدهد. اما شب هنگام، ما ژونگیینگ ناگهان به قلعه آمد، تمام زرادخانه (۱۲۰۰۰ تفنگ، ۶ مسلسل و ۵۰۰۰۰۰ گلوله) را تصرف کرد و پادگان چینی را به نیروهای تونگانی خود ملحق کرد. او از به اشتراک گذاشتن سلاح‌های زرادخانه تصرف شده با خواجه-نیاز خودداری کرد، که باعث خشم خواجه-نیاز شد. این اتفاق در ۲۸ مه ۱۹۳۳ رخ داد و چند روز بعد، خواجه-نیاز با نمایندگان سرکنسول شوروی در ارومچی آپرسوف ملاقات کرد تا مذاکرات صلح‌آمیز با شنگ شیکای را آغاز کند. توافق اتحاد بین شنگ شیکای و خواجه نیاز در ۴ ژوئن ۱۹۳۳ امضا شد و در این زمان شوروی‌ها «نزدیک به ۲۰۰۰ تفنگ با مهمات، چند صد بمب و سه مسلسل» به خواجه نیاز دادند. گارگین آپرسوف، کنسول تازه منصوب شده شوروی در ارومچی، که مذاکرات را ترتیب داده بود، خواجه نیاز را مجبور کرد تا نیروهای خود را علیه نیروهای تونگان (هوی) بسیج کند و این در نهایت منجر به تبدیل شورش به قتل‌عام بین گروه‌های ملی مختلف و شکست آن در دست نیروهای ایالتی شد.

خواجه نیاز نیروهای خود را از طریق دوان چنگ به سمت توکسون هدایت کرد، جایی که در نبرد توکسون توسط تونگان‌ها به فرماندهی ژنرال ما شیمینگ شکست خورد. خواجه نیاز سپس در ۱۳ ژانویه ۱۹۳۴ به کاشغر عقب‌نشینی کرد و از طریق یک راهپیمایی ۳۰۰ مایلی از طریق جاده کوهستانی تنگری تاغ در امتداد مرز شوروی/چین از آکسو عقب‌نشینی کرد و از این طریق نیروهای تونگان ژنرال ما فویوان را که در جاده اصلی از آکسو به کاشغر منتظر او بودند، دور زد و ریاست جمهوری خودخوانده جمهوری اسلامی ترکی ترکستان شرقی را به عهده گرفت. پیوستن به جمهوری جدا شده برخلاف توافق او در ۴ ژوئن ۱۹۳۳ با شنگ شی‌چای بود (به اصطلاح *توافق جیمسار* در ۷ ماده، در این توافق‌نامه خواجه-نیاز ادعاهای خود را بر سین‌کیانگ شمالی یا جونگاریا در ازای به رسمیت شناختن حقوق خود برای کل قلمرو جنوب تنگری تاغ، از جمله کاشغریه، فرورفتگی تورفان و فرورفتگی قومول، کنار گذاشت. در این توافق‌نامه به تمام این قلمرو وسیع «خودمختاری» اعطا شد و چینی‌ها قول دادند که از تنگری تاغ که سین‌کیانگ را به دو بخش تقسیم می‌کند، عبور نکنند). با این حال، تهاجم نیروهای تونگان، مداخله نظامی مستقیم شوروی در سین‌کیانگ و حمایت نهایی شوروی از شنگ شی‌چای منجر به شکست جمهوری ترکستان شرقی تا ژوئن ۱۹۳۴ شد.

## مرگ

اظهارات متناقضی در مورد مرگ او وجود دارد. اگرچه خواجه نیاز در سال ۱۹۳۴ توسط شنگ شیکای به عنوان معاون رئیس دولت سین‌کیانگ و «فرماندار مدنی مادام العمر» استان سین‌کیانگ منصوب شد، اما در واقع از نیروهای خود جدا شد و به عنوان عروسک خیمه شب بازی تحت نظارت دقیق مأموران شوروی در ارومچی نگهداری شد. درخواست او برای ملاقات حضوری با استالین و حل مسئله سین‌کیانگ مطابق با حق تعیین سرنوشت ملت‌ها، که رسماً توسط اتحاد جماهیر شوروی در دکترین انقلابی خود حمایت می‌شد، رد شد. در نوامبر ۱۹۳۷، پس از شورش لشکر ششم اویغور به فرماندهی ژنرال محمود محیط علیه دولت ایالتی سین‌کیانگ در کاشغر، آرتوش، یارکند، آکسو، کوچا و کاراشار در آوریل-اکتبر ۱۹۳۷ در جنوب سین‌کیانگ، خواجه نیاز در ارومچی دستگیر و ظاهراً در سال ۱۹۳۸ اعدام شد. مجازات اعدام توسط مسکو تأیید شد، خواجه نیاز و ۱۲۰ نفر از پیروانش به عنوان ضدانقلاب «تروتسکیست» و «ماموران ژاپنی» برچسب گذاری شدند. خواجه نیاز تمام اتهامات علیه خود را رد کرد و گفت که همه آنها توسط شنگ شیکای ساخته و پرداخته شده‌اند. خواجه نیاز در آخرین سخنان خود گفت: *این حکم اعدام برای من چیز جدیدی نیست. در واقع، من در روزی که به ارومچی آمدم، مُردم* (منظور او عزیمت او از آکسو در اوت ۱۹۳۴ پس از مذاکره با گارگین آپرسوف، کنسول کل شوروی در ارومچی بود که او را ترغیب کرد به ارومچی بیاید و پیشنهاد شنگ شیکای را برای تصدی سمت معاون رئیس دولت سین‌کیانگ بپذیرد. محمود محیط، فرمانده لشکر ششم اویغور، با توجه به اینکه این امر تأثیر بدی بر آرمان استقلال اویغورها خواهد گذاشت، مخالف این اقدام بود). *من خواهم مرد، اما مردم من به زندگی خود ادامه خواهند داد… انقلاب پایان نخواهد یافت*. طبق گزارش‌ها، او به یکی از بازدیدکنندگان (ضیاءالدین) گفته است که «*من به آپرسوف اعتماد کردم و به ضمانت او تکیه کردم، حالا ببینید شنگ شی-تسای با من چه کرده است. من زندانی او هستم. بروید و وضعیت من را به آپرسوف بگویید»*، اما آپرسوف هیچ جا پیدا نشد. روایت‌های دیگر حاکی از آن است که او تا تابستان ۱۹۴۳ در زندان زنده بوده و در آن زمان به دستور چیانگ کای‌شک اعدام شده است. چیانگ کای‌شک در سال ۱۹۴۳ پس از اخراج پرسنل نظامی و مشاوران شوروی از سین‌کیانگ توسط شنگ شیکای، کنترل کومین‌تانگ را بر این استان بازگرداند. گزارش شده است که او پس از گذراندن ۱۴ ماه در زندان، در سلول خود خفه شده است.

## پانویس

## منبع

* Pahta, Ghulamuddin (1990). "Soviet-Chinese collaboration in Eastern Turkestan: the case of the 1933 uprising". *Institute of Muslim Minority Affairs*. **11** (2): 250. doi:10.1080/02666959008716168.