Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# زبان‌شناسی تاریخی

**زبان‌شناسی تاریخی** (به انگلیسی: Historical linguistics) یا **زبان‌شناسی در زمانی** (به انگلیسی: Diachronic linguistics)، به دانش مطالعهٔ تغییرات زبان‌ها در گذر زمان گفته می‌شود. زبان‌شناسی تاریخی، نه‌ تنها برای پی‌بردن به دینامیک و چگونگی عملکرد پدیدهٔ بروز تغییرات در زبان‌ها، اهمیت دارد، در مقیاسی بالاتر و کلی‌نگرانه‌تر، در جهت فهم طبیعت زبان‌های انسانی، مفید و حیاتی است؛ چراکه زبان‌ها به‌هیچ‌وجه، ثابت و استاتیک، نیستند بلکه به‌طور مداوم و پیوسته در حال نشوونما، جریان و شارش می‌باشند.

بررسی خانواده‌های زبانی در حوزه زبان‌شناسی تاریخی، قرار دارد.

زیررده‌های زبانشناسی تاریخی:

* زبان‌شناسی تطبیقی
* ریشه‌شناسی
* گویش‌شناسی
* واج‌شناسی
* علم صرف یا ریخت شناسی

## تغییرات آوایی

هرچند با گذشت زمان، تمامی مؤلفه‌های دستوریِ زبان می‌تواند دچار تغییرات گردد، برخی از انواع دگرگونی‌ها پی‌آمدها و اثرات آشکارتری را بروز می‌دهند.

## تغییرات واژگانی و معنایی

یکی دیگر از انواع تغییرات دگرگونی‌هایی است که می‌تواند در دایره لغات و واژگان (lexicon) یک زبان وارد گردد. روند بروز تغییرات واژگانی در زبان‌ها به صور مختلف و در جهات گوناگون ممکن است اتفاق بیفتد. اغلب اوقات این پدیده می‌تواند انعکاس تعاملات، تحولات، و داد و ستدهای نوین فرهنگی ما بین ملل گوناگون باشد.

## جستارهای وابسته

* زبان‌شناسی تطبیقی
* رابطه ژنتیکی (زبان‌شناسی)
* نسب مشترک
* زنجیره گویشی

## پانوشته‌ها

## منابع

* Crystal, D. (1996), *The Cambridge Encyclopedia of Language*, 2nd edition, UK, Cambridge University Press. ISBN 0-521-55967-7
* Clark, V. P. , Eschholz, P. A. , and Rosa, A. F. (eds.) (1981), *Language, Introductory Readings*, 3rd ed. , St. Martin's Press, Inc. , ISBN 0-312-46796-6
* O'Grady, W. , Dobrovolsky, M. , and Aronoff, M. (1993), *Contemprary Linguistics, An Introduction*, 2nd edition, St. Martin Press, Inc. ISBN 0-312-06780-1
# زبان چوکچی

| چوکچی |
| --- |
| Ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ(*lyg'oravetl'en jilǝjil*) |
| زبان بومی در | روسیه |
| منطقه | چوکوتکا |
| شمار گویشوران | ۷۷۴۲ (۲۰۰۲ Census)  (*بدون تاریخ*) |
| تبار | Chukotko-Kamchatkan
* Chukotkan
	+ **چوکچی**
 |
| کدهای زبان |
| ایزو ۳–۶۳۹ | `ckt` |

**زبان چوکشی** ‎/ˈtʃʊktʃiː/‎,و یا **Chukot**, زبانی از شاخه زبان‌های دیرین سیبری (شاخه چوکوتکا-کامچاتکایی است که در منطقه سیبری توسط اسکیموهای چوکچی تکلم می‌شود. از حدود پانزده هزار چوکچی روسیه حدود هشت هزار تن چوکچی زبان هستند و باقی روسی زبان شده‌اند. حدود پانصد تن چوکچی هم اصلاً روسی بلد نیستند. یونسکو زبان چوکچی را در فهرست زبان‌های درخطر نابودی قرار داده است. اگرچه چوکچی در رسانه‌هایی مانند رادیو و تلویزیون استفاده می‌شود و کاربردهای محدودی هم در تجارت دارد اما رشد فزاینده استفاده از زبان روسی بعنوان زبان میانجی موجب شده است که این زبان در معرض نابودی قرار بگیرد. یوری ریتخو مشهورترین نویسنده چوکچی است که البته بیشتر آثارش به روسی نوشته شده‌اند.

زبان‌های شمالی دیگر نیز این ویژگی را دارند: برای مثال، زبان چوکچی قبلاً یک واژه برای قرمز، سبز و نارنجی داشت، اما برای سایه‌های سفید تا ۱۷ واژه مختلف دارند. و در مجموع حدود ۴۰ واژه برای «برف» در زبانشان وجود دارد. دیگر مردم شمالی نیز کم‌وبیش مشابه هستند: طبق نظر زبان‌شناسان نروژی، زبان سامی حداقل ۱۸۰ واژه برای برف و یخ دارد. همه این واژه‌ها برای توصیف خطراتی که موقعیت، رنگ، شفافیت یا حرکت این مواد سرد ممکن است برای انسان ایجاد کند، به کار می‌روند.

## کاربرد

بسیاری از مردم چوکچی زبان خود را به‌عنوان اصلی‌ترین وسیله ارتباط هم در خانواده و هم در فعالیت‌های اقتصادی سنتی خود (چراگاه گوزن شمالی) استفاده می‌کنند. این زبان همچنین در رسانه‌ها (شامل رادیو و ترجمه‌های تلویزیونی) و برخی فعالیت‌های تجاری به کار می‌رود. با این حال، زبان روسی به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان وسیله اصلی ارتباطات تجاری و اداری استفاده می‌شود و علاوه بر آن، به‌عنوان زبان مشترک در مناطقی که غیرچوکچی‌ها مانند کوریاک‌ها و یاکوت‌ها زندگی می‌کنند، عمل می‌کند. طی چند دهه گذشته، تعداد کودکانی که زبان چوکچی را به‌عنوان زبان مادری یادمی‌گیرند، کمتر و کمتر شده است. تقریباً همه چوکچی‌ها روسی صحبت می‌کنند، اگرچه برخی تسلط کمتری نسبت به دیگران دارند. زبان چوکچی به‌عنوان زبان اصلی آموزش در مدارس ابتدایی استفاده می‌شود؛ بقیه تحصیلات متوسطه به زبان روسی انجام می‌شود و زبان چوکچی به‌عنوان یک درس تدریس می‌شود.

## منابع

*
# کشورهای بالتیک

| کشورهای بالتیک |
| --- |
|  |
| کشورها |  استونی (آبی)  لتونی (عنّابی)  لیتوانی (طلایی) |
| مناطق زمانی | * یوتی‌سی ۲:۰۰+ (EET)
* یوتی‌سی ۳:۰۰+ (EEST)
 |

**کشورهای بالتیک**، سه کشورهای حوزۀ دریای بالتیک در شمال‌شرق اروپا به شمول لیتوانی، لتونی و استونی هستند.

کشورهای پساشوروی ۱۵ کشور مستقل بودند که در دسامبر ۱۹۹۱ از اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی پس‌از فروپاشی، بیرون آمدند. همچنین روسیه که به عنوان کشور جایگزین اتحاد شوروی شناخته شد.
در ۱۱ مارس ۱۹۹۰، لیتوانی نخستین کشوری بود که اعلام استقلال کرد و در پی آن، استونی و لتونی در ماه اوت ۱۹۹۱. هر سه کشور بالتیک بازگشت و تداوم کشورهای اصلی را که پیش از پیوستنشان به اتحاد شوروی وجود داشتند، اعلام کردند.
در پی آن ۱۲ جمهوری باقی‌مانده نیز کناره‌گیری کردند.

۱۲ کشور از ۱۵ کشور (یعنی به استثنای کشورهای دریای بالتیک) در ابتدا کشورهای مستقل همسود یا CIS را تشکیل داده و بیشترشان به سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) پیوستند، در حالی که کشورهای بالتیک روی عضویت در اتحادیۀ اروپا و ناتو متمرکز شدند
این سه کشور جز ۱۵ کشوری هستند که متعلق به شوروی سابق بوده که پس از فروپاشی شوروی مستقل شده و هر سه کشور عضو اتحادیۀ اروپا هستند.

استفاده از لفظ "کشورهای بالتیک" ("ملت‌ها", یا مشابه آن) (استونیایی: *Balti riigid, Baltimaad*; لتونیایی: *Baltijas valstis*; لیتوانیایی: *Baltijos valstybės*) در زمینۀ ناحیه‌های فرهنگی، هویت ملی، یا زبانی ابهام‌آفرین است. اکثریت جمعیت‌های لتونی و لیتوانی بالت هستند، در حالی که اکثریت در استونی از نظر زبانی و فرهنگی فینی هستند.

## جستارهای وابسته

* هم‌زمانی کشورهای بالتیک با منطقه هم‌زمانی قاره‌ای اروپا

## پانویس

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Baltic states». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۰.
# archive.is

archive.is| Screenshot of archive.is |
| گونه وبگاه | آرشیو وب |
| در دسترس به زبان | چندزبانگی |
| وبگاه |  |
| تجاری؟ | خیر |
| نیاز به ثبت نام | خیر |

**archive.is** (انگلیسی: Archive.is) (یا **archive.today** سابق) یک وبگاه بایگانی است که عکس‌های صفحات وب را ذخیره می‌کند. این وبگاه مشابه WebCite یک صفحه را در یک زمان بازیابی می‌کند، که هر صفحه حجمی کمتر از ۵۰ مگابایت داشته باشد اما با این تفاوت که محتویات صفحات طراحی وب ۲٫۰ (همچون گوگل مپس و توئیتر) را نیز شامل می‌شود.

archive.is برای تهیه یک مومنتو باکیفیت از شیوه مرورگر وب بدون واسط گرافیکی کاربر (headless browsing) برای ثبت منابعی که در صفحه جاسازی شده‌اند (الحاق یا embed) استفاده می‌کند و یک تصویر PNG برای تهیه و ثبت یک نسخه ثابت و غیرانفعالی از آنچه در صفحه ارائه شده‌است می‌سازد. این خصوصیات در برخی موارد اهمیت دارد برای مثال بایگانی صفحه‌ای از وبگاه خاطرات منتظری که در این آدرس توسط بایگانی اینترنت به درستی ذخیره نشده است اما در این آدرس به درستی ذخیره شده است.

بر خلاف خزندگان وب همچون بایگانی اینترنت، archive.is صفحات اختصاصی را فقط در پاسخ به درخواست‌های کاربران معلوم ثبت می‌کند، بنابراین توجهی به فایل robots.txt یا استاندارد استثناء کردن ربات‌ها نمی‌کند. به این دلیل، صاحبان وب‌سایت‌ها نمی‌توانند به صورت یک-طرفه تصاویر را مطابق میل‌شان حذف کنند، بدین‌سان *این وبگاه یک بایگانی کاملاً پایدار است*.

از ژوئیه ۲۰۱۳، archive.is از رابط برنامه‌نویسی کاربردی (API) پروژه مومنتو پشتیبانی می‌کند.

## جستارهای وابسته

* WebCite

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Archive.is». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۴ مه ۲۰۱۷.
# خزنده وب

**خزندهٔ وب**، (انگلیسی: Web Crawler) یک برنامه رایانه‌ای است که توانایی مرور و ثبت اطلاعات را از وب‌سایت‌ها به صورت خودکار دارد. «خزندهٔ وب» به چندین شکل مختلف تعریف می‌شود که برخی از آنان:

* عنکبوت‌های وب (انگلیسی: Web Spider)
* فهرست سازان خودکار (انگلیسی: Automatic Indexers)
* ربات‌های نرم‌افزاری خودکار (انگلیسی: Web Robots)
* نرم‌افزارهای FOAF.
* ...

را شامل می‌شود.

## دلایل استفاده

به عنوان مثال موتورهای جستجوگر با بهره‌گیری از این گونه نرم‌افزارها به صورت خودکار صفحات مختلف وب سایت‌ها را ثبت، آنالیز و رده‌بندی می‌کنند.

## نمونه‌ها

* Googlebot
* FAST Crawler: یک خزندهٔ توزیع‌شده.
* GM Crawl: یک خزندهٔ بسیار مقیاس‌پذیر که به شیوهٔ نرم‌افزار اجاره‌ای قابل استفاده است.
* Bingbot: نام خزندهٔ مربوط به موتور جستجوی بینگ متعلق به شرکت مایکروسافت. جایگزین Msnbot.
* PolyBot
* RBSE
* Swiftbot
* WebCrawler
* *WebRACE*
* WebFountain
* World Wide Web Worm
* Yahoo! Slurp

### نمونه‌های متن‌باز

* Frontena
* GNU Wget
* GRUB
* Heritrix
* ht://Dig
* HTTrack
* mnoGoSearch
* news-please
* Apache Nutch
* Open Search Server
* PHP-Crawler
* Scrapy
* Seeks
* Sphinx
* StormCrawler
* Xapian
* YaCy
* Octoparse

## منابع
# داس (سیستم‌عامل)

تصویری از سیستم عامل فری‌داس که رابط خط فرمان، ساختار دایرکتوری و اطلاعات نسخه را نمایش می‌دهد.
**داس** (**DOS**) سرواژهٔ دیسک اپریتینگ سیستم (disk operating system) است به دسته‌ای از سیستم عامل‌های مرتبطی گفته می‌شود که برای کامپیوترهای سازگار با آی‌بی‌ام طراحی شده بودند.

از گونه‌های داس می‌توان به OpenDOS ، Novell DOS ، ROM-DOS ، PTS-DOS، فری‌داس، DR-DOS، PC-DOS، MS-DOS و OSx16 اشاره کرد.

یکی از معروف‌ترین نسخه‌های داس، نسخه شرکت مایکروسافت به نام MS-DOS است که از دهه ۱۹۸۰ تا میانه دهه ۱۹۹۰ استفاده می‌شد. نسخه‌ای از این سیستم عامل در ویندوزهای مبتنی بر داس یعنی ویندوزهای ۹۵، ۹۸ و میلینیوم نیز وجود دارد.

با وجود این‌که این سیستم عامل‌ها، توانمندی مشترک بسیاری را در اختیار کاربران قرار می‌دهند، اما یکسان نیستند و برنامه‌هایی که روی یکی از آن‌ها اجرا می‌شود ممکن است روی دیگری اجرا نشود. (سازگار یا غیرسازگار میباشند)

افزون بر سیستم‌هایی با معماری x86، سیستم‌های دیگری نیز از سیستم عامل‌هایی همانند DOS استفاده می‌کنند و معمولاً نیز در بخشی از نام آن‌ها DOS وجود دارد. در کانتکست آن معماری‌ها، آن‌ها در بسیاری از موارد داس خوانده می‌شوند. برای نمونه این موارد AmigaDOS, AMSDOS, ANDOS, Apple DOS, Atari DOS, Commodore DOS از این گونه سیستم عامل‌ها هستند.

## جستارهای وابسته

* ام‌اس-داس
* شل داس
* ویندوز
* مایکروسافت
* مدیریت فایل (ویندوز)

## منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «DOS». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ نوامبر ۲۰۱۲.
# وایرد

*وایرْد*|  |
| سردبیر | Nicholas Thompson |
| سردبیران پیشین | لوئیس روستو |
| دسته‌بندی | کسب‌وکار، فناوری، سبک زندگی، thought leader |
| بسامد | ماهنامه |
| مجموع شمارگان (ژوئن 2013) | ۸۵۱٬۸۲۳ |
| نخستین شماره | مارس/آوریل ۱۹۹۳ (۱۹۹۳-**خطا: زمان نامعتبر**}}) |
| شرکت |  انتشارات کوندی نست |
| کشور | ایالات متحده ﻿ / ﻿ |
| مستقر در | سان فرانسیسکو، کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا |
| زبان | انگلیسی |
| وبگاه | www.wired.com |
| شاپا | ۱۰۵۹-۱۰۲۸ |
| اُسی‌ال‌سی | ۲۴۴۷۹۷۲۳ |

وایرْد (به انگلیسی: Wired) نام یک مجله ماهانه تمام رنگی آمریکایی است که از ژانویه ۱۹۹۳ به صورت دیجیتال و چاپی منتشر می‌شود. موضوع این مجله چگونگی تأثیر فناوری‌های جدید و در حال رشد بر فرهنگ، اقتصاد و سیاست است. دفتر این نشریه، که صاحب آن انتشارات کوند نست است، در سانفرانسیسکو، کالیفرنیا قرار دارد.

این نشریه توسط خبرنگار آمریکایی لوئیس روستو و شریکش جین متکالف بنیان نهاده شد.در سال ۱۹۹۲ ، کوین کلی توسط لوئیس روستو استخدام شد تا به عنوان سردبیر اجرایی مجله وایرد خدمت کند.

## جستارهای وابسته

* چرا آینده به ما نیازی ندارد

## منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Wired (magazine)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۱.
# اقیانوس‌نگاری

گردش دماشوری
**اقیانوس‌نگاری** (به انگلیسی: Oceanography) دانشی میان‌رشته‌ای است که به‌منظور شناخت از محیط‌های اقیانوسیِ رشته‌های زیست‌شناسی، شیمی، زمین‌شناسی، فیزیک، ژئوفیزیک، ریاضیات، گیاه‌شناسی، جانورشناسی، هواشناسی، و جغرافیا را با هم ترکیب می‌کند. پژوهش‌های اقیانوس‌نگاری مطالعهٔ امواج، جزر و مد، فرایندهای ساحلی، سازواره‌های پلانکتونیک و ته‌آبی، تغییرات سطح دریا و جوّی، و گردش اقیانوس را دربرمی‌گیرد.

## موارد مورد مطالعه

موارد مورد مطالعه شامل؛ زمین‌شناسی عمومی و دریایی، زیست‌شناسی عمومی و دریایی، فیزیک عمومی و دریایی، شیمی عمومی و دریایی، اقیانوس‌شناسی ماهواره‌ای، بررسی رسوبات اقیانوسی، بررسی سواحل، هواشناسی وسیستم اطلاعات جغرافیایی است.

این رشته جزء یکی از رشته‌های اساسی و مهم است که ایران امروزه به شدت به آن نیاز دارد و به همین دلیل هرساله در دانشگاه‌های مناطق دریایی پذیرش بیشتر می‌شود. در ایران نخستین بار در سال ۱۳۹۰ اولین پذیرش مقطع کارشناسی رشته اقیانوس‌شناسی در دانشگاه هرمزگان انجام گرفته‌است.

## جستارهای وابسته

* پوتامولوژی
* هیدروگرافی
* هیدرومتری

## منابع

* Show, E. *Hydrology*, Dover inc, New York, 1970
# تی‌وی‌بی

تی‌وی‌بی
電視廣播有限公司|  |
| نوع | همگانی |
| نماد بورس | SEHK: 0511، بازار فرابورس مارکتس گروپ: TVBCY |
| ISIN | HK0000139300 US8795313092  |
| صنعت | پخش تلویزیونی |
| دفتر مرکزی | دوسلدورف ، آلمان  |
| افراد کلیدی | منا فانگ (مدیر اجرایی)، نورمن لئونگ (قائم‌مقام مدیر اجرایی) |
| محصولات | تی‌وی‌بی جِید، تی‌وی‌بی پرل، تی‌وی‌بی‌آی، تی‌وی‌بی نِتوُرک ویژن، تی‌وی‌بی‌اس، TVB.com، شرکت انتشاراتی تی‌وی‌بی و غیره. |
| درآمد | $۴٫۳۳ میلیارد دلار هنگ کنگ (۲۰۰۷) |
| شمار کارکنان | ۴۵۳۲ (۲۰۰۷) |
| وبگاه | www.tvb.com  |

|  |
| --- |
|  |
| تی‌وی‌بی |
| نویسه‌های چینی سنتی | 電視廣播有限公司 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| زبان کانتونی معیار |
| ییل | dinh sih gwóng bo yauh haahn gūng sī |
| جیوت‌پینگ | din6 si6 gwong2 bo3 yau5 haan6 gung1 si1 |

 |
|  |

**تی‌وی‌بی** (無綫電視) نخستین شرکت پخش تلویزیونی بی‌سیم در کشور هنگ کنگ است. این شرکت ۵ شبکهٔ تلویزیونی رایگان دارد و بزرگترین شرکت پخش تلویزیونی رایگان در این کشور محسوب می‌شود.

تی‌وی‌بی در عین حال، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان برنامه‌های تلویزیونی در جهان است. این شرکت که ۴۵۰۰ کارمند دارد در ۲۶ ژوئیه ۱۹۶۵ تأسیس شد و نخستین پخش آن در ۱۹ نوامبر ۱۹۶۷ میلادی بود.

تنها رقیب این شرکت، «ایژا تله‌ویژن» (ATV) است؛ چراکه شرکت RTHK، با آنکه به تهیه و تولید برنامه‌های تلویزیونی می‌پردازد، اما خودش آنها را پخش نمی‌کند.

## منابع

## پیوند به بیرون

* وبگاه رسمی (چینی)
* وبگاه رسمی تی‌وی‌بی ویتنام بایگانی‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine (ویتنامی)
# تداخل‌سنجی رادار دهانه ترکیبی

**تداخل‌سنجی رادار دهانه ترکیبی** (به انگلیسی: Interferometric synthetic aperture radar) که **تداخل سنجی رادار روزنه مصنوعی** و به اختصار **InSAR** یا **IfSAR** نیز نامیده می‌شود، یک روش راداری در علوم ژئودزی و سنجش از دور می‌باشد که با استفاده از تداخل‌سنجی فاز امواج ارسال و دریافت به سطوح، امکان ایجاد مدل سه‌بعدی سطح را فراهم می‌آورد.

## جستارهای وابسته

* سنجش از دور
* تداخل سنجی
* سامانه اطلاعات مکانی
* بینایی رایانه‌ای
* تداخل‌سنج فیزو
* گیرنده هشدار راداری
# گاسپار مونژ

| گاسپار مونژ |
| --- |
|  |
| زادهٔ | ۱۰ مهٔ ۱۷۵۶ بون، کوت دور |
| درگذشت | ۲۸ ژوئیهٔ ۱۸۱۸ (۷۲ سال) پاریس |
| ملیت | فرانسوی |
| شناخته‌شده برای | اختراع هندسه ترسیمی |
| **پیشینه علمی** |
| شاخه(ها) | ریاضیات |
|  |

**گاسپار مونژ** (به فرانسوی: Gaspard Monge, Comte de Péluse) (زاده ۱۰ مه ۱۷۵۶ – درگذشته ۲۸ ژوئیه ۱۸۱۸)، ریاضی‌دان فرانسوی که به پژوهش در بعضی از شاخه‌های هندسه، نظریه معادلات دیفرانسیل جزئی و مسائل فیزیک، شیمی و فناوری پرداخت.

گاسپار مونژ که فرزند کاسب دوره‌گردی بود و تا شانزده سالگی به تیز کردن چاقو و قیچی و غیره می‌پرداخت و در دهم مه ۱۷۴۶ متولد شد. او برای تدریس فیزیک به مدرسه کشیشان لیون رفت. مونژ به محاسبه و اندازه‌گیری مفصل پرداخت و در همین هنگام هندسه ترسیمی را ابداع کرد.

مونژ مردی شجاع و از دوستان ناپلئون بود و در سال ۱۷۹۸ به اتفاق او به مصر رفت و در این سفر ناپلئون نتوانست او را از شرکت در حمله به اسکندریه منصرف کند. بعد از اینکه ناپلئون روانه سنت‌هلن گردید مخترع هندسه ترسیمی و ایجاد کننده اصلی آموزشگاه پلی‌تکنیک هم تمام عناوین خود را از دست داد و از آکادمی اخراج گردید.

## منابع

* دائرةالمعارف ایرانیکا
*
# شعاع زمین

| شعاع زمین |
| --- |
| نمادهای رایج |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 , **🜨R**, WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| دستگاه بین‌المللی یکاها | متر |
| یکاهای دیگر | مایل، کیلومتر |
| یکای اصلی اس‌آی | ۷۰۰۶۶۳۷۸۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰♠۶٫۳۷۸۱×۱۰۶ m |
| تحلیل ابعادی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 (فاصله) |

روش ابوریحان بیرونی برای افزایش دقت محاسبه شعاع زمین.
**شعاع زمین** فاصله تقریبی مرکز زمین تا سطح آن و حدود ۶٬۳۷۱ کیلومتر است. این فاصله به عنوان یک یکای طول در اخترشناسی و ژئوفیزیک مورد استفاده قرار گرفته و معمولاً با علامت 🜨R مشخص می‌شود. در واقع اصطلاح «شعاع» از ویژگی‌های یک کره کامل است در حالی که زمین یک کره کامل نیست و شعاع آن؛ بیشتر با توجه به برآمدگی استوایی زمین، یک عدد ثابت نیست و مقدار آن از ۶٬۳۵۳ تا ۶٬۳۸۴ کیلومتر متغیر است.

ممکن است فاصله مرکز زمین تا برخی نقاط در سطح آن به عنوان شعاع آن نقاط بیان شود ولی عموماً شعاع زمین به معنای میانگین فاصله مرکز زمین تا سطح آن یا برخی نقاط ایدئال است. معمولاً منظور از نقاط ایدئال سطح آب‌های آزاد یا یک بیضی‌گون است که سطح تقریبی آب‌های آزاد را نشان می‌دهد.

نخستین منبعی که در آن به اندازه کره زمین اشاره شده، گزارش ارسطو در حدود ۳۵۰ سال پیش از میلاد است که در آن محیط کره زمین در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ استادیا محاسبه شده است. محققان اندازه‌گیری ارسطو را از بسیار نادقیق تا حدود دو برابر اندازه واقعی تفسیر کرده‌اند. نخستین اندازه‌گیری علمی شناخته‌شده و محاسبه شعاع زمین توسط اراتوستن در حدود سال ۲۴۰ پیش از میلاد انجام شد. دقت اندازه‌گیری اراتوستن بین ۰٫۵٪ تا ۱۷٪ برآورد شده است. عدم قطعیت در اندازه‌گیری‌های ارسطو و اراتوستن به دلیل عدم اطمینان از اندازه دقیق واحد به کار رفته توسط ایشان (استادیا) است.

اراتوستن در این روش شعاع کره زمین را با اندازه‌گیری اختلاف زاویه تابش خورشید در دو شهر هم طول در امتداد شمال به جنوب محاسبه کرد که در این روش محاسبه فاصله دقیق دو شهر کاری دشوار و همراه با خطا است.

نخستین روش دقیق محاسبه شعاع زمین توسط ابوریحان بیرونی حکیم قرن ۴ و ۵ هجری ارائه شد. که با سه بار اندازه‌گیری زاویه و یک بار اندازه‌گیری یک مسافت کوتاه به دست آمد.

## جستارهای وابسته

* جرم زمین
* زمین‌سنجی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Earth radius». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ دسامبر ۲۰۱۷.
# پتانسیل گرانشی

یک طرحِ دو بعدی از پتانسیل گرانشی در داخل و اطرافِ برشی از یک بدنهٔ کرویِ یکنواخت. نقاطِ عطفِ آن برش مقطعی در سطحِ بدنهٔ آن قرار دارند.
در مکانیک کلاسیک، **پتانسیل گرانشی** موجود در یک مکان ویژه، برابر است با کاری که (انرژی که باید تبدیل شود) بوسیلهٔ نیروی گرانشی باید انجام شود تا جسمی را از یک نقطهٔ فعلی به سوی آن مکان ویژه، جابجا کند. این مقدار به صورت جرم ماده در هر یکای آن نشان داده می‌شود. پتانسیل گرانشی را می‌توان به پتانسیل الکتریکی مانند کرد، با این تفاوت که این بار خودِ جرم نقشِ بار الکتریکی را عهده‌دار است. موافقت شده که پتانسیل گرانشی در فاصلهٔ بینهایت از یک جرم صفر فرض شود، در نتیجه مقدار آن در جاهای محدود منفی است.

در ریاضیات، پتانسیل گرانشی را با نام پتانسیل نیوتنی نیز می‌شناسند و آن را در بحث تئوری پتانسیل بررسی می‌کنند.

## انرژی پتانسیل

پتانسیل (*V*)، همان انرژی پتانسیل (*U*) در یکای جرم ماده‌است:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

که در عبارت بالا، *m* جرم ماده (جسم) است. انرژی پتانسیل برابر است با خلاف کاری کاری که باید بوسیلهٔ میدان گرانشی انجام شود تا جسمی را از بینهایت به سمت یک مکان معلوم در فضا بیاورد؛ یعنی انرژی پتانسیل برابر است با کار میدان گرانشی اما با علامت منفی. اگر جسمی جرمی برابر با ۱ داشته باشد، می‌توان گفت که انرژی پتانسیل آن برابر است با پتانسیل گرانشی آن.

برای اینکه رابطهٔ گفته شده در بالا بیشتر قابل حس باشد، می‌توان آن را به صورت زیر ساده کرد:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

در رابطهٔ بالا فرض شده‌است که جسم در نزدیکی سطح زمین مورد بررسی قرار می‌گیرد در نتیجه شتاب وارد بر آن همان شتاب گرانش زمین است که مقدار آن نیز ثابت است در نتیجه تنها عامل تغییر انرژی پتانسیل، تغییر ارتفاع جسم است.

## نوشتار ریاضی

پتانسیل *V* در فاصلهٔ *x* از یک جرم نقطه‌ای *M* برابر است با:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

که در آن *G* ثابت گرانش است. یکای پتانسیل برابر است با یکای انرژی بر جرم. مانند ژول بر کیلوگرم (J/kg) در سامانهٔ MKS (متر - کیلوگرم - ثانیه). علامت منفی در رابطه یک قرار داد است، چون همواره منفی است در نتیجه اگر *x* به سمت بی نهایت برود پتانسیل به سمت صفر خواهد رفت.

میدان گرانشی و در نتیجه شتاب یک جسم کوچک در فضای پیرامون یک جرم بسیار بزرگ، منفی گرادیان پتانسیل گرانشی است.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

در رابطهٔ بالا، **x** برداری است با طول *x* که جهت آن از جرم نقطه‌ای به سوی جسم کوچک است و WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 یک بردار یکه است که جهت آن از جرم نقطه‌ای به سوی جسم کوچک می‌باشد. اندازهٔ شتاب برابر است با:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

## جستارهای وابسته

* زمین‌واره
* میدان گرانشی

## منابع
# آمریگو وسپوچی

| آمریگو وسپوچی |
| --- |
| تندیس آمریگو وسپوچی در اوفیتزی در شهر فلورانس |
| زادهٔ | ۹ مارس ۱۴۵۴ فلورانس، جمهوری فلورانس |
| درگذشت | ۲۲ فوریهٔ ۱۵۱۲ (۵۷ سال) سبیا، کاستیل |
| ملیت | ایتالیایی |
| پیشه(ها) | تاجر، کاشف، نقشه‌نگار |
| امضاء |
|  |

**آمریگو وسپوچی** (به ایتالیایی: Amerigo Vespucci) کاشف و نقشه‌نگار ایتالیایی است که قاره غربی به نام او «آمریکا» نامیده می‌شود.

وی در ۹ مارس ۱۴۵۴ در شهر فلورانس در کشور ایتالیا به دنیا آمد و در ۲۲ فوریه سال ۱۵۱۲ میلادی درگذشت.

سفر دریایی آمریگو وسپوچی در سال ۱۴۹۷ یعنی پنج سال پس از سفر کریستف کلمب آغاز شد. هر دو برای دولت اسپانیا کار می‌کردند و هزینه سفرهای آنان را آن دولت پرداخت می‌کرد. وسپوچی چهار بار به نیمکره غربی (قاره آمریکا) سفر کرد، و نسبت به کریستف کلمب از مکان‌های بیشتری در قاره جدید بازدید کرد.

وسپوچی ادعا کرد که در سال ۱۵۰۱ در طول سفر پرتغالی خود متوجه شده بود که برزیل بخشی از قاره ای است که برای اروپایی‌ها جدید است و او آن را «دنیای جدید» نامیده‌است. این ادعا الهام بخش نقشه‌کش مارتین والدسیمولر شد تا دستاوردهای وسپوچی در سال ۱۵۰۷ را با استفاده از شکل لاتین «آمریکا» برای اولین بار در نقشه ای که جهان جدید را نشان می‌دهد، شناسایی کند. نقشه نگاران دیگر نیز از این روش پیروی کردند و تا سال ۱۵۳۲ نام آمریکا برای همیشه به قاره‌های تازه کشف شده الصاق شد.

هیچ مقامی برای نامگذاری نیمکره غربی که پیش از سفر اروپائیان مسکونی و در چند منطقه دارای تمدنی درخشان بود، نام آمریگو وسپوچی را پیشنهاد نکرده بود، بلکه این نام را «مارتین والدسیمولر» آلمانی بر قاره غربی نهاد؛ کار او ترسیم نقشه‌های جغرافیایی بر پایه اطلاعاتی بود که دریانوردان به او می‌دادند. وی بیشتر اطلاعات جغرافیایی مورد نیاز برای رسم نقشه‌هایش را از دریانوردان و همراهان گروه آمریگو وسپوچی دریافت می‌کرد. به همین علت در نقشه‌هایش از نام فرمانده گروه برای نامیدن قارهٔ جدید استفاده کرد.

این نام به تدریج بر سر زبانها افتاد و قاره غربی «آمریکا» خوانده شد.

مشخص نیست که آیا وسپوچی از این افتخارات آگاه بوده‌است یا خیر اما در سال ۱۵۰۵، با فرمان سلطنتی، او شهروند کاستیل شد و در سال ۱۵۰۸، به سمت شهردار خلبانی (مستر ناوبر) برای Casa de Contratación اسپانیا (خانه تجارت) در سویل منصوب شد، این پست تا قبل از مرگش در سال ۱۵۱۲به عهده داشت.

## منابع

کیهانی‌زاده، نوشیروان: تاریخ ایران در این روز. (برداشت آزاد با ذکر منبع)
# سامانه تصویر رابینسون

نقشه جهان در سامانه تصویر رابینسون
نقشه جهان تهیه‌شده توسط سیا، با مدارهای استاندارد °۳۸ شمالی و °۳۸ جنوبی
نقشه جهان با تمام حوزه‌های قضایی شناخته‌شده
**سامانه تصویر رابینسون** یا **فراتابی رابینسون** (انگلیسی: Robinson projection) نوعی سامانه تصویر نقشه برای تهیه نقشه جهان است که کل جهان را به‌طور هم‌زمان نشان می‌دهد. این سامانه تصویر در تلاش برای یافتن راه حلی مناسب برای مشکل نمایش آسان کل جهان به صورت یک تصویر مسطح ایجاد شده است.

سامانه تصویر رابینسون توسط آرتور اچ. رابینسون در سال ۱۹۶۳ در پاسخ به درخواست شرکت رند مک‌نالی ابداع شد، که از آن زمان از این سامانه تصویر در نقشه‌های جهان با کاربرد عمومی استفاده کرده است. رابینسون جزئیات ساخت این سیستم را در سال ۱۹۷۴ منتشر کرد.

آرتور رابینسون سامانه تصویر نقشه خود را به گونه‌ای طراحی کرد که به‌جای محاسبات ریاضی، بر اساس یک رویکرد بصری و آزمایش‌محور ساخته شده بود. این سامانه تصویر نقشه، با انتخاب مدارهای ۳۸ درجه شمالی و جنوبی به‌عنوان خطوط استاندارد، مناطق معتدل (که بیشتر جمعیت جهان در آن‌ها قرار دارند) را با دقت بیشتری نمایش می‌دهد.

انجمن نشنال جئوگرافیک (NGS) در سال ۱۹۸۸ استفاده از سامانه تصویر رابینسون را برای نقشه‌های عمومی و کامل جهان آغاز کرد و جایگزین سامانه تصویر ون در گرینتن شد. اگرچه نقشه رابینسون برای اولین بار در اطلس‌های شرکت رند مک‌نالی استفاده شد، ولی پس از انتخاب توسط نشنال جئوگرافیک به‌عنوان نقشه رسمی، شهرت جهانی آن افزایش یافت. در سال ۱۹۹۸، انجمن نشنال جئوگرافیک سامانه تصویر رابینسون را برای نمایش نقشه جهان کنار گذاشت و از سامانه تصویر وینکل تریپل استفاده کرد، زیرا سامانه وینکل تریپل «اعوجاج توده‌های خشکی را هنگام نزدیک شدن به قطب‌ها کاهش می‌دهد».

## نقاط قوت و ضعف

سامانه تصویر نقشه رابینسون نه نوعی سامانه تصویر مساحت مساوی است و نه سامانه تصویر نقشه همدیس و هر دو ویژگی مساحت برابر و همدیسی را برای سازگاری نقشه نادیده گرفته است. خالق اثر احساس می‌کرد که این کار، دیدگاه کلی بهتری نسبت به آنچه با پایبندی به هر یک از این دو روش می‌توان به دست آورد، ایجاد می‌کند. در فراتابی رابینسون نصف‌النهارها انحنای ملایمی دارند و از افراط و تفریط اجتناب شده است، اما در نتیجه، به جای اینکه قطب‌ها را به صورت نقطه‌ای رها کند، آنها را به صورت خطوط طولانی کشیده است.

با وجود این‌که اعوجاج نزدیک به قطب‌ها شدید است، اما با دور شدن از آنها به سرعت به سطح متوسط ​​کاهش می‌یابد. خطوط موازی مستقیم، اعوجاج زاویه‌ای شدید را در عرض‌های جغرافیایی بالا به سمت لبه‌های بیرونی نقشه نشان می‌دهند، نقصی که در هر سامانه تصویر نقشه شبه‌استوانه‌ای ذاتی است. با این حال، در زمانی که این تصویر توسعه داده شد، به طور مؤثر هدف شرکت رند مک‌نالی را برای تولید تصاویر جذاب از کل جهان برآورده کرد.

## کاربردها

* سازمان سیا در نقشه‌های سیاسی و فیزیکی جهان در کتاب حقایق جهانی خود از سامانه تصویر رابینسون استفاده می‌کند.
* مرکز اروپایی کنترل و پیشگیری بیماری استفاده از سامانه تصویر نقشه رابینسون را برای نقشه‌برداری از کل جهان توصیه می‌کند.

## جستارهای وابسته

* نقشه‌نگاری

## منابع