Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دودمان جین غربی

جین غربی در ۲۸۰ میلادی
**دودمان جین غربی** (به چینی: 西晉) (به انگلیسی: The Western Jìn Dynasty) ‏(۲۶۵–۳۱۶ میلادی) سلسله ای بود که پس از سقوط امپراتوری هان توانست برای مدت کوتاهی وحدت و یکپارچگی را به چین بازگرداند.

## تاریخچه

دودمان جین غربی (۲۶۵–۳۱۶) توسط امپراتور وو جین تأسیس شد؛ کسی که به نام سیما یان شناخته شده بود. اگرچه یک دوره کوتاه وحدت را پس از تسخیر وو غربی در ۲۸۰ میلادی به وجود آورد، اما حکومت جین یک جنگ ویرانگر داخلی را متحمل شد، (جنگ ۸ شاهزاده) بعد از آنکه نتوانست شورش قبایل کوچگر وو هو را سرکوب نماید. پایتخت، لوئویانگ، در سال ۳۱۱ میلادی تسخیر شد و امپراتور هوآی نیز دستگیر گردید. جانشین او، امپراتور مین، هم در ۳۱۶ در چانگان اسیر شد.

باقی‌ماندهٔ دربار جین به شرق گریختند و دولت خود را در جیان کانگ احیا کردند. آنان زیر رهبری یک عضو از خانوادهٔ سلطنتی به نام شاهزاده langye گرد آمدند. او خود را امپراتور یوآن، فرمانروای جین شرقی، نامید. (۳۱۷–۴۲۰)

## جستارهای وابسته

* دودمان جین شرقی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jin Dynasty (265–420)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۴.
# دودمان جین شرقی

جین شرقی در ۴۰۰ میلادی
**دودمان جین شرقی** (به چینی: 東晉) (به انگلیسی: Eastern Jin Dynasty) ‏ (۳۱۷–۴۲۰ میلادی) سلسله ای بود که به دنبال سقوط جین غربی، توسط بازماندگان حکومت سابق تأسیس شد.

## تاریخچه

پس از سقوط دودمان جین غربی، باقی‌ماندهٔ دربار جین به شرق گریختند و دولت خود را در **جیان کانگ** (Jiankang) احیا کردند. آنان زیر رهبری یک عضو از خانوادهٔ سلطنتی به نام شاهزاده langye گرد آمدند. او خود را امپراتور یوآن، فرمانروای جین شرقی، نامید. (۳۱۷–۴۲۰)، زمانی که اخبار سقوط چانگان به جنوب رسید.

بحران‌های نظامی از قبیل شورش ژنرال وانگ دون و سو جون، امپراتوری جین شرقی را در طی ۱۰۴ سال حکومت خویش به ستوه درآورد. اما نبرد رودخانه فِی، تبدیل به پیروزی اصلی جین شد که پاداشی بود برای همکاری هوآن چونگ، برادر ژنرال بزرگ هوآن ون و نخست‌وزیر شی آن بود. بعدها، هوآن چوآن پسر هوآن ون تخت سلطنت را غصب کرد و نام حکومت را به چو تغییر داد. او هم توسط لیو یو سرنگون گشت؛ کسی که امپراتور آن را دوباره به مقام خویش برگرداند و بعد وی را خفه کرد و برادرش، امپراتور گانگ (gong) را در ۴۱۹ میلادی به حکومت رساند. امپراتور گانگ در سال ۴۲۰ میلادی به نفع لیو یو از سلطنت کناره‌گیری کرد و این امپراتوری به پادشاهی لیو سونگ تبدیل شد که اولین دولت جنوبی نام گرفت.

نواحی شمالی نیز که در همین زمان توسط ۱۶ پادشاهی اداره می‌شدند. بسیاری از آن‌ها به وو هو پیوستند و آخرین آنها، لیانگ شمالی، در ۴۳۹ میلادی توسط دودمان وِی شمالی تسخیر شد تا دورهٔ دولت‌های شمالی آغاز شود.

## جستارهای وابسته

* دودمان جین غربی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jin Dynasty (265–420)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ فوریه ۲۰۱۴.
# دودمان‌های شمالی و جنوبی

|  |
| --- |
| دودمان‌های شمالی و جنوبی (۴۲۰ تا ۵۸۹) |
| دودمان‌های شمالی | دودمان‌های جنوبی |
| وی شمالی (توبا-وی) ۳۸۶ تا ۵۳۵ | لیو سونگ ۴۲۰ تا ۴۷۹ |
| کی جنوبی ۴۷۹ تا ۵۰۲ |
| لیانگ ۵۰۲ تا ۵۵۷ |
| وی غربی ۵۳۵ تا ۵۵۷ | وی شرقی ۵۳۴ تا ۵۵۰ |
| ژوی شمالی ۵۵۷ تا ۵۸۱ | کی شمالی ۵۵۰ تا ۵۷۷ | چن ۵۵۷ تا ۵۸۹ |

دورهٔ سلسله‌های شمالی و جنوبی بخشی از تاریخ چین است که از ۴۲۰ تا ۵۸۹ میلادی به طول انجامید. در طی این دوره جنگ داخلی شدت گرفت و به مرگ هزاران نفر انجامید؛ اگرچه، در همین زمان علم و هنر رشد بی‌سابقه ای را به خود دید. همچنین، بودیسم و تائوئیسم در این زمان در بین مردم چین رایج شدند و سرانجام، مهاجرت بزرگ نژاد هان چین به جنوب رود یانگ تسه اتفاق افتاد.

## منابع
# دودمان لیو سونگ

| لیو سونگ 宋 لیو سونگ |
| --- |
| 420–479 |
| لیو سونگ و همسایگانش |
| مدیریت موقت لیو سونگ |
| پایتخت | جیانکانگ |
| حکومت | پادشاهی |
| Emperor |   |
|  |
| • 420–422  | امپراتور وو |
| • 424–453  | امپراتور ون |
| • 453–464  | امپراتور شیائووو |
| • 465–472  | امپراتور مینگ |
| • 473–477  | امپراتور هئوفی |
| • 477–479  | امپراتور شون |
|  |
| تاریخ |   |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | ۷ ژوئیه 420 |
| • فروپاشی  | ۳۱ مه 479 |
|  |
| واحد پول | سکه چینی کش چینی |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | دودمان جین (۴۲۰–۲۶۵) |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| کی جنوبی |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | گسترش
فهرست
* چین
* ویتنام
 میانمار
 |

**دودمان سونگ**، شناخته‌شده بهتر با نام **دودمان لیو سونگ**، (۴۲۰–۴۷۹؛ چینی ساده‌شده: 刘宋، چینی سنتی: 劉宋، پین‌یین: *Liú Sòng*؛ ویدجایلز: Liu Sung)، همچنین شناخته‌شده با نام **سونگ پیشین**، یا **سونگ جنوبی**، نخستین دودمان از چهار دودمان جنوبی در چین بود. دودمان لیو سونگ پس از دودمان جین و پیش از کی جنوبی حکومت کرد.

## منابع

* Liu Song dynasty، ویکی‌پدیای انگلیسی.
# وی شمالی

| وی 魏 وی شمالی |
| --- |
| ۳۸۶–۵۳۵ |
| آسیا در ۵۰۰ میلادی، مناطق شمالی وی و همسایگان آنها را نشان می‌دهد |
| Northern Wei administrative divisions as of 464 AD |
| پایتخت | Shengle (386–398, capital of former Dai, near modern هوهوت) داتونگ (398–493) لوئویانگ (493–534) چانگ‌آن (534–535) |
| زبان(های) رایج | Tuoba، چینی میانه. |
| حکومت | Monarchy |
| Emperor |   |
|  |
| • ۳۸۶–۴۰۹  | Emperor Daowu |
| • ۴۲۴–۴۵۲  | Emperor Taiwu |
| • ۴۵۲–۴۶۵  | Emperor Wencheng |
| • ۴۷۱–۴۹۹  | Emperor Xiaowen |
| • ۴۹۹–۵۱۵  | Emperor Xuanwu |
| • ۵۲۸–۵۳۰  | Emperor Xiaozhuang |
| • ۵۳۲–۵۳۵  | Emperor Xiaowu |
|  |
| تاریخ |   |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | 20 February ۳۸۶ |
| • Emperor Daowu's claim of imperial title  | 24 January 399 |
| • Unification of سلسله‌های شمالی و جنوبی چین  | ۴۳۹ |
| • Movement of capital to لوئویانگ  | 25 October 493 |
| • Erzhu Rong's massacre of ruling class  | 17 May 528 |
| • Establishment of Eastern Wei, marking division  | 8 November ۵۳۵ |
| • Emperor Xiaowu's death  | 3 February 535 |
|  |
| مساحت |
| 450 | ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۷۷۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| واحد پول | Chinese coin, Chinese cash |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Former Qin |
|  | Later Yan |
|  | Xia (Sixteen Kingdoms) |
|  | Northern Yan |
|  | Northern Liang |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| وی شرقی |  |
| وی غربی |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | چین مغولستان |

**وی شمالی** (انگلیسی: Northern Wei) همچنین به عنوان **توئوبا وی** (拓跋魏)، بعدها وی (後魏) نیز شناخته می‌شود، یک سلسله از دودمان‌های تاریخ چین بود که توسط طایفه توئوبا (تَبگَش) از «شیان بیِ»، که از ۳۸۶ تا ۵۳۴ پس از میلاد بر شمال چین حکومت می‌کردند، تأسیس شد. قبایل شیان‌بی از مردمان غیرچینی بودند اما از سال ۳۸۶ قبیله توئوبا (از قبایل شیان‌بی) لقب چینی وئی را برای خود برگزید.

## فروپاشی

در سال ۵۳۴ یکی از فرماندهان وی شمالی به نام قائو خوآن دست به شورش زد. او پایتخت، لوئویانگ، را تصرف کرد و پادشاهی دست‌نشانده تعیین کرد اما پادشاه دست‌نشانده به چانگ‌آن در غرب لوئویانگ فرار کرد که در کنترل فرماندهی به نام یوی‌وین‌تایا بود. به این ترتیب قلمروی وی شمالی به دو نیمه غربی و شرقی تقسیم شد که تاریخ‌نگاران امروزی آن را وی غربی و شرقی می‌نامند. عمر هر دو سلسله کوتاه بود. وی غربی در سال ۵۵۷ توسط پسر یوی‌وین‌تایا برچیده شد و او سلسله ژو شمالی را تأسیس کرد. آخرین شاه وی شرقی نیز در سال ۵۵۰ توسط قائو یان، پسر قائو خوآن، مسموم شد و سلسله تسی شمالی را تأسیس کرد.

## پانویس

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Northern Wei». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۲۱.

## پیوند به بیرون
# وی شرقی

| Wei 魏 Eastern Wei |
| --- |
| ۵۳۴–۵۵۰ |
| وی شرقی و همسایگان |
| پایتخت | لوئویانگ (۵۳۴) Yecheng (۵۳۴–۵۵۰) |
| حکومت | پادشاهی |
| امپراتوری |   |
|  |
| • ۵۳۴–۵۵۰  | Emperor Xiaojing of Eastern Wei |
|  |
| تاریخ |   |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | ۸ نوامبر ۵۳۴ |
| • فروپاشی  | ۷ ژوئن ۵۵۰ |
|  |
| واحد پول | Chinese coin, سکه‌های چینی |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Northern Wei |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Northern Qi |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | چین |

**وی شرقی** (انگلیسی: Eastern Wei)، یک دودمان چینی بود که به دنبال فروپاشی سلسله وی شمالی به وجود آمد. یکی از دودمان‌های شمالی در دوره دودمان‌های شمالی و جنوبی، وی شرقی از سال ۵۳۴ تا ۵۵۰ بر بخش شرقی شمال چین حکومت می‌کرد. همانند وی شمالی، خانواده حاکم وی شرقی اعضای طایفه ژیان‌بی بودند.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Eastern Wei». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۶ مارس ۲۰۲۵.

## پیوند به بیرون
# وی غربی

| Wei 魏 وی غربی |
| --- |
| 535–557 |
| Western Wei and neighbors |
| پایتخت | چانگ‌آن |
| حکومت | Monarchy |
|  |
| • 535–551  | Emperor Wen of Western Wei |
| • 552–554  | Emperor Fei of Western Wei |
| • 554–557  | Emperor Gong of Western Wei |
|  |
| دوره تاریخی | Southern and Northern Dynasties |
|  |
| • Establishment of Eastern Wei, start of division of Northern Wei  | 8 November 534 |
| • Emperor Wen's ascension, often viewed as establishment  | 18 February 535 535 |
| • فروپاشی  | 14 February 557 557 |
|  |
| واحد پول | سکه چینی، نقد چینی |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | وی شمالی |
|  | سلسله لیانگ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ژو شمالی |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | چین |

وی غربی نام سلسله پادشاهی در چین باستان بود که در نتیجه تجزیه سلسله وی شمالی به وجود آمد. سلسله وی شمالی از تبار اقوام شیان‌بی بودند. شیان‌بی‌ها اقوام بیابانگردی در دشت گبی بودند که در قرن چهارم میلادی بر شما چین مسلط شدند. در سال ۵۳۴ فرماندهی به نام گائو هوآن دست به شورش زد و پایتخت، لوئویانگ، را تصرف کرد. او پادشاهی دست‌نشانده تعیین کرد اما پادشاه به شهر چانگ‌آن در غرب متواری شد که در آن زمان تحت کنترل فرماندهی به نام یوی‌وین‌تایا بود. پس از این واقعه، گائو هوآن شاه جدیدی تعیین کرد و به این ترتیب قلمروی وی شمالی به دو نیمه شرقی و غربی تجزیه شد. یوی‌وین‌تایا برای مقابله با گائو هوآن با بومین رهبر قومی متحد شد که در آینده خاقانات گوک‌ترک نامیده شدند.

## پانویس
# چی شمالی

| Qi 齊 چی شمالی |
| --- |
| 550–577 |
| الگو:Asia 576 CEThe Northern Qi and main contemporary polities in Asia ح. 576 |
| Administrative divisions in 572 AD |
| پایتخت | Yecheng |
| حکومت | Monarchy |
| Emperor |   |
| دوره تاریخی | Northern Dynasties |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | 9 June 550 |
| • Gao Wei and Gao Heng's capture by Northern Zhou, usually viewed as disestablishment  | 28 February 577 |
| • Gao Shaoyi's capture by Northern Zhou  | 27 July 580 |
|  |
| مساحت |
| 557 | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۸۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| واحد پول | Chinese coin, Chinese cash |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | وی شرقی |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ژو شمالی |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | China |

چی شمالی نام سلسله‌ای در شمال شرقی چین امروزی بود که در سال ۵۵۰ توسط گائو یان تأسیس شد. گائو یان پسر گائو هوآن، فرمانده چینی‌تبار سلسله وئی شمالی، بود. شورش گائو هوآن منجر به تجزیه قلمروی وئی شمالی به دو نیمه غربی و شرقی در سال ۵۳۴ شد. از این زمان گائو هوآن تا به هنگام مرگ همه‌کاره سلسله وئی شرقی بود که در ظاهر یکی از نوادگان سلسله وئی شمالی بر آن حکومت می‌کرد. در منطقه وئی غربی نیز فرمانده یوی‌وین‌تایا، رقیب گائو هوآن، حکومت می‌کرد اما در ظاهر قدرت دست یک شاه از سلسله وئی بود. اما گائو یان، پسر گائو هوآن، رسما در سال ۵۵۰ آخرین شاه وئی شرقی را وادار به استعفا کرد و به روایتی او را مسموم و به همراه هفتصد و بیست و یک نفر از خویشاوندان کشته شده را غرق کردند تا از دفن شدن محروم باشند. او سلسله‌ای را تاسیس کرد که امروز چی شمالی خوانده می‌شود.

## زوال و فروپاشی

بازماندگانی سلسله وئی در قلمروی موسوم به وئی غربی هفت سال بیشتر حکومت کردند تا این‌که یکی از نوادگان یوی‌وین‌تایا، آخرین شاه سلسله وئی غربی را نیز خلع کرد و سلسله ژو شمالی را تأسیس کرد. رقابت شدید بین وئی شرقی و غربی به جانشینانشان یعنی سلسله‌های ژو شمالی و چی شمالی به ارث رسید. این دو سلسله رقیب با اقوام کوچگر استپ‌های مغولستان برعلیه یک‌دیگر متحد می‌شدند. در ابتدا گائو هوآن با آناهوآن، خاقان روران، برعلیه یوی‌وین‌تایا متحد شد اما روران‌ها توسط گوک‌ترک‌ها از بین رفتند. در سال ۵۷۷ آخرین امپراتور چی شمالی به اسارت ژو شمالی درآمد اما یکی از شاهزادگان چی شمالی به نام گائو شائوئی به نزد گوک‌ترک‌ها فرار کرد و یکی از نظامیان چی شمالی به نام گائو بائو انین به نفع او دست به شورش زد اما این شورش شکست خورد و طبق توافق گوک‌ترک‌ها و ژو شمالی در سال ۵۸۰، گائو شائوئی به ژو شمالی تحویل داده شد و او در تبعید در سیچوآن در گذشت.

## پانویس
# ژو شمالی

| ژو 周 ژو شمالی |
| --- |
| 557–581 |
| الگو:Asia 576 CEThe Northern Zhou ( ) and main contemporary polities in Asia ح. 576 |
| Northern Zhou territories in light blue |
| پایتخت | چانگ‌آن |
| حکومت | Monarchy |
| Emperor |   |
|  |
| • 557  | Emperor Xiaomin of Northern Zhou |
| • 557–560  | Emperor Ming of Northern Zhou |
| • 560–578  | Emperor Wu of Northern Zhou |
| • 578–579  | Emperor Xuan of Northern Zhou |
| • 579–581  | Emperor Jing of Northern Zhou |
|  |
| تاریخ |   |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | 15 February 557 |
| • فروپاشی  | 4 March 581 |
|  |
| مساحت |
| 577 | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۸۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| واحد پول | Chinese coin, Chinese cash |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | وی غربی |
|  | چی شمالی |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| دودمان سوئی |  |

 |

 |
| امروز بخشی از | China Mongolia |

ژو شمالی یا چژو شمالی نام سلسله‌ای در چین باستان بود که توسط یوایوین تسزی تأسیس شد. یوایوین تسزی پسر یوی‌وین تایا، فرمانده چینی دربار وی غربی، بود. او با سرنگونی آخرین شاه وی غربی در سال ۵۵۷، رسما پادشاه شد که امروزه سلسله وی به ژو شمالی مشهور است. این سلسله عمر چندانی نداشت و در دهه ۵۷۰ چندین جنگ با حکومت گوک‌ترک‌ها را تجربه کرد و در نهایت با شورش یک فرمانده چینی به یانگ جیان (یانگ تسزیان)، ژو شمالی سرنگون شد و سلسله سوئی به وجود آمد که از درخشان‌ترین دوران تاریخ چین می‌باشد.

## پانویس
# هوآنگ چائو

| هوآنگ چائو |
| --- |
| امپراتور چی |
| سلطنت | ژانویه ۱۶, ۸۸۱ – ۱۳ ژوئیه ۸۸۴ |
|  |
| زاده | ۸۳۵ |
| درگذشته | ۱۳ ژوئیه ۸۸۴ (48–49) |
|

| نام کامل |
| --- |
| * نام خانوادگی: هوآنگ (黃)
* نام: چائو (巢)
 |
| تاریخ‌های دوره |
| وانگبا (王霸)۸۷۸–۸۸۰ جینتونگ (金統) ۸۸۱–۸۸۴ |

 |
| دودمان | چی (齊) |

**هوآنگ چائو** (۸۳۵ تا ۱۳ ژوئیه ۸۸۴) یک قاچاقچی، سرباز و شورشی بود که بیشتر به عنوان سرکردهٔ شورشیانی که باعث ضعف شدید دودمان تانگ شدند، شناخته می‌شود.

هوآنگ پیش از پیوستن به شورشیان وانگ شیانژی (اواسط دههٔ ۸۷۰)، قاچاقچی نمک بود. او پس از پیوستن به شورشیان و تقسیم قدرت با آنها، گوانگ‌ژو را محاصره کرد. در ۸۸۱، سپاهیانش پایتخت چانگ‌آن را گرفتند و شیزونگ از تانگ، شاه وقت را مجبور به فرار کردند. هوآنگ خود را شاه چی خواند اما ارتش تانگ به فرماندهی شاتوئو او را شکست داد و با شکست‌های پی در پی او را راهی بیابان کرد. هوآنگ توسط برادرزاده اش لین یان کشته شد.

## پیش‌زمینه

دودمان تنگ، تأسیس سال ۶۱۸ میلادی، دوران طلایی خود را تمام کرده بود و در سرازیری سرنگونی افتاده بود، سرآغاز آن در شورش ان لوشان به رهبری فرماندهٔ سغد، ان لوشان بود. پس از آنکه ارتش شاهی توانست شورشیان را شکست دهد، قدرت ارتش‌های محلی بالا رفت اما هرچه قدرت شان بیشتر می‌شد نظم و هماهنگی شان کمتر می‌شد و البته خشم و نفرت مردم از دولت وقت بیشتر می‌شد این خشم منجر به چندین شورش در میانهٔ سدهٔ ۹ ام میلادی شد. کشاورزان، پرداخت کننده‌های مالیات و تاجرانی که فقیر شده بودند به همراه قاچاق شدید نمک، باعث ایجاد دورهٔ نفرت و شورش ضد حکومت شد. وانگ شیانژی و هوآنگ چائو دو مورد از رهبران مهم شورش‌ها در این دوره بودند.

اینکه هوآنگ زادهٔ چه روزی است در دسترس نیست تنها روشن است که اهل هزه (شاندونگ) است. خاندان او نسل در نسل تاجر نمک بودند و از راه قاچاق نمک ثروتمند شده بودند. هوآنگ خودش در سوارکاری، تیراندازی، شمشیرزنی و حتی ادبیات مهارت داشت. او از ثروتش استفاده کرد تا افراد را به خدمت خود درآورد. او دست کم یک برادر بزرگتر و شش برادر کوچکتر از خودش داشت. او پی در پی در آزمون‌های ورود به دولت شرکت می‌کرد اما هر بار رد می‌شد تا اینکه در نهایت ترجیح داد از راه شورش در برابر دودمان تانگ به قدرت برسد.

## شعر

از هوآنگ چائو چندین شعر به جای مانده‌است که حتی در برخی از آنها احساساتی همچون خشم و بی رحمی دیده می‌شود. او از زبان شعر استفاده می‌کند تا میزان آمادگی و خشم خود را به شورشیان و مخالفان نشان دهد؛ در فیلم چینی نفرین گل طلایی محصول ۲۰۰۶ از یکی از شعرها و جملات او استفاده شده‌است. هونگ‌وو مؤسس دودمان مینگ (۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴) نیز شعری همانند آن سروده‌است.

## منابع
# امپراتوری تبت

| امپراتوری تبت Bod བོད་ تبت |
| --- |
| ۶۱۸–۸۴۲ |
|

پرچم |
| نقشه امپراتوری تبت در بزرگترین وسعت قلمرو خود میان دهه ۷۸۰ و ۷۹۰ گاه‌شماری دوران مشترک. |
| پایتخت | لاسا، فو برانگ (محل متغیر اصلی اردو زدن دادگاه مرکزی) |
| زبان(های) رایج | زبان تبتی |
| دین(ها)  | بودیسم تبتی، بون |
| حکومت | پادشاهی |
| *سنپو* (امپراتور) |   |
|  |
| • ۶۱۸–۶۵۰  | سونگتسن گامپو (اولین) |
| • ۷۵۶–۷۹۷  | تریسانگ دزن |
| • ۸۱۵–۸۳۸  | رالپاکان |
| • ۸۳۸–۸۴۲  | لانگدارما (واپسین) |
|  |
| *لونچن* (وزیر بزرگ) |   |
|  |
| • ۶۵۲–۶۶۷  | گار تونگسن یوسونگ |
| • ۶۸۵–۶۹۹  | گار ترینرینگ سندرو |
| • ۷۸۲?–۷۸۳  | گانلام تکدرا لوخونگ |
| • ۷۸۳–۷۹۶  | نانام شانگ گیالسن لانانگ |
|  |
| *بانچنپو* (وزیر راهب) |   |
|  |
| • ۷۹۸–?  | نیانگ تیزین سانپو (اولین) |
| • ?–۸۳۸  | درانگا پالکی یونتن (آخرین) |
|  |
| دوره تاریخی | دوران باستان متأخر |
|  |
| • تأسیس امپراتوری تبت توسط سونگتسن گامپو  | ۶۱۸ |
| • مرگ لانگدارما  | ۸۴۲ |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ژانگ ژانگ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| دوره تجزیه شدن دوره |  |

 |

 |
| امروز بخشی از |  افغانستان  بنگلادش  بوتان  میانمار  چین  هند    نپال  پاکستان  قزاقستان  قرقیزستان  تاجیکستان |

**امپراتوری تبت** یا در زبان اصیل تبت **تبت بزرگ**؛ به امپراتوری بزرگی اشاره دارد که میان قرن هفتم تا قرن نهم گاهشماری پس از میلاد، دارد. این امپراتوری در زمان و شرایطی شکل یافت که تبت به عنوان یک قدرت واحد و یکپارچه و عظیم، حضور داشت. این امپراتوری به قسمت بسیار عظیم و قابل توجهی از فلات تبت دست یافت و حتی علاوه بر فلات تبت؛ کنترل و مساحتش به قسمت‌هایی از شرق آسیا، جنوب آسیا و آسیای مرکزی گسترش پیدا کرده بود. در دوران اوج خود، مساحت آن به ۴٬۶۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع رسید.

تاریخ تمدن‌های این فلات به‌طور سنتی، توسط پادشاهان حاکم بر تمدن‌های تبت؛ تغییر داده شده و مورد سوءاستفاده قرار گرفته. اولین اشاره‌های خارجی به امپراتوری تبت در قرن هفتم میلادی ثبت شد؛ چینی‌های آن زمان برای اولین بار به تمدنی با این مشخصات به نام **توفان**، اشاره کردند. در میان قرون هفتم میلادی تا قرن نهم پس از میلاد مسیح، یک سلسله امپراتور بر این منطقه حکومت کردند. از زمان امپراتور سونگتسن گامپو، قدرت و وسعت امپارتوری تبت، به تدریج و مرور زمان، از مرزهای جغرافیایی فلات تبت گذر کرد و به نقاط دیگر آسیا راه یافت. در زمان به قدرت رسیدن امپراتور رالپاکان در اوایل و آغاز قرن نهم میلادی، قلمروهای خارج از فلات تبت امپراتوری تبت، از جانب رشته کوه پامیر به استان گانسو و استان یون‌نان -از استان‌های چین- و از طرف حوضه تاریم به رشته کوه هیمالیا و ناحیه بنگال گسترش یافت.

گسترش قلمرو امپراتوری مذکور، باعث شد تا حمل نقل و کنترل این قلمرو وسیع بسیار دشوار گردد و این هم به گسترش ایده‌هایی نوین کمک رساند. این ایده‌ها باعث ایجاد تنش و توده‌های قدرت شد. ایجاد این توده‌ها باعث شد تا رقابت میان امپراتور -در راس قدرت در این امپراتوری- و این توده‌ها شود. این رقابت باعث شد که برای مثال پیروان دین بون و طرفداران خاندان‌های اشرافی سابق، بخواهند جایگاه خود را در رقابت با دین تازه تأسیس بودیسم بیابند. این امپراتوری با جنگ داخلی که در سال ۸۴۰ میلادی رخ داد، سقوط کرد.

## جستارهای وابسته

* تبت بزرگ
* تاریخ آسیای مرکزی

## منابع

## پیوند به بیرون
# دوره پنج دودمان و ده پادشاهی

ده پادشاهی در سال ۹۲۳ میلادی **دورهٔ پنج دودمان و ده پادشاهی** (۹۰۷–۹۶۰ میلادی) دورهٔ ملوک الطوایفی در چین بود. در این دوره حکومت‌های مختلفی بر این سرزمین فرمان می‌راندند. این دوره مابین سقوط دودمان تانگ و تأسیس دودمان سونگ می‌باشد. در این دوره، در شمال چین، حکومت‌ها به نوبت جانشین یکدیگر می‌شدند اما در جنوب چین ده دولت متفاوت هم‌زمان حکم می‌راندند.

این دولت‌ها عبارتند از:

## پنج سلسله

* دودمان لیانگ پسین (۹۰۷–۹۲۳ میلادی)
* دودمان تانگ پسین (۹۲۳–۹۳۶ میلادی)
* دودمان جین پسین (۹۳۶–۹۴۷ میلادی)
* دودمان هان پسین (۹۴۷–۹۵۱ میلادی)
* دودمان ژو پسین (۹۵۱–۹۶۰ میلادی)

## ده پادشاهی

* وو (۹۰۷–۹۳۷ میلادی)
* وویو (۹۰۷–۹۷۸ میلادی)
* مین (۹۰۹–۹۴۵ میلادی)
* چو (۹۰۷–۹۵۱ میلادی)
* هان جنوبی (۹۱۷–۹۷۱ میلادی)
* شو سابق (۹۰۷–۹۲۵ میلادی)
* شو جدید (۹۳۴–۹۶۵ میلادی)
* جینگ نان (۹۲۴–۹۶۳ میلادی)
* تانگ جنوبی (۹۳۷–۹۷۵ میلادی)
* هان شمالی (۹۵۱–۹۷۹ میلادی)

## منابع
# دودمان لیائو

| لیائوی کبیر / چیدان 大遼 (لیائوی کبیر)  / 契丹國 (حکومت خیتان) دودمان لیائو |
| --- |
| ۹۰۷–۱۱۲۵ |
| دودمان لیائو، حدود ۱۱۱۱ میلادی |
| پایتخت | شانگ‌جینگ (لین‌هوانگ)۱ |
| زبان(های) رایج | خیتانی، چینی میانه، جورچن |
| دین(ها)  | * بودائیسم
* روح‌باوری سنتی خیتان
* کنفسیوس گرایی
 |
| حکومت | پادشاهی |
| امپراتور |   |
|  |
| • ۹۰۷–۹۲۶  | تای‌زو (آبائوجی) |
| • ۹۲۶–۹۴۷  | تای‌زونگ |
| • ۹۴۷–۹۵۱  | شی‌زونگ |
| • ۹۵۱–۹۶۹  | موزونگ |
| • ۹۶۹–۹۸۲  | جینگ‌زونگ |
| • ۹۸۲–۱۰۳۱  | شنگ‌زونگ |
| • ۱۰۳۱–۱۰۵۵  | شینگ‌زونگ |
| • ۱۰۵۵–۱۱۰۱  | دائوزونگ |
| • ۱۱۰۱–۱۱۲۵  | تیان‌زو |
|  |
| دوره تاریخی | قرون وسطای آسیا |
|  |
| • آبائوجی لشکرکشی‌های نظامی را آغاز می‌کند.  | ۹۰۱ |
| • آبائوجی خان کبیر خیتان شد.  | ۹۰۷ |
| • آبائوجی عنوان امپراتور آسمانی را می‌گیرد  | ۹۱۶ |
| • "لیائوی اعظم" به‌عنوان یک نام دودمانی در نظر گرفته‌شد.  | ۹۴۷ |
| • امضای عهدنامهٔ چان‌یوان با دودمان سونگ  | ۱۰۰۵ |
| • ظهور دودمان کین  | ۱۱۱۴–۱۱۱۵ |
| • امپراتور تیان‌زو توسط دودمان کین اسیر گشت.  | ۱۱۲۵ |
| • قراختاییان تاسیس شد.  | ۱۱۲۴ |
|  |
| مساحت |
| ۹۴۷ حدود. | ۲٬۶۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۱٬۰۰۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| واحد پول | اغلب داد و ستد پایاپای در مناطق عشایری، و سکه‌های کش در محیط جنوبی. (ببینید: سکه دودمان لیائو) |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | مردم خیتان |
|  | دودمان تانگ |
|  | خاقانات اویغور |
|  | جین پسین |
|  | کومو شی |
|  | شیوی |
|  | بالهایی |
|  | زوبو |
|  | خلخ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| دودمان کین |  |
| لیائوی شمالی |  |
| شیای غربی |  |
| لیائوی غربی |  |
| خاماگ مغول |  |
| مملکت قره‌خواجه |  |

 |

 |
| ۱. شانگ‌جینگ (لین‌هوانگ) به‌عنوان نخستین از پنج پایتخت که توسط لیائو ایجاد گشت رتبه‌بندی شد، همهٔ آنان به‌عنوان پایتخت‌های منطقه‌ای استفاده می‌شدند. چهار پایتخت دیگر شامل نان‌جینگ (شی‌جین، پکن امروزی)، دونگ‌جینگ (لیاویانگ)، شی‌جینگ (داتونگ) و ژونگ‌جینگ (دادینگ، نینگ‌چنگ امروزی) بودند. |

**دودمان لیائو** (‎/ljaʊ/‎؛ (به خیتانی: '**Mos Jælud'**)؛چینی سنتی: 遼朝؛چینی ساده‌شده: 辽朝؛ پین‌یین: *Liáo cháo*)، همچنین شناخته‌شده با نام **امپراتوری خیتانی** (به خیتانی: '**Mos diau-d kitai huldʒi gur'**)، با نام رسمی **لیائوی کبیر** (大遼؛ 大辽؛ *دا لیائو*)، یک امپراتوری در چین بود که از سال ۹۰۷ میلادی تا سال ۱۱۲۵ در حدود فلات مغولستان و بخش‌هایی از خاور دور روسیه، منچوری، شمال چین، و شمال‌شرقی شبه‌جزیره کره فرمانروایی می‌نمود. آبائوجی، خاقان خیتان‌ها در حدود زمان سقوط دودمان تانگ این امپراتوری را ایجاد کرد و نخستین حکومتی بود که بر تمام منچوری حکمرانی می‌کرد.

## سقوط

امپراتوری لیائو توسط جورچنهای سلسله کین در ۱۱۲۵ میلادی از میان رفت اما قوم خیتان مدتی بعد در آسیای مرکزی خانات قراختایی را به وجود آورد که تا یک قرن بعد (تا زمان حملهٔ مغولان به رهبری چنگیزخان) بر آن منطقه حکومت کرد.

## جستارهای وابسته

* فهرست امپراتوران دودمان لیائو

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی
# دودمان جین (۱۲۳۴–۱۱۱۵)

| جین 金 |
| --- |
| ۱۱۱۵–۱۲۳۴ |
|

پرچم |
| سلسله کین به رنگ آبی در سال ۱۱۴۱ میلادی |
| پایتخت | هوئینگ فو (۱۱۵۳–۱۱۲۲)- ژنگدو (۱۲۱۴–۱۱۵۳) - کایفنگ (۱۲۳۳–۱۲۱۴) - کایزوئو (۱۲۳۴–۱۲۳۳) |
| دین(ها)  | بوداگرایی، تائوئیسم، کنفوسیانیسم، دین عامیانه چینی |
| حکومت | رژیم سلطنتی |
| امپراتوری |   |
|  |
| • ۱۱۱۵–۱۱۲۳  | نخستین امپراتور امپراتور تایزو |
| • ۱۲۳۴  | آخرین امپراتور امپراتور مودی |
|  |
| تاریخ |   |
|  |
| • تأسیس  | ۲۸ ژانویه ۱۱۱۵ |
| • پایان دادن به سلسله لیائو  | ۱۱۲۵ |
| • اشغال کایفنگ  | ۹ ژانویه، ۱۱۲۷ |
| • سقوط پایتخت، کایزوئو  | ۹ فوریه ۱۲۳۴ |
|  |
| واحد پول | سکه چینی، پول چینی |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | دودمان لیائو |
|  | سونگ شمالی |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| امپراتوری مغول |  |
| سونگ جنوبی |  |
| قراختاییان |  |
| شیای شرقی |  |

 |

 |

**دودمان جین** (به چینی: 金朝) یک دودمان امپراتوری برخاسته از مردم جورجی در چین بود که از سال ۱۱۱۵ تا ۱۲۳۴ بر نواحی شمالی چین کنونی حکمرانی می‌کرد. در انگلیسی برای اینکه این سلسله از دودمان جین قبلی (۴۲۰–۲۶۵ میلادی) تشخیص داده شود، به صورت **کین** نیز نوشته می‌شود.

## جنگ با مغول

جنگ مغول-کین میان سالهای ۱۲۱۱–۱۲۳۴ میلادی مابین امپراتوری مغول و مردم جورجی در شمال چین روی داد و به مدت ۲۳ سال ادامه داشت و عاقبت به سقوط سلسله کین به دست مغول انجامید. همچنین، با این پیروزی دامنه متصرفات مغولان تمام شمال چین را دربر گرفت.

## پانویس
# وانگ زی (دزد دریایی)

| وانگ زی (دزد دریایی) |
| --- |
| — دزد دریایی — |
| نام مستعار | Captain Wufeng (五峰船主) |
| محل تولد | شهرستان شو (آن‌هوئی), دودمان مینگ |
| تاریخ فوت | ۲۲ ژانویهٔ ۱۵۶۰ |
| محل فوت | هانگژو، دودمان مینگ |
| سال های فعالیت | ۱۵۴۰–۱۵۶۰ |
| پایگاه عملیات | دریای جنوبی چین و دریای شرقی چین |
| جنگ‌ها/نبردها | Jiajing wokou raids |

|  |
| --- |
|  |
| وانگ زی |
| نام چینی |
| زبان‌های چینی | 王直 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| چینی استاندارد |
| پین‌یین | Wáng Zhí |
| وید جایلز | Wang Chih |
| IPA | [wǎŋ ʈʂɨ̌] |
| زبان کانتونی معیار |
| ییل | Wòhng Jihk |
| IPA | [wɔ̏ːŋ tsèk̚] |

 |
| نام ژاپنی |
| **کانجی** | 王直 |
|

| آوانویسی |
| --- |
| لاتین‌نویسی | Ōchoku |

 |
|  |

**وانگ زی** (به انگلیسی: Wang Zhi) یک دزد دریایی چینی در قرن شانزدهم بود. یکی از چهره‌های اصلی در میان دزدان دریایی واکو (دزد دریایی) که در دوران سلطنت امپراتور چیاچینگ رایج بود.

## جستارهای وابسته

* واکو (دزد دریایی)

## پانویس