Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ویلیام آلبرایت

| ویلیام آلبرایت |
| --- |
|  |
| زادهٔ | ۲۴ مهٔ ۱۸۹۱ Coquimbo، شیلی |
| درگذشت | ۱۹ سپتامبر ۱۹۷۱ (۸۰ سال) بالتیمور، مریلند |
| ملیت | آمریکایی |
| محل تحصیل | Upper Iowa University |
| پیشه(ها) | باستان‌شناس، فیلولوژیست و محقق کتاب مقدس |

**ویلیام فاکسول آلبرایت** (انگلیسی: William Foxwell Albright؛ ۲۴ مهٔ ۱۸۹۱ – ۱۹ سپتامبر ۱۹۷۱) یک زبان‌شناس و انسان‌شناس اهل ایالات متحده آمریکا بود.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «William F. Albright». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲ مه ۲۰۱۴.
* «William F. Albright». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ مه ۲۰۱۴.

الگو:خاورشناس-خرد
# استان چرنیهیف

| استان چرنیهیف
Чернігівська |
| --- |
| استان |
| پرچممهر |
|  |
| کشور |  اوکراین |
| تأسیس | ۱۵ اکتبر ۱۹۳۲ |
| مرکز استان | چرنیهیف |
| حکومت |
|  • فرماندار | Volodymyr Homenko |
| مساحت |
|  • کل | ۳۱٬۸۶۵ کیلومتر مربع (۱۲۳۰۳ مایل مربع) |
| جمعیت (۲۰۲۱) |
|  • کل | ۹۷۶٬۷۰۱ |
|  • تراکم | ۳۱/کیلومتر مربع (۷۹/مایل مربع) |
| منطقهٔ زمانی | یوتی‌سی ۲+ (EET) |
|  • تابستانی (DST) | یوتی‌سی ۳+ (EEST) |
| کد پستی | ۱۴–۱۷xxx |
| کد منطقه | ۴۶ ۳۸۰ |
| وبگاه | www.kr-admin.gov.ua |

**استان چرنیهیف** (به اوکراینی: Чернігівська область) یکی از استان‌های شمالی کشور اوکراین است و مرکز این استان شهر چرنیهیف می‌باشد.

## شهرهای استان چرنیهیو

* ایچنیا
* سمنیفکا
* اوستر
* باتورین
* باخماچ
* بوبروویتسیا
* بورزنا
* شچورز
* منا، اوکراین
* نوسیفکا
* نووهورود-سیورسکیی
* نیژین
* هورودنیا
* پریلوکی
* چرنیهیف
* کوریوکیفکا

## منابع

* پورتال دولت اوکراین - اطلاعات منطقه چرنیهیو
# زمین‌پویایی‌شناسی

**زمین‌پویایی‌شناسی**، **زمین‌دینامیک** یا **ژئودینامیک** (به انگلیسی: geodynamics) دانشی زیررشته‌ای است حاصل از تقابل ژئوفیزیک با پویایی‌شناسی زمین.

زمین‌پویایی‌شناسی با استفاده از فیزیک و شیمی و ریاضیات، به چگونگی همرفت گوشته که به زمین‌ساخت صفحه‌ای (تکتونیک صفحه‌ای) می‌انجامد و نیز پدیده‌هایی زمین‌شناختی مانند گسترش بستر اقیانوس، شکلگیری کوه‌ها، آتشفشان، زمین‌لرزه و گسل، ... می‌پردازند. همچنین بررسی فعالیت‌های داخلی با اندازه‌گیری میدان‌های مغناطیسی و گرانش و موج‌های لرزه‌ای و نیز کانی‌شناسی سنگ‌ها و ترکیبات ایزوتوپیشان.

زمین‌پویایی‌شناسی برای کاوش و اکتشاف سیاره‌های دیگر هم به کار می‌رود.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Geodynamics». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۰ اوت ۲۰۱۸.
# تاریخچه زمین‌سنجی

زمین‌سنجی (ژئودزی)، رشته علمی است که با اندازه گیری و نمایش زمین در ارتباط است. تاریخ زمین‌سنجی از دوران قبل از علم آغاز شد و در دوره عصر روشنگری شکوفا شد.

ایده های اولیه در مورد شکل زمین، زمین را تخت (زمین صاف) و آسمان را گنبدی بعنوان پوشش آن تصور می نمودند. دو استدلال اولیه برای زمین کروی این بود که گرفتگی های ماه به عنوان سایه های دایره ای دیده می شود که تنها می تواند توسط زمین کروی ایجاد شود و ستاره قطبی در سفر به جنوب، پایین تر دیده می شود.

## جهان یونانی

یونانیان باستان در گمانه زنی و تئوری خود، از دیسک صاف توسط هومر در مقابل شکل کروی مفروض فیثاغورث حمایت کردند. ایده فیثاغورث بعداً توسط ارسطو پشتیبانی شد. فیثاغورث ریاضیدان بود و به عالی ترین شکل یک کره رسیده بود. او تصریح کرد که خدایان یک شکل کامل را ایجاد می کنند و به همین جهت زمین به شکل کروی ساخته شده است. آناکسیمنس فیلسوف یونان باستان، قویا معتقد بود که زمین مستطیل شکل است.

از آنجایی که شکل کروی در دوران یونان بیشترین حمایت را داشت، تلاش برای تعیین اندازه آن ادامه داشت. ارسطو گزارش داد که ریاضیدانان محیط زمین (که کمی بیش از ۴۰،۰۰۰ کیلومتر است) را تا ۴۰۰،۰۰۰ استادیا (بین ۶۲،۸۰۰ و ۷۴،۰۰۰ کیلومتر یا بین ۴۶،۲۵۰ و ۳۹،۲۵۰ مایل) محاسبه نموده است، در حالی که ارشمیدس آن را بالای ۳،۰۰۰،۰۰۰ استادیا (۴۸۳،۰۰۰ km یا ۳۰۰،۰۰۰ مایل) با استفاده از استادیا یونانی که به طور کلی بین ۱۸۵ متر یا یک نهم مایل جغرافیایی است، اعلام کرد.

## جهان اسلامی

در حدود سال 830 میلادی، خلیفه مامون یک گروه از اخترشناسان را به رهبری خوارزمی برای اندازه گیری فاصله از تدمر (پالمیرا) تا رقه در سوریه کنونی، دور هم جمع کرد. آنها متوجه شدند که این شهرها با یک درجه عرض جغرافیایی از هم فاصله دارند و فاصله آنها ۶۶۲⁄۳ مایل است و بنابراین محیط زمین ۲۴۰۰۰ مایل محاسبه می شود. در برآوردی دیگر ۵۶​۲⁄۳ مایل عربی در هر درجه می باشد که مطابق است با ۱۱۱.۸ کیلومتر در هر درجه و محیط ۴۰،۲۴۸ کیلومتر، بسیار نزدیک به مقادیر کنونی ۱۱۱.۳ کیلومتر در هر درجه و محیط ۴۰.۰۶۸ کیلومتر.

## منابع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «History of geodesy». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۸ سپتامبر ۲۰۱۸.
# ژئودزیک

در ریاضیات و به خصوص هندسهٔ دیفرانسیل، یک **ژئودزیک** (به انگلیسی: Geodesic) تعمیمی از مفهوم خط مستقیم به روی خمینه‌ها است. در حضور یک اتصال افاین، به صورت منحنی‌هایی تعریف می‌شوند که بردار مماس آن‌ها در صورت ترانهاده شدن، موازی باقی بمانند. اگر این اتصال، اتصال لوی-چیویتا ایجاد شده توسط متریک ریمان باشد، آن‌گاه ژئودزیک‌ها (به صورت محلی) کوتاه‌ترین مسیر بین نقاط در فضا هستند.

واژهٔ ژئودزیک از ژئودزی، دانش اندازه‌گیری اندازه و شکل زمین برگرفته شده است. در ابتدا منظور از یک ژئودزیک، کوتاه‌ترین مسیر بین دو نقطه روی سطح زمین، یعنی قسمتی از یک دایرهٔ عظیمه بود. اما بعدها این واژه تعمیم داده شد تا اندازه‌گیری‌ها در فضاهای ریاضیاتی عمومی‌تری را نیز شامل شود. برای مثال در نظریهٔ گراف می‌توان از ژئودزیک بین دو رأس از یک گراف صحبت کرد.

## هندسه متریک

در هندسه متریک یک ژئودزیک خمی است که که در همه‌جا به صورت محلی یک کمینه کنندهٔ فاصله است. به‌طور دقیق‌تر یک خم γ: *I* → *M* از بازهٔ *I* روی اعداد حقیقی به فضای متریک *M* یک ژئودزیک است اگر یک ثابت *v* ≥ ۰ یافت شود به‌طوری‌که برای هر *t* ∈ *I* یک همسایگی *J* از *t* در *I* وجود دارد به‌طوری‌که برای هر *t*1, *t*2 ∈ *J* داشته باشیم:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

این رابطه ، ژئودزیک را به خمینه‌های ریمانی تعمیم می‌دهد. اما در هندسه متریک معمولاً *v* = ۱ است و بنابراین:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

اگر این تساوی آخر برای همهٔ *t*1 , *t*2 ∈*I*برقرار باشد ژئودزیک را یک ژئودزیک کمینه‌کننده یا **کوتاه‌ترین مسیر** می‌نامند.

## هندسه ریمانی

در یک خمینه ریمانی *M' با تنسور متریک* g *، طول یک هم پیوسته مشتق‌پذیر γ : [*a*,*b*] →* M *چنین تعریف می‌شود:*

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

فاصله (*d*(*p*, *q* بین دو نقطه *p* و *q* در *M* به صورت اینفیمم طول روی همهٔ خم‌های پیوستهٔ ، به صورت تکه‌ای مشتق‌پدیر γ : [*a*,*b*] → *M* به‌طوری‌که γ(*a*) = *p* و γ(*b*) = *q*. با این تعریف از فاصله، ژئودزیک‌ها در یک خمینهٔ ریمانی، مسیرهای (به صورت محلی) کمینه کنندهٔ فاصله هستند. (به معنای آورده شده در بالا)

خم‌های کمینه کنندهٔ *L* در یک مجموعه باز *M* را می‌توان با روش‌های حساب وردش‌ها یافت. معمولاً تابعی انرژی یا کار زیر را تعریف می‌کنند:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

حال کافیست که تابعی *E* را کمینه کنیم. براساس نابرابری کوشی-شوارتز:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

که شرط تساوی *تنها و تنها* در صورت ثابت بودن |dγ/dt| رخ می‌دهد.

حال معادلات حرکت اویلر-لاگرانژ برای تابعی *E* در مختصات محلی چنین می‌شوند:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

که در آن WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 نمادهای کریستوفل هستند. این معادله٬معادله ژئودزیک است.

## منابع

Differential Geometryبایگانی‌شده در ۵ ژوئیه ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine

## پیوند به بیرون

* Caltech Tutorial on Relativity توضیحی ساده و جالب از ژئوذزیک‌ها به همراه پویانمایی
* Geodesics Revisited آشنایی با ژئودزیک‌ها به همراه کاربردها در هندسه٬مکانیک و اپتیک