# پیشینه آموزش در چین

آموزش در دوران دودمان چینگ (۱۸۴۷)
**پیشینه آموزش در چین** با پیدایش تمدن چینی آغاز شد. اشراف‌زادگان اغلب نهادهای آموزشی برای فرزندان خود برپا می‌کردند. برقراری نظام آزمون‌های امپراتوری (که در دوره ایالت‌های جنگ‌طلب پیشنهاد شد، در دوران دودمان هان پایه‌ریزی گردید و در دوران دودمان تانگ رسماً بنیان نهاده شد) در گذار از حکومت اشرافی به حکومت شایسته‌سالار نقشی اساسی داشت. آموزش همچنین نمادی از قدرت به‌شمار می‌رفت و تحصیل‌کردگان درآمدی به‌مراتب بیشتر از دیگران کسب می‌کردند.

پیشینه آموزش در چین هزاران سال قدمت دارد و از دوران اسطوره‌ای باستان تا عصر حاضر سیر تحولی پیچیده‌ای را پیموده‌است. از دودمان‌های شانگ و ژو با مدارس اشرافی‌شان گرفته تا دوره‌های میانی با آزمون‌های امپراتوری و مدارس خصوصی، و سپس دوران مدرن با اصلاحات گسترده آموزشی، این سرزمین پیوسته آموزش را به‌عنوان ابزاری برای اداره کشور و پیشرفت اجتماعی ارج نهاده‌است. دودمان چینگ با تأسیس دانشگاه‌های مدرن و اعزام دانشجو به خارج، و جمهوری خلق چین با گسترش سواد همگانی و تحولات بنیادین در نظام آموزشی، هر کدام فصل‌های مهمی در این پیشینه دراز رقم زدند.

در دوران جمهوری خلق چین، آموزش زیر کنترل دولت درآمد و کمپین‌های سوادآموزی همگانی در اولویت قرار گرفتند. انقلاب فرهنگی چین آموزش را با بحران‌های عمیقی روبه‌رو ساخت، اما پس از آن دوره، بازسازی و نوسازی نظام آموزشی با شتاب بیشتری دنبال شد.

## دودمان‌های شانگ و ژو

نخستین یادکرد مکتوب از «مدرسه» در چین در استخوان‌های پیش‌گویی دوران دودمان شانگ (از حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد) یافت می‌شود؛ این استخوان‌ها نخستین نوشته‌های برجای‌مانده در چین و منبع اصلی تاریخی آن دوره به‌شمار می‌روند. از این استخوان‌ها برای پیش‌گویی بهره گرفته می‌شد؛ پرسش‌ها پیش از قرار دادن در آتش بر آن‌ها نوشته می‌شدند و سپس نتایج بر آن‌ها نقش می‌بست. برخی از این پیش‌گویی‌ها پرسش‌هایی دربارهٔ مدرسه دربردارند: «آیا فرستادن کودکان به مدرسه شگون دارد؟ آیا هنگام بازگشت باران می‌بارد؟» با این حال، این استخوان‌ها اطلاعات چندانی دربارهٔ کارکرد یا هدف مدارس به دست نمی‌دهند.

در دوران دودمان ژو، کتیبه‌های روی ظروف برنزی و کتاب آیین‌ها نشان می‌دهند که پادشاهان ژو مدارسی برای جوانان اشرافی برپا کردند تا در خدمت پادشاه باشند. کتاب آیین‌ها گزارش می‌دهد که بیشتر این مدارس در نزدیکی برکه‌ها و جنگل‌ها قرار داشتند و از این رو مورخان نتیجه می‌گیرند که این مدارس بیشتر به آموزش هنرهای رزمی، به‌ویژه تیراندازی با کمان، می‌پرداختند. از دوران ژو به بعد، حکومت مرکزی تأثیر فزاینده‌ای بر نظام آموزشی داشت. سنت‌های این دوره از طریق کتاب آیین‌ها به آیندگان رسید که بعدها به یکی از پنج کلاسیک آموزه کنفوسیوسی تبدیل شد. در اواخر دوره بهار و پاییز، چنین مدارسی در سراسر قلمرو دودمان ژو رواج یافته بودند، اما قدرت حکومت مرکزی به‌تدریج در برابر حاکمان محلی رو به افول نهاد.

## دوره ایالت‌های جنگ‌طلب

دوره ایالت‌های جنگ‌طلب شاهد ظهور چندین فلسفه تأثیرگذار از جمله کنفسیوس‌گرایی، موهیسم و تائوئیسم بود. از میان این فلسفه‌ها، کنفوسیوس‌گرایی پایدارترین تأثیر را بر آموزش دولتی و امپراتوری به جای گذاشت.

ضعیف شدن امپراتوری ژو و برخاستن حاکمان محلی، دوره جنگ‌های داخلی را به ارمغان آورد. برخی حاکمان محلی احتمالاً آکادمی‌هایی برای تحکیم قدرت و کسب مشروعیت بنیان نهادند. مکاتب گوناگون اغلب در قالب نهادهای سیاسی سازمان می‌یافتند تا نفوذ اجتماعی به دست آورند. دانشمندان رقیب به دربارها دعوت می‌شدند و حمایت حکومتی به پیدایش نخستین آکادمی‌های چینی انجامید. اهمیت آموزش و احترام به استادان در سالنامه لوبووی (حوادث لوبووی) مورد تأکید قرار گرفته‌است.

یکی از نهادهای آموزشی این دوره آکادمی جیشیا بود. فضای باز و پرتسامح این آکادمی، دانشمندان کنفوسیوسی و تائوئیستی را از سراسر کشور برای بحث و پژوهش جذب می‌کرد. با این حال، این نهاد تأثیر ماندگاری بر مراکز آموزشی بعدی چین نگذاشت.

## دوران هان

امپراتور وو از دودمان هان طرفدار کنفوسیوس‌گرایی بود و آن را به‌عنوان آموزه رسمی آموزشی کشور برگزید. در سال ۱۲۴ پیش از میلاد، مدرسه‌ای عالی برای تربیت کارگزاران دولتی تأسیس شد که در آن پنج کلاسیک کنفوسیوسی تدریس می‌شد. دیدگاه سنتی چینی‌ها نسبت به آموزش از رهنمود مِنسیوس پیروی می‌کرد که می‌گفت: «کسانی که با اندیشه خود کار می‌کنند بر دیگران فرمان می‌رانند؛ کسانی که با نیروی بدنی خود کار می‌کنند زیر فرمان دیگران هستند.»

از دوران دودمان هان به بعد، دولت از طریق مدارس دولتی، زبان نوشتاری را گسترش داد. مدارس دولتی در کنار مدارس و آکادمی‌های خصوصی که گروه‌های تبارشناختی از آن‌ها پشتیبانی می‌کردند، فعالیت داشتند.

## دودمان‌های سویی و تانگ

در دوران دودمان سویی (۵۸۱–۶۱۹)، نظام آزمون امپراتوری برای تربیت و گزینش کارگزاران کنفوسیوسی پایه‌گذاری شد. به‌ویژه در دوران دودمان سونگ (۹۶۰–۱۲۷۹)، آزمون امپراتوری به بنیادی‌ترین و مهم‌ترین نظام سیاسی-آموزشی چین باستان تبدیل شد. کارکرد دیوان‌سالاری حرفه‌ای در آموزش عالی چین باستان در خدمت نظام آزمون امپراتوری بود.

## دوره میانه

آزمون امپراتوری در سال ۶۰۵ میلادی آغاز شد. دانش‌آموزان باید پیش از شرکت در آزمون نهایی در پایتخت، حداقل نمره لازم را در آزمون محلی کسب می‌کردند. از این رو مدارس خصوصی رواج یافتند. آکادمی آهوی سفید و آکادمی دونگلین از نمونه‌های برجسته این مدارس بودند. در همین دوره، مدرسه هنری «باغ گلابی» در اوایل سده هشتم میلادی پدیدار شد و در سال ۱۱۷۸ نخستین مدرسه نظامی ملی برپا گردید.

اختراع کاغذ و چاپ سربی کمک بزرگی به گسترش نظام آموزشی کرد.

## دودمان چینگ

یک دانش‌آموز پسر چینی، دهه ۱۸۷۰
در دوران دودمان چینگ، آموزش در سیطره آکادمی‌های استانی بود که نه تنها شهریه دریافت نمی‌کردند بلکه به دانش‌آموزان از پیش گزینش‌شده مقرری هم می‌پرداختند. این آکادمی‌ها به پژوهش مستقل در کلاسیک‌ها و ادبیات اختصاص داشتند، نه به آماده‌سازی برای حکومت‌داری چنان‌که در آکادمی‌های امپراتوری معمول بود. استادان به‌ندرت برای دانشجویان سخنرانی می‌کردند و بیشتر راهنمایی می‌دادند و پژوهش‌ها را نقد می‌کردند.

بی‌توجهی تقریباً کامل دولت به آموزش مهندسی، ریاضیات و دیگر علوم کاربردی به شکافی عمیق در قدرت نظامی میان چین و امپراتوری‌های اروپایی انجامید که نتایج جنگ اول تریاک و جنگ دوم تریاک و جنگ چین و فرانسه از جمله نشانه‌های آن بودند. در واکنش به این وضع، دودمان چینگ جنبش خودنیرومندسازی را آغاز کرد و تونگوِن گوان را در سال ۱۸۶۱ (۱۲۴۰ هجری شمسی) برپا نمود که در آن معلمان خارجی برای تدریس زبان‌های اروپایی، ریاضیات، نجوم و شیمی استخدام شدند.

در سال ۱۸۷۲ (۱۲۵۱ هجری شمسی)، دودمان چینگ ۱۲۰ دانشجو برای تحصیل به ایالات متحده فرستاد. این نخستین مأموریت آموزشی چین بود.

پس از شکست چینگ در برابر ژاپن در جنگ اول چین و ژاپن، دانشگاه بییانگ (یا دانشگاه امپراتوری تیانجین)، نخستین دانشگاه مدرن چین، در سال ۱۸۹۵ (۱۲۷۴ هجری شمسی) تأسیس شد که نظام آموزش دوره کارشناسی آن کاملاً بر اساس الگوی آمریکایی بود. در سال ۱۸۹۸ (۱۲۷۷ هجری شمسی)، دانشگاه پکن با برنامه درسی مبتنی بر نظام آموزشی ژاپن امپراتوری تأسیس شد. در سال ۱۹۰۵ (۱۲۸۴ هجری شمسی)، آزمون‌های امپراتوری لغو شدند. در سال ۱۹۰۸ (۱۲۸۷ هجری شمسی)، رئیس‌جمهور آمریکا تئودور روزولت برنامه بورسیه غرامت باکسر را برقرار کرد که وجوه پروتکل باکسر را به آموزش عالی در داخل چین و تحصیل دانشجویان چینی در ایالات متحده اختصاص می‌داد. دانشگاه چینهوا در سال ۱۹۱۱ (۱۲۹۰ هجری شمسی) بر اساس مفاد این برنامه تأسیس شد.

نظام آموزشی ژاپن به‌عنوان الگویی جالب برای نوسازی نگریسته می‌شد، زیرا اقتدار امپراتور را زیر سؤال نمی‌برد و سلسله‌مراتب کنفوسیوسی را حفظ می‌کرد. از سال ۱۹۰۲ تا ۱۹۰۸، دولت مرکزی ۶۴ مقام دولتی فرستاد و دولت‌های استانی نیز ۶۱۹ نفر دیگر را اعزام کردند تا نظام آموزشی ژاپن را بیاموزند.

## دوران مدرن

دانش‌آموزان در تیه‌لینگ، استان لیائونینگ
### جمهوری چین

جایگزینی دودمان چینگ توسط جمهوری چین (۱۹۴۹–۱۹۱۲) قدرت نخبگان شهری را که خواهان نوسازی کشور از جمله از طریق آموزش دولتی بودند، افزایش داد.

جنبش فرهنگ نو در سال ۱۹۱۹ واکنشی بود به تأکید دولت چین بر دانش فنی، که به اشتیاق تازه‌ای برای دانش نظری انجامید، اما با تمرکز بر فلسفه غرب به‌جای کنفوسیوس‌گرایی. آموزش در این دوره به دلیل پراکندگی سیاسی چین بیشتر غیرمتمرکز بود؛ جنگسالاران چینی و امپریالیست‌های خارجی، به‌ویژه ژاپنی‌ها، بخش‌های قابل توجهی از سرزمین چین را زیر کنترل داشتند.

از پیشگامان اولیه آموزش کاتولیک در چین می‌توان ما شیانگبو و یینگ لیانژی را نام برد. از جمله کوشش‌های آنان در ترویج آموزش کاتولیک، کمک‌های مالی ما برای تأسیس آکادمی ژِندان (دانشگاه اورورا شانگهای) و تلاش‌هایشان در سال‌های ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۷ برای ترغیب مقام واتیکان به افتتاح یک دانشگاه کاتولیک در پایتخت بود که در نهایت با افتتاح دانشگاه کاتولیک پکن در سال ۱۹۲۵ (۱۳۰۴ هجری شمسی) تحقق یافت.

در اواخر دهه ۱۹۲۰، دولت جمهوری چین «جنبش بازپس‌گیری حقوق آموزشی» را اجرا کرد که هدف آن پرورش ملتی با آگاهی ملی از طریق تأکید بر اینکه آموزش باید در خدمت منافع دانش‌آموزان و جامعه چینی باشد، نه کشورها یا ادیان خارجی، بود.

در جریان جنگ دوم چین و ژاپن، ژاپنی‌ها دانشگاه‌های چینی را که آن‌ها را سرچشمه فرهنگ چینی می‌دانستند، آماج حملات قرار دادند. برای نمونه، پلیس نظامی ژاپن (کنپیتای) محوطه دانشگاه ینچینگ را محاصره کرد و استادان خارجی آن را دستگیر نمود.

هم حزب کمونیست چین و هم دولت ناسیونالیست چین آموزش را برای مقاومت در برابر ژاپن و ساختن ملت چین مهم می‌دانستند. در مناطق تحت کنترل کمونیست‌ها (۱۹۲۷–۱۹۴۹)، این حزب مدارس، مدارس شبانه و کلاس‌های سوادآموزی برگزار می‌کرد. حزب در یان‌آن مدارسی برای تربیت کادرهای حزبی برپا کرد که از جمله آن‌ها مدرسه مرکزی حزب، دانشگاه نظامی و سیاسی ضدژاپنی، دانشگاه زنان چین و آکادمی هنرهای زیبای لوشون بودند.

### جمهوری خلق چین

در جریان جنگ داخلی چین، حزب کمونیست چین در مناطق تحت کنترل خود آموزش را بهبود بخشید. حزب مدارسی برای بزرگسالان و کودکان (هم پسر و هم دختر) گشود که در آن‌ها از کتاب‌های درسی محلی بهره گرفته می‌شد و کمپین‌های سوادآموزی برگزار می‌شد. این تلاش‌ها نخستین بار در تاریخ چین بود که روستاییان به فرصت‌های آموزشی دسترسی می‌یافتند. در دوران مائو تسه‌تونگ، آموزش برای همه و کمپین‌های سوادآموزی از اولویت‌های اصلی بودند.

در آوریل ۱۹۳۳ (فروردین ۱۳۱۲)، دولت موقت حزب کمونیست رهنمودهای سیاست آموزشی را صادر کرد و کمیته‌های حزبی در همه سطوح را موظف کرد بر آموزش فرهنگی و افزایش آگاهی طبقاتی کارگران و کشاورزان تمرکز کنند. چون سواد در چین از دیرباز با قدرت سیاسی گره خورده بود، آموزش عمومی و کمپین‌های سوادآموزی ذاتاً انقلابی به‌شمار می‌رفتند.

پس از پیروزی انقلاب کمونیستی چین و تأسیس جمهوری خلق چین در سال ۱۹۴۹ (۱۳۲۸ هجری شمسی)، حزب کمونیست نظام آموزشی را زیر کنترل ملی درآورد. بهبود سواد سراسری در سال‌های نخست جمهوری خلق چین در کانون توجه قرار داشت. در سال ۱۹۴۹، نرخ باسوادی تنها بین ۲۰ تا ۴۰ درصد بود. دولت از طریق هم آموزش رسمی و هم کمپین‌های سوادآموزی بر بهبود این نرخ تمرکز کرد. در شانزده سال نخست جمهوری خلق چین، ثبت‌نام در مدارس ابتدایی سه برابر شد، ثبت‌نام در مدارس متوسطه ۸٫۵ برابر افزایش یافت و ثبت‌نام در دانشگاه‌ها بیش از چهار برابر شد. تا سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۸ هجری شمسی)، حضور جوانان چینی در مدارس ابتدایی تقریباً همگانی شده بود.

آکادمی علوم چین در سال ۱۹۴۹ برپا شد.

در دوران اجرای نخستین برنامه پنج‌ساله، کمیسیون برنامه‌ریزی دولتی شمار جایگاه‌های پذیرش دانشگاهی را تعیین می‌کرد. از دهه ۱۹۵۰ تا دهه ۱۹۶۰، به فارغ‌التحصیلان دانشگاه از طریق تخصیص دولتی شغل داده می‌شد.

در سال ۱۹۵۱ (۱۳۳۰ هجری شمسی)، چین قطعنامه اصلاح نظام آموزشی را تصویب کرد. این قطعنامه مدارس آموزش کادر و بزرگسالان را بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام آموزشی کرد، آموزش ابتدایی دو سطحی (که رهبری بر این باور بود مانع آموزش کودکان طبقه کارگر می‌شود) را با آموزش ابتدایی پنج ساله جایگزین نمود و آموزش فنی تخصصی را در سطح متوسطه و دانشگاه افزایش داد.

جمهوری خلق چین دانشگاه‌های متعدد با مدیریت آمریکایی را ملی کرد یا منحل ساخت. دانشگاه‌های سبک آمریکایی برای نخبگان به نهادهای سبک شوروی برای روستاییان و کارگران با تمرکز بیشتر بر مهارت‌های عملی تا دانش نظری سازماندهی مجدد شدند. با پذیرش الگوی آموزشی شوروی، چین شمار دانشگاه‌های جامع را کاهش داد اما شمار نهادهای تخصصی عملی یا فنی را به‌گونه‌ای چشمگیر افزایش داد. در این فرایند بازسازی، نهادهای آموزش عالی پیشین وابسته به آمریکا تقسیم و در سایر دانشکده‌ها و دانشگاه‌ها ادغام شدند.

بر اساس برنامه مشترک ۱۹۴۹–۱۹۵۴، دانش‌آموزان چینی موظف بودند در یک جنبش مطالعاتی سراسری دربارهٔ تاریخ و مفاهیم سیاسی، از جمله دموکراسی نوین، شرکت کنند.

در سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۱ هجری شمسی)، وزارت آموزش جمهوری خلق چین کوشید تا نظامی از مشاوران سیاسی را به‌عنوان طرح آزمایشی در دانشگاه‌ها توسعه دهد. دانشگاه چینهوا در سال ۱۹۵۳ (۱۳۳۲ هجری شمسی) نخستین برنامه مشاور سیاسی را برقرار کرد و پیشگام این حرکت شد. در این برنامه، فارغ‌التحصیلان جدید که اعضای حزب کمونیست بودند به‌عنوان مشاور سیاسی در مدیریت بدنه دانشجویی و سازمان‌های دانشجویی کار می‌کردند و اغلب هم‌زمان دبیر سازمان جوانان کمونیست چین بودند.

در اواخر دهه ۱۹۵۰، اصلاح زبان از طریق نویسه‌های چینی ساده‌شده در مدارس، و نیز در نشریاتی مانند روزنامه‌ها معرفی شد. هدف این اصلاح زبانی آسان‌تر کردن خواندن و از این طریق افزایش سواد بود.

در دوران یک گام بزرگ به جلو، شمار دانشگاه‌های چین تا سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ هجری شمسی) به ۱٬۲۸۹ رسید و ثبت‌نام سراسری با بیش از دو برابر شدن به ۹۶۲٬۰۰۰ نفر در سال ۱۹۶۰ رسید. اصلاحات آموزشی در این دوره به دنبال افزایش مشارکت دانشجویان و کارکنان در فرایند مدیریت، ترجیح دانشجویانی با پیشینه کارگری، کشاورزی یا نظامی در پذیرش، و افزایش نقش حزب کمونیست و سیاست در مدارس بودند. از سال ۱۹۶۱ به بعد، دانشگاه‌ها این ابتکارات سیاسی را پس گرفتند و به‌جای سیاست‌های برابری‌طلبانه، سیاست‌های شایسته‌محور دانشگاهی را افزایش دادند.

در سال ۱۹۶۲ (۱۳۴۱ هجری شمسی)، جئو ئن لای مدارس را به تقویت آموزش زبان خارجی رهنمون شد. در همان سال، وزارت آموزش مقرر کرد که زبان‌های خارجی (بیشتر انگلیسی) در پایه‌های بالاتر مدارس ابتدایی تدریس شوند. سال بعد، وزارت از همه مدارس و دانشگاه‌ها خواست تا شمار کلاس‌های انگلیسی را بیشتر افزایش دهند و در شناسایی استعدادهای زبان انگلیسی تلاش بیشتری کنند.

در دهه ۱۹۶۰، مائو تسه‌تونگ نظام آموزشی چین را دچار رسمی‌گرایی‌ای می‌دانست که استعداد جوانان را هدر می‌دهد. تا سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ هجری شمسی)، او استدلال می‌کرد که برنامه‌های درسی که کاملاً از الگوی شوروی دهه ۱۹۵۰ کپی شده بودند باید اصلاح شوند. مائو پیشنهاد کرد سال‌های تحصیل کاهش یابند تا تدریس با فعالیت‌هایی در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، صنعت، خدمت نظامی و سیاست ترکیب شود. مائو استدلال می‌کرد این تغییرات محدودیت‌های تخصص‌گرایی و سلسله‌مراتب اجتماعی استوار را از میان خواهند برد.

از سال ۱۹۶۵ به بعد، کمپین جبهه سوم چین برای توسعه صنایع پایه و صنایع دفاع ملی در مناطق داخلی چین، معیارها و آموزش‌های آموزشی شهری را به مناطق روستایی آورد.

واحدهای کاری بزرگ‌تر (دانوئی) ممکن بود مدارسی در محوطه خود داشته باشند.

#### انقلاب فرهنگی

مراحل نخستین انقلاب فرهنگی چین آموزش را مختل کرد و آن را به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات اجتماعی-سیاسی تبدیل نمود. در ژوئن ۱۹۶۶ (خرداد ۱۳۴۵)، آزمون‌های ورودی سراسری دانشگاه‌ها تعلیق شدند. با اختلال در آموزش، کلاس‌های دبیرستانی سال‌های ۱۹۶۶، ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ که نتوانستند به موقع فارغ‌التحصیل شوند بعدها با نام «سه دسته قدیمی» شناخته شدند. در کنار گسستن پیوستگی مستقیم از دبیرستان به دانشگاه، نظام آموزش روستایی گسترش یافت و از فارغ‌التحصیلان دبیرستانی روستایی انتظار می‌رفت بعداً به روستاهای خود بازگردند و در توسعه روستایی مشارکت کنند. زبان‌های اقلیت‌های قومی به‌عنوان بخشی از «چهار کهنه» برچسب خورد، متون به زبان‌های اقلیتی سوزانده شد و آموزش دوزبانه سرکوب شد.

بر اساس نظر مائو تسه‌تونگ در جولای ۱۹۶۸، دانشگاه‌های صنعتی ۲۱ جولای در کارخانه‌ها به‌عنوان برنامه‌های مطالعه فنی و مهندسی پاره‌وقت برپا شدند.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «History of education in China». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «中国教育史». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای چینی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Lịch sử giáo dục ở Trung Quốc». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ویتنامی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* آموزش در چین سنتی: تاریخچه‌ای — انتشارات بریل