# پادشاهی اسرائیل (پادشاهی متحد)

| پادشاهی متحد اسرائیل הממלכה המאוחדת |
| --- |
| ۱۰۳۰ پ.م.–۹۳۱ پ.م. |
| نقشه پادشاهی متحد اسرائیل در سال ۱۰۲۰ قبل از میلاد |
| پایتخت | اورشلیم |
| زبان(های) رایج | عبرانی |
| دین(ها)  | یهویت چندخدایی (کنعانی، میان‌رودانی، ادیان عامیانه) |
| نام(های) اهلیت | بنی‌اسرائیل |
| حکومت | پادشاهی مطلقه |
| پادشاه |   |
|  |
| • ۱۰۳۰–۱۰۱۰پ. م.  | طالوت (نخستین) |
| • ۱۰۱۰–۱۰۰۸ پ.م.  | ایشبوشت |
| • ۱۰۰۸–۹۷۰ پ.م.  | داوود |
| • ۹۷۰–۹۳۱ پ.م.  | سلیمان (واپسین) |
|  |
| بنیان‌گذاری | اواخر سده ۱۱ پ.م. |
| دوره تاریخی | عصر آهن |
|  |
| • آغاز حکمرانی طالوت  | اواخر سده ۱۱ پ.م. |
| • مرگ سلیمان  | ۹۳۱ پ.م. |
|  |
|  |
| • بنیان‌گذاری  | ۱۰۳۰ پ.م. |
| • فروپاشی  | ۹۳۱ پ.م. |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پیشین** | **پسین** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | اسباط اسرائیل |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| پادشاهی یهودا |  |
| پادشاهی شمالی اسرائیل |  |

 |

 |

**پادشاهی متحد اسرائیل** (عبری: הממלכה המאוחדת‎) نامی است که به پادشاهی اسرائیل در زمان شائول (طالوت)، داوود و سلیمان داده شده‌ است. این پادشاهی از سال ۱۰۳۰ تا ۹۳۰ قبل از میلاد وجود داشت تا اینکه پس از مرگ سلیمان به دو قسمت تقسیم شد. پادشاهی شمالی اسرائیل از ده قبیله و پادشاهی یهودا در جنوب از دو قبیله اسرائیل تشکیل شد. بیشتر تاریخ موجود در مورد این برهه از کتاب مقدس است و بعضی تاریخدانان در مورد صحت این تاریخ شبهاتی را مطرح کرده‌اند.

نخستین اشارهٔ غیر کتاب‌مقدسی به اسرائیل در کتیبهٔ مرنپتاح، ساختهٔ فرعون مرنپتاح در سال ۱۲۰۸ پیش از میلاد، دیده می‌شود. بر اساس تاریخ‌نگاری تثنیوی در کتاب مقدس عبری، یک پادشاهی متحد یا پادشاهی یکپارچهٔ اسرائیل تحت سلطنت شائول، ایش-بوشت، داوود و سلیمان وجود داشت که قلمرو هر دو پادشاهی بعدیِ یهودا و اسرائیل را دربر می‌گرفت.

اینکه آیا پادشاهی متحد وجود داشته است ـ و اگر چنین بوده، تا چه اندازه ـ موضوعی است که همچنان در میان پژوهشگران محل بحث و جدل است. در دههٔ ۱۹۸۰، برخی از محققان کتاب مقدس استدلال کردند که شواهد باستان‌شناختی برای وجود یک پادشاهی گسترده پیش از اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد بسیار ضعیف است و روش‌شناسی به‌کاررفته برای به‌دست‌آوردن این شواهد نیز دارای نقص است. پژوهشگران همچنان به سه دسته تقسیم می‌شوند: کسانی که تاریخی بودن روایت کتاب مقدس را تأیید می‌کنند، کسانی که به آن تردید دارند یا آن را رد می‌کنند، و کسانی که وجود نظری پادشاهی را می‌پذیرند اما معتقدند روایت کتاب مقدس اغراق‌آمیز است. طرفداران وجود پادشاهی متحد به‌طور سنتی آن را میان حدود ۱۰۴۷ پیش از میلاد تا حدود ۹۳۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری می‌کنند.

بر اساس روایت کتاب مقدس، پس از جانشینی رَحبعام، پسر سلیمان، پادشاهی متحد به دو پادشاهی جداگانه تقسیم شد: پادشاهی اسرائیل در شمال، شامل شهرهای شکیم و شومرون (سامره)؛ و پادشاهی یهودا در جنوب، شامل اورشلیم و معبد یهود.

## تاریخ

بر اساس کتاب قاضیان، قوم اسرائیل ابتدا دارای پادشاه مشخصی نبود و شورایی از قاضیان بر آن مدیریت می‌کرد. مردم به تدریج درخواست پادشاهی کردند که بتواند اختلاف داخلی بین قبایل اسرائیل را کم کرده و آن‌ها را هم متحد کند. در این زمان سموئل، شائول (طالوت) از قبیله بنیامین را به عنوان اولین شاه مسح کرد. کتاب مقدس اشاره می‌کند که قوم اسرائیل در مورد داشتن پادشاه مطمئن نبودند زیرا پادشاه کسی بود که قدرت زیادی بر مردم داشت و در تفکر آنان این موقعیت مختص خداوند بود. کتاب مقدس اشاره می‌کند که شائول به خدا پایبند نبود و از این رو پادشاهی او از بین رفت. در کتاب مقدس، شائول در جنگ با فلسطین خودکشی می‌کند. داوود و شائول ابتدا اختلافاتی با یکدیگر داشتند ولیکن جاناتان پسر شائول و میشال دختر داوود، به داوود کمک کردند که از دست شائول فرار کرده و بعد مدتی صلح کنند. جانشین شائول، ایشبوشت، به پادشاهی اسرائیل رسید ولیکن فقط به مدت دو سال پادشاهی کرد تا اینکه به قتل رسید و داوود جانشینش شد. بعضی تاریخدانان معتقدند که ممکن است داوود در قتل ایشبوشت نقش داشته باشد. قوم اسرائیل علیه داوود شورش می‌کند و پسر او ابسالوم را به پادشاهی برمی‌گزیند؛ ولیکن داوود موفق می‌شود شورشیان را شکست دهد و قدرت خود را بر تمامی اسرائیل اعمال کند. داوود پادشاهی متحد قدرتمندی ایجاد می‌کند و اورشلیم را در سال ۱۰۰۶ قبل از میلاد به پایتختی انتخاب می‌کند (قبل از آن، حبرون پایتخت اسرائیل بود) و دشمنان اسرائیل را شکست می‌دهد و قدرت مهمی در منطقه می‌شود. پسر داوود، سلیمان، جایگزینش شد. در زمان او اسرائیل بسیار قدرتمند و ثروتمند شد و معبد سلیمان را در اورشلیم ساختند. بعد از مرگ سلیمان در ۹۲۶ قبل از میلاد، پادشاهی اسرائیل به دو بخش پادشاهی شمالی اسرائیل و پادشاهی یهودا تقسیم می‌شود.

به عقیده آلتر، تلاش برای توضیح تقسیم قبیله‌ها (در سفر تثنیه باب ۲۷) با رویکرد به شجره‌نامه راه به جایی نخواهد برد. رویکرد به جغرافیا هر چند ممکن است کافی نباشد اما بهترین توضیح را فراهم می‌کند. هر شش قبیله‌ای که در کوه شمالی (عبال) ساکن بودند، قلمرویی در شمال و یا شرق اردن داشتند و بخشی از پادشاهی شمالی شدند. چهار قبیله از شش قبیله که در کوه جنوبی (گریزیم) ساکن بودند، در قلمرویی در جنوب مرج ابن عامر ساکن شدند.

## یافته‌های باستان‌شناسی

در دههٔ ۱۹۸۰، شماری از پژوهشگران کتاب مقدس اظهار کردند که شواهد باستان‌شناسی برای وجود یک پادشاهی گسترده پیش از اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد بسیار ضعیف است و روش‌شناسی به‌کاررفته برای به‌دست آوردن این شواهد نیز دارای کاستی‌هایی است. در سال‌های ۱۹۹۵ و ۱۹۹۶، اسرائیل فینکلشتاین دو مقاله منتشر کرد که در آن‌ها «گاهنگاری پایین» (Low Chronology) را برای لایه‌نگاری عصر آهن در اسرائیل پیشنهاد داد. مدل فینکلشتاین تاریخ‌های لایه‌شناسی پذیرفته‌شده در گاهنگاری سنتی را تا حدود یک قرن به جلو می‌راند؛ بنابراین او نتیجه گرفت که بخش زیادی از معماری یادمانی منسوب به اسرائیل سدهٔ دهم پیش از میلاد ـ که معمولاً با پادشاهی متحد کتاب مقدس مرتبط دانسته می‌شود ـ در واقع به سدهٔ نهم تعلق دارد. فینکلشتاین نوشت: «پذیرفتن گاهنگاری پایین به معنای زدودن بناهای یادمانی از پادشاهی متحد است، از جمله سنگ‌چینی‌های اَشلار و سرستون‌های پروتو-یونیک.» بر پایهٔ دیدگاه فینکلشتاین و نیل سیلبرمن، نویسندگان کتاب *کتاب مقدس برآمده از دل خاک* (*The Bible Unearthed*)، ایدهٔ پادشاهی متحد تاریخ واقعی نیست، بلکه «بیان‌های خلاقانهٔ یک جنبش اصلاح دینی قدرتمند» است که احتمالاً «بر پایهٔ هسته‌های تاریخی معینی» شکل گرفته است. آنان می‌پذیرند که داوود و سلیمان پادشاهان واقعی یهودا در حدود سدهٔ دهم پیش از میلاد بودند، اما یادآور می‌شوند که نخستین اشارهٔ مستقل به پادشاهی اسرائیل به حدود ۸۹۰ پیش از میلاد و به پادشاهی یهودا به حدود ۷۵۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. برخی بر این باورند که پادشاهی متحد در دوران تبعید بابلی ساخته‌وپرداخته شد و در این روند، داوود و سلیمان از قهرمانان محلی به فرمانروایانی با جایگاه بین‌المللی تبدیل شدند. فینکلشتاین همچنین احتمال داده است که پادشاهی متحدی واقعی در سدهٔ هشتم پیش از میلاد، در زمان یَربعام دوم وجود داشته باشد، حال آنکه پادشاهی متحد پیشین احتمالاً در دوران یوشیا اختراع شد تا گسترش ارضی او را توجیه کند.

دیدگاه‌های فینکلشتاین به‌شدت از سوی امیحای مَزار مورد انتقاد قرار گرفته است؛ مزار در پاسخ، «گاهنگاری متعارف تعدیل‌شده» (Modified Conventional Chronology) را پیشنهاد کرد که آغاز دورهٔ عصر آهن IIA را در اوایل سدهٔ دهم پیش از میلاد و پایان آن را در میانهٔ سدهٔ نهم قرار می‌دهد. این چارچوب، مشکلات گاهنگاری بالایی (High Chronology) را برطرف می‌کند و در عین حال کشفیات باستان‌شناسی را همچنان به سدهٔ دهم پیش از میلاد نسبت می‌دهد. گاهنگاری پایین فینکلشتاین و دیدگاه‌های او دربارهٔ پادشاهی، از سوی دیگر پژوهشگران نیز به‌شدت مورد نقد قرار گرفته است، از جمله امنون بن-تور، ویلیام جی. دِوِر، کنت کیچن، دورون بن-عمی، راز کلِتر و لارنس استیگر.

با آنکه املی کورت تصریح می‌کند که «هیچ کتیبهٔ سلطنتی از زمان پادشاهی متحد در دست نیست (در واقع به‌طور کلی مواد مکتوب بسیار اندکی وجود دارد) و حتی یک اشارهٔ همزمان به داوود یا سلیمان دیده نمی‌شود»، او در نهایت نتیجه می‌گیرد: «در برابر این کمبود، باید شواهد مربوط به توسعه و رشد قابل‌توجه در چندین محوطه را قرار داد که به‌طور معقول می‌توان آن را به سدهٔ دهم نسبت داد.» کنت کیچن (دانشگاه لیورپول) نیز به نتیجه‌ای مشابه می‌رسد و استدلال می‌کند که «باستان‌شناسی عینیِ کنعانِ سدهٔ دهم با وجود پیشین یک دولت یکپارچه در قلمرو آن سازگار است.»

در ۴ اوت ۲۰۰۵، باستان‌شناس ایلات مَزار اعلام کرد که در اورشلیم چیزی را کشف کرده است که ممکن است کاخ پادشاه داوود بوده باشد. این کشف که اکنون به «ساختار سنگی بزرگ» (Large Stone Structure) معروف است، شامل یک ساختمان عمومی متعلق به سدهٔ دهم پیش از میلاد، یک طومار مسی، سفال‌هایی از همان دوره و یک بولای سفالی (مُهر نقش‌دار) متعلق به یهوقَل بن شَلمیا بن شَوی است؛ مقامی که دست‌کم دوبار در کتاب ارمیا ذکر شده است. در ژوئیهٔ ۲۰۰۸، او بولای دومی را نیز کشف کرد که به جِدَلیا بن پَشهور تعلق داشت؛ فردی که همراه با یهوقل در ارمیا ۳۸:۱ نام برده شده است. امیحای مَزار این یافته را «چیزی شبیه به یک معجزه» خواند و گفت که باور دارد این ساختمان ممکن است همان «دژ صهیون» باشد که گفته می‌شود داوود آن را تصرف کرده بود. با این حال، دیگر پژوهشگران تردید دارند که دیوارهای پیِ این بنا به کاخ داوود تعلق داشته باشد. همچنین، یوسف گارفینکل در سال ۲۰۱۳ مدعی شد که کاخ داوود را در خِربت قیافه، در فاصلهٔ ۲۵ کیلومتری، کشف کرده است.

حفاری‌های خِرْبِت قیافه، یک محوطه عصر آهن در یهودا، یک سکونتگاه شهریافته را آشکار کرد که با روش تاریخ گذاری رادیوکربن‌ تاریخ‌گذاری شده و بسیار پیش‌تر از زمانی است که پژوهشگرانی چون فینکلشتاین آغاز شهرنشینی در یهودا را پیشنهاد کرده‌اند. این کشف از وجود یک پادشاهی شهریافته در سدهٔ دهم پیش از میلاد پشتیبانی می‌کند. ادارهٔ عتیقات اسرائیل اعلام کرد: «حفاری‌های خِرْبِت قیافه نشان می‌دهد که جامعه‌ای شهریافته در یهودا از اواخر سدهٔ یازدهم پیش از میلاد وجود داشته است. دیگر نمی‌توان ادعا کرد که پادشاهی یهودا تنها در اواخر سدهٔ هشتم پیش از میلاد یا در زمانی دیرتر شکل گرفته است.» روش‌ها و تفسیرهایی که برای رسیدن به برخی نتایج مربوط به خِرْبِت قیافه به کار رفته‌اند، توسط برخی پژوهشگران از جمله فینکلشتاین و الکساندر فانتالکین مورد انتقاد قرار گرفته‌اند.

در سال ۲۰۱۰، باستان‌شناس ایلات مَزار از کشف بخشی از دیوارهای باستانی شهر در اطراف شهر داوود خبر داد که او بر این باور است به سدهٔ دهم پیش از میلاد تعلق دارد. به گفتهٔ مَزار: «این مهم‌ترین سازه‌ای است که از روزگار معبد اول در اسرائیل در اختیار داریم» و «این بدان معناست که در آن زمان، یعنی سدهٔ دهم، در اورشلیم حکومتی وجود داشته که توانایی انجام چنین ساخت‌وسازی را داشته است.» سدهٔ دهم همان دوره‌ای است که کتاب مقدس آن را به دوران سلطنت سلیمان نسبت می‌دهد. با این حال، همهٔ باستان‌شناسان با مَزار هم‌عقیده نیستند و آرن مائیر، باستان‌شناس دیگر، نسبت به این ادعاها و تاریخ‌گذاری مَزار تردید دارد.

در «کتاب مطالعات یهودی» (۲۰۱۴)، اودد لیپشیتس بیان می‌کند که مفهوم پادشاهی متحد باید کنار گذاشته شود، در حالی‌که آرن مائیر معتقد است شواهد کافی در حمایت از وجود پادشاهی متحد وجود ندارد. در اوت ۲۰۱۵، باستان‌شناسان اسرائیلی در ویرانه‌های شهر باستانی جَت، که زادگاه جالوت دانسته می‌شود، استحکامات عظیمی کشف کردند. اندازهٔ این استحکامات نشان می‌دهد که جَت در سدهٔ دهم پیش از میلاد شهری بزرگ بوده است، شاید بزرگ‌ترین شهر در کنعان در آن زمان. استاد سرپرست این کاوش‌ها، آرن مائیر، برآورد کرد که جَت تا چهار برابر بزرگ‌تر از اورشلیم هم‌دورهٔ خود بوده است، که این امر تردیدهایی را بر قدرت پادشاهی داوود مطابق آنچه در کتاب مقدس توصیف شده است وارد می‌کند.

در کتاب خود با عنوان «پادشاهی فراموش‌شده» (۲۰۱۳)، اسرائیل فینکلشتاین بر این باور است که شائول، که اصالتاً از سرزمین بنیامین بود، در حدود سدهٔ دهم پیش از میلاد در منطقهٔ زادگاهش جبعون قدرت گرفت و اورشلیم را در جنوب و شکیم را در شمال فتح کرد و بدین‌سان واحد سیاسی‌ای پدید آورد که برای مقاصد ژئوپلیتیک مصر خطرناک بود. از این رو، شوشنگ یکم از مصر به این سرزمین یورش برد و این واحد سیاسی نوپا را نابود ساخت و داوودِ بیت‌لِحِم را در اورشلیم (یهودا) و یَرُبعام یکم را در شکیم (اسرائیل) به عنوان حاکمان محلی کوچک منصوب کرد که تابع مصر بودند. فینکلشتاین نتیجه می‌گیرد که یادِ پادشاهی متحد از قلمروِ فتح‌شدهٔ شائول الهام گرفته بود؛ نخست در خدمت ایده‌آل یک پادشاهی متحد بزرگ تحت فرمانروایی پادشاهی شمالی در روزگار یربعام دوم، و سپس در خدمت ایدهٔ پادشاهی متحدی که از اورشلیم فرمان می‌راند.

این کتیبهٔ آرامی که به حدود ۸۴۱ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است، عبارت «mlk bytdwd» را در بر دارد که به معنای «پادشاه خاندان داوود» است. این نخستین بار بود که در بیرون از کتاب مقدس، یک منبع تاریخی باستانی به مشهورترین پادشاه اسرائیل اشاره می‌کرد.در مقاله‌ای در مجلهٔ بررسی باستان‌شناسی کتاب مقدس، ویلیام جی. دِوِر نظریهٔ فینکلشتاین را به‌شدت مورد انتقاد قرار داد و آن را سرشار از «خطاهای فراوان، تحریف‌ها، ساده‌سازی‌های بیش از حد و تناقضات» خواند. دِوِر یادآور شد که فینکلشتاین پیشنهاد می‌کند شائول بر واحد سیاسی‌ای حکومت می‌کرد که از شمال تا یزرعیل و از جنوب تا حبرون امتداد داشت و مرز آن به جَت می‌رسید، با پایتختی در جبعون نه اورشلیم. به گفتهٔ دِوِر، چنین واحد سیاسی‌ای خود به‌تنهایی یک پادشاهی متحد به‌شمار می‌رود و به‌طور طنزآمیزی سنت کتاب مقدس را تأیید می‌کند. افزون بر این، او این تصور که جبعون پایتخت چنین واحدی بوده را رد کرد، زیرا «هیچ شواهد باستان‌شناسی روشنی از سکونت در سدهٔ دهم، چه برسد به معماری یادمانی، وجود ندارد.» دِوِر حتی نظریهٔ فینکلشتاین را «زاییدهٔ خیال او، برخاسته از وسواسش برای اثبات اینکه شائول، داوود و سلیمان پادشاهان واقعی نبوده‌اند و اینکه پادشاهی متحد اختراع یک نویسندهٔ کتاب مقدس با گرایش یهودایی است» دانست. دِوِر در پایان نتیجه گرفت: «فینکلشتاین یک پادشاهی فراموش‌شده را کشف نکرده است. او آن را اختراع کرده است. با این حال، خوانندهٔ دقیق نکاتی را دربارهٔ اسرائیل به‌دست خواهد آورد — یعنی اسرائیل فینکلشتاین.»

بررسی معتدل‌تری در همان مجله توسط آرون بُرک نوشته شد: بُرک کتاب فینکلشتاین را «جاه‌طلبانه» توصیف کرد و از سبک ادبی آن ستایش نمود، اما نتایج او را نپذیرفت. به گفتهٔ بُرک، رسالهٔ فینکلشتاین عمدتاً بر اساس «گاه‌نگاری پایین» پیشنهادی او بنا شده است، در حالی‌که انتقادهایی را که از سوی پژوهشگرانی چون امیحای مَزار، کریستوفر برانک رمزی و دیگران مطرح شده نادیده می‌گیرد و به چندین گمانه‌زنی می‌پردازد که باستان‌شناسی و منابع کتاب مقدسی و فرابین‌المتنی توان اثبات آن را ندارند. او همچنین فینکلشتاین را به دلیل تلاش مداوم برای کوچک‌نمایی نقش داوود در توسعهٔ اسرائیل باستان مورد انتقاد قرار داد.

سلیمان در حال قضاوت.در کتاب‌های خود، فراتر از متون (۲۰۱۸) و آیا باستان‌شناسی کتاب مقدس را به خاک سپرده است؟ (۲۰۲۰)، ویلیام جی. دِوِر از تاریخی بودن پادشاهی متحد دفاع کرده و تأکید می‌کند که سلطنت‌های شائول، داوود و سلیمان «به‌طور معقولی به‌خوبی تأیید شده‌اند.» استدلال‌های مشابهی نیز توسط امیحای مَزار در دو مقالهٔ نوشته‌شده در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۳ مطرح شد که به شواهد باستان‌شناسی اشاره دارند که از محل‌های حفاری در اورشلیم توسط ایلات مَزار و در خِرْبِت قیافه توسط یوسف گارفینکل به‌دست آمده‌اند.

باستان‌شناس آورهام فاوست در بررسی کتاب فراتر از متون اظهار داشت: «دیدگاه دِوِر دربارهٔ تاریخی بودن پادشاهی متحد ـ که احتمالاً بیشترین توجه بسیاری از خوانندگان را به خود جلب خواهد کرد ـ این است که دولت یا دولت‌ها در اوایل سدهٔ دهم پدید آمدند، اما باید به‌عنوان یک "دولت نوپا و ابتدایی" تعریف شوند، نه امپراتوری‌ای که در کتاب مقدس توصیف شده است.»

در سال ۲۰۱۸، آورهام فاوست اعلام کرد که حفاری‌های او در تَل اِیتون (که گمان می‌رود همان عجلون کتاب مقدس باشد) یک خانهٔ اشرافی را آشکار کرده است (که او آن را «اقامتگاه فرماندار» نامید) که بنیان‌های آن با استفاده از تحلیل کربن-۱۴ به اواخر سدهٔ یازدهم تا دهم پیش از میلاد تاریخ‌گذاری شده است، یعنی زمانی که معمولاً به شائول، داوود و سلیمان نسبت داده می‌شود. چنین تاریخ‌گذاری‌ای نظریهٔ وجود یک دولت متمرکز در زمان داوود را تقویت می‌کند.

به گفتهٔ دِوِر (۲۰۲۱)، یهودا در سدهٔ دهم «چیزی شبیه به یک *دولت نوپای ابتدایی* بود که تا سدهٔ نهم پیش از میلاد به‌طور کامل یکپارچه نشده بود»، در حالی‌که اسرائیل مسیر تکاملی جداگانه‌ای را طی می‌کرد.

در کتاب خود با عنوان «پادشاهان اول کتاب مقدس» (۲۰۲۵)، آورهام فاوست و زِو فربر استدلال کرده‌اند که پادشاهی متحد یک امپراتوری کوچک تاریخی بوده و شواهد باستان‌شناسی و سنت‌های کهن کتاب مقدسی ظهور آن در سدهٔ دهم پیش از میلاد را تأیید می‌کنند. فاوست و فربر می‌گویند که تا سال ۲۰۲۵ دانشمندان کتاب مقدس به شکاکیت رادیکال دربارهٔ پادشاهی متحد گرایش دارند، اما باستان‌شناسان چنین دیدگاهی ندارند.

## جستارهای وابسته

* نبوکدنصر دوم
* پادشاهی یهودا
* سامریه
* یربعام
* رحبعام

## پانویس

خربت قیافه.
## منابع

* Dever, William G. (2017). *Beyond the Texts: An Archaeological Portrait of Ancient Israel and Judah*. SBL Press. ISBN 9780884142171.
* Hjelm, Ingrid; Thompson, Thomas L. (2016). "Introduction". In Hjelm, Ingrid; Thompson, Thomas L. (eds.). *History, Archaeology and The Bible Forty Years After "Historicity"*. Routledge. ISBN 9781317428145.
* Moore, Megan Bishop; Kelle, Brad E. (2011). *Biblical History and Israel's Past*. Eerdmans. ISBN 9780802862600.
* Thomas, Zachary (2022). "Israel's Political and Administrative Structures in the Pre-Monarchic and Monarchic Periods". In Keimer, Kyle H.; Pierce, George A. (eds.). *The Ancient Israelite World*. Taylor & Francis. ISBN 9781000773248.

* Alter, Robert (2004). *The Five Books of Moses*. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-33393-0. Archived from the original on 8 March 2023. Retrieved 11 November 2020.