# قراختاییان

| قراختاییان خانات قراختایی 大遼 (امپراتوری لیائوی باختری) |
| --- |
| ۵۱۸ ه‍.ق (۱۱۲۴ م)–۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م) |
| قلمرو قراختاییان در سال ۱۱۶۰ میلادی |
| وضعیت | دودمان‌های تاریخ چین |
| پایتخت | بلاساغون |
| زبان(های) رایج | زبان خیتانی (زبان مادری) چینی میانه (زبان اداری) زبان فارسی و اویغوری باستان (زبان رایج) |
| دین(ها)  | آیین بودایی و مسیحیت شرقی |
| نام(های) اهلیت | قراختایی یا قراخیتانی |
| حکومت | امپراتوری عشایری |
| خان‌ها |   |
|  |
| • ۵۳۸ ه‍.ق (۱۱۴۳ م)–۵۱۸ ه‍.ق (۱۱۲۴ م)  | یلو داشی‌خان |
| • ۵۴۵ ه‍.ق (۱۱۵۰ م)–۵۳۹ ه‍.ق (۱۱۴۴ م)  | ژیائو تابویان (نایب‌السلطنه) |
| • ۵۶۰ ه‍.ق (۱۱۶۴ م)–۵۴۵ ه‍.ق (۱۱۵۰ م)  | یلو ییلی‌خان |
| • ۵۷۴ ه‍.ق (۱۱۷۸ م)–۵۶۰ ه‍.ق (۱۱۶۴ م)  | یلو پوسوان (نایب‌السلطنه) |
| • ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م)–۵۷۴ ه‍.ق (۱۱۷۸ م)  | یلو ژیلوگو‌خان |
| • ۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م)–۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م)  | کوچلک‌خان |
|  |
| دوره تاریخی | دوران میانه |
|  |
| • سقوط دودمان لیائو  | ۵۱۹ ه‍.ق (۱۱۲۵ م) |
| • اعلام امپراتوری یلو داشی  | ۵۱۸ ه‍.ق (۱۱۲۴ م) |
| • یلو داشی عنوان گورخان را به دست آورد.  | ۵۲۷ ه‍.ق (۱۱۳۲ م) |
| • یلو داشی بلاساغون را تصرف کرده و آنجا را پایتخت خود کرد.  | ۵۲۹ ه‍.ق (۱۱۳۴ م) |
| • کوچلک‌خان قدرت را غصب کرد.  | ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م) |
| • کوچلک‌خان توسط مغول‌ها اعدام شد.  | ۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م) |
| • تمامی قلمرو آن‌ها به امپراتوری مغول ضمیمه شد.  | ۶۱۷ ه‍.ق (۱۲۲۰ م) |
|  |
| مساحت |
| ۵۲۴ ه‍.ق (۱۱۳۰ م) | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۳۹۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| ۶۰۷ ه‍.ق (۱۲۱۰ م) | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۸۰٬۰۰۰ مایل مربع) |
| واحد پول | کاش |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | دودمان لیائو |
|  | آل افراسیاب |
|  | مملکت قره‌خواجه |
|  | سغد |
|  | امپراتوری سلجوقی |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| امپراتوری مغول |  |
| خوارزمشاهیان |  |

 |

 |
| امروز بخشی از |
کشورهای امروزی
* ازبکستان
* تاجیکستان
* چین
* قزاقستان
 |

نقشه شرق آسیا و آسیای میانه در ۱۱۴۲میلادی. امپراتوری قراختایی که با رنگ سبز روشن، دودمان کین با رنگ خاکستری، شیای غربی با رنگ فیروزه‌ای؛ سونگ جنوبی با رنگ نارنجی؛ و پادشاهی دالی با رنگ سبز تیره نمایش داده شده‌است.
**خان‌نشین قراخِتایی** یا **قره‌خِتایی** یا **قراختائیان** یا **قراختاییان** (در منابع چینی: 西遼، یا لیائوی باختری) پادشاهی‌ای وابسته به قوم خیتان بود که میان سال‌های ۵۱۸ ه‍.ق (۱۱۲۴ م) تا ۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م) در آسیای میانه برپا بود. این دودمان به دست یلو داشی که رهبر بازماندهٔ دودمان لیائو که از میهن خود در شمال و شمال شرقی چین به آسیای میانه گریخته بود، بنیاد نهاده‌شد. نایمان‌ها به رهبری کوچلک خان در ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م) فرمانروایی این امپراتوری را به دست گرفتند و سرانجام این پادشاهی به دست امپراتوری مغول از میان رفت.

زبان متداول این کشور خیتانی و چینی بود. پایتختشان بلاساغون بود که امروزه در قرقیزستان جای دارد و دین‌های رواج‌دار در آن کنفسیوس‌گرایی، آیین بودایی و اسلام بود. علاءالدین تکش (۵۶۸–۵۹۸ ه‍.ق) با یاری قراختاییان بر خوارزم چیره‌شد. سلطان محمد خوارزمشاه پس از جنگ‌های بسیار در سدهٔ هفتم هجری فرارود را که در آن زمان زیر فرمان قراختاییان بود به زیر فرمان خود درآورد. اگرچه چینی و خیتان زبان‌های اصلی اداره بودند، اما امپراتوری به زبان‌های فارسی و اویغوری نیز اداره می‌شد.

## تاریخچه

قلمرو قراختاییان در حدود ۱۲۰۰ میلادی
یلو داشی بنیادگذار این خان‌نشین، ۱۰۰هزار ختایی را از منطقه منچوری و از راه مغولستان به آسیای میانه رساند. وی در ۵۲۹ ه‍.ق (۱۱۳۴ م) بلاساغون را که زیر فرمان قراخانی‌ها بود گرفت. به زودی قراختاییان بر کاشغر، ختن و بش‌بالغ چیره‌شدند. سپس خجند را گشودند و برسراسر دره فرغانه چیرگی خود را گستردند. در سال ۵۳۶ ه‍.ق (۱۱۴۱ م) بر فرارود دست‌یازیدند و سپس به خوارزم تاختند. امپراتوری ایشان با گذشت زمان و بر اثر شورش‌ها و نافرمانی‌ها رو به سراشیب نهاد. در ۶۰۵ ه‍.ق (۱۲۰۸ م) نایمان‌ها که از دست مغولان از خاستگاه خویش گریخته‌بودند به مرزهای قراختایی رسیدند و به گورخان پادشاه قراختایی پناهنده‌شد. گورخان ایشان را پذیرفت و دختر خود را به خان ایشان کوچلک خان به زنی داد.

در ۶۰۷ ه‍.ق سلطان محمد خوارزمشاه کوشید تا فرارود را از دست قراختاییان بیرون آورد ولی در جنگی که میان او سپاه گورخان درگرفت و با خیانت سران سپاه سلطان محمد شکست سختی خورد و با جامهٔ مبدل از میدان گریخت. در ۶۰۸ ه‍.ق (۱۲۱۱ م) کوچلک‌خان به گورخان خیانت کرد و این واپسین فرمانروای دودمان را به بند کشید و خود به جای او نشست. چون سلطان محمد خوارزمشاه در به دست آوردن قلمرو قراخانی به کوچلک‌خان یاری رسانده بود بر این پایه بخشی از سرزمین‌های زیر فرمان ایشان را به دست آورد. سرانجام در ۶۱۵ ه‍.ق (۱۲۱۸ م) کوچلک‌خان به دست مغول‌ها کشته‌شد و کار قراختاییان به پایان رسید.

## نظام اداری

خیتان‌ها از پایتخت خود در بالاساغون (در قرقیزستان امروزی) حکومت می‌کردند و مستقیماً بر ناحیه مرکزی امپراتوری کنترل داشتند. باقی قلمرو آن‌ها شامل دولت‌های خراجگزار بسیار خودمختار بود که عمدتاً عبارت بودند از خوارزم، قرلق‌ها، پادشاهی قوچو اویغورها، قانقلی‌ها و قراخانیان غربی، شرقی و فرغانه. نایمان‌ها که دیرتر وارد شدند نیز قبل از غصب امپراتوری توسط کوچلک، خراجگزار شدند.

حاکمان خیتان بسیاری از عناصر اداری را از دودمان لیائو به ارث برده بودند، از جمله استفاده از نظام اداری کنفوسیوسی و نمادهای امپراتوری. این امپراتوری همچنین عنوان *گورخان* (خان جهانی) را به کار گرفت. خیتان‌ها از گاهشماری چینی استفاده می‌کردند، القاب امپراتوری و اداری چینی را حفظ نمودند، به امپراتوران خود نام‌های سلطنت می‌دادند، از سکه‌هایی به سبک چینی بهره می‌گرفتند و مهرهای سلطنتی را برای خراجگزاران خود می‌فرستادند. اگرچه بیشتر عناوین اداری آن‌ها برگرفته از چینی بود، این امپراتوری عناوین اداری محلی مانند *تایانگیو* (ترکی) و وزیر را نیز پذیرفت.

خیتان‌ها آداب و رسوم قدیمی خود را حتی در آسیای مرکزی حفظ کردند. آن‌ها همچنان کوچ‌نشین باقی ماندند، به پوشاک سنتی خود پایبند بودند و اعمال مذهبی مورد پیروی خیتان‌های دودمان لیائو را ادامه دادند. نخبگان حاکم سعی در حفظ ازدواج‌های سنتی بین قبیله شاهی یلو و قبیله ملکه شیائو داشتند و به شدت تمایلی به ازدواج شاهزاده‌خانم‌های خود با بیگانگان نداشتند. خیتان‌های قراخیتایی ترکیبی از بودیسم و دین سنتی خیتان را دنبال می‌کردند که شامل آتش‌پرستی و آداب و رسوم قبیله‌ای مانند سنت قربانی کردن یک گاو نر خاکستری با یک اسب سفید بود. در نوآوری‌ای منحصر به فرد در میان قراخیتایی‌ها، خیتان‌ها به هر یک از سربازان خود حقوق می‌دادند.

این امپراتوری بر مردمانی متنوع حکومت می‌کرد که تفاوت زیادی با حاکمان خود داشتند. اکثریت جمعیت یکجانشین بودند، اگرچه در پایان امپراتوری به دلیل هجوم نایمان‌ها، جمعیت ناگهان کوچ‌نشین‌تر شد. بیشتر رعایای آن‌ها مسلمان بودند، اگرچه اقلیت قابل توجهی بودیسم و نسطوری را پیروی می‌کردند. اگرچه خیتانی زبان اداری بود، چینی نیز در نظام اداری قراخیتای اهمیت داشت. اویغوری نیز ممکن است یکی از زبان‌های اداری در این امپراتوری بوده باشد. مکاتبات قراخیتای با مسلمانان ماوراءالنهر به فارسی و با استفاده از فرمول‌های اسلامی نوشته می‌شد.

## نگارخانه

* خیتان، نیاکان قراختاییان‌ها در سده دهم میلادی.
* نقشه‌های اروپایی که سرزمین قراختاییان را در جایی در آسیای مرکزی سده‌ها پس از فروپاشی قراختاییان نشان می‌دهد. این نقشه در سال ۱۶۱۰ میلادی توسط جودوکوس هوندیوس ترسیم شد و سرزمین باستانی مذکور را در شمال تاشکند مشخص کرده‌است.
* نگاره‌ای از یک مرد خیتان.
* مدل‌های مو گوناگون که در میان مردم قراختا مرسوم بوده‌است.

## منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Qara\_Khitai». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۰۰۹-۰۵-۱۱.

* مرتضی راوندی، *تاریخ اجتماعی ایران*، جلد دوم، انتشارات امیرکبیر.
* اسدالله معروفی، *تاریخ چهار هزار سالهٔ ارتش ایران*، جلد یکم، انتشارات ایمان.