# علم خشنوم

**علم خشنوم** (به انگلیسی: *Ilm-e-Khshnoom*؛ به معنای «دانش وجد» یا «دانش سرور») مکتبی عرفانی و باطنی در آیین زرتشتی است که بر تفسیر رازورانه و باطنی متون دینی، به‌جای تفسیر واژه به واژه (تحت‌اللفظی) استوار است. این مکتب را اقلیتی بسیار کوچک از زرتشتیان هندی (پارسیان هند و ایرانیان مقیم هند) پیروی می‌کنند.

بنیان این مکتب را بهرام‌شاه نوروزی شروف، پارسی‌ای از خاندان روحانیان، در اوایل سده بیستم نهاد. او ادعا می‌کرد که در جوانی با گروهی از استادان معنوی موسوم به «صاحب‌دلان» دیدار کرده و از آن‌ها دانش باطنی آیین زرتشتی را آموخته‌است. این مکتب از جنبش تئوسوفی به‌شدت تأثیر پذیرفته و آموزه‌هایی چون تناسخ، گیاه‌خواری، و لرزش‌های معنوی را در خود جای داده‌است که با زرتشتی‌گری اصیل تفاوت‌های بنیادین دارند.

پیروان این مکتب خود را «خشنومیست» می‌نامند و باور دارند که نیایش‌های اوستا دارای انرژی و لرزشی ویژه‌اند که راه دستیابی به آگاهی‌های عالی‌تر را می‌گشایند. نشریه اصلی این جنبش در روزگار ما «پارسی پوکار» است که از سال ۱۹۹۵ (۱۳۷۴) در بمبئی منتشر می‌شود.

## باور بنیادین

در هسته این فلسفه این باور نهفته‌است که ایمان، پیوندی با آگاهی‌ای برقرار می‌کند که از تجربه معمولی یا تحلیل انتقادی فراتر می‌رود و نیایش‌های اوستا که تا اندازه‌ای دارای وزن موسیقایی هستند ابزاری برای دستیابی به آن آگاهی به‌شمار می‌روند. در تفاوت با زرتشتی‌گری مرسوم، آموزه‌هایی چون تناسخ، گیاه‌خواری و لرزش‌های معنوی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این جنبش‌اند و به‌شدت از تئوسوفی تأثیر پذیرفته‌اند.

بر پایه دیدگاه خشنومیست‌ها، هر واژه اوستا دارای انرژی یا لرزشی ویژه است که دسترسی به ابعاد عالی‌تر هستی را ممکن می‌سازد و بر سلامت جسمی و روانی نیز تأثیر می‌گذارد. ستاره‌شناسی نیز در این مکتب جایگاهی مهم دارد.

بر خلاف دیگر زرتشتیان، خشنومیست‌ها بر این باور نیستند که آدمی پس از مرگ با داوری نهایی روبه‌رو می‌شود، بلکه معتقدند که روح یا در زمین باز می‌زاید یا به ابعاد عالی‌تر پراکنده در سراسر گیتی پر می‌کشد. همچنین در نگاه این مکتب، بدی نه موجودی فعال بلکه نبود کمال معنوی است.

ریشه‌های فکری این مکتب همچنین به عرفان آذر کیوان در سده هفدهم میلادی بازمی‌گردد؛ او روحانی پارسی‌ای بود که پیروانش گیاه‌خواری را رعایت می‌کردند و متون زرتشتی را با رویکرد تئوسوفیک تفسیر می‌نمودند.

## صاحب‌دلان

در سال ۱۸۷۵ میلادی (۱۲۵۳ شمسی)، جوانی هجده‌ساله از پارسیان به نام بهرام‌شاه نوروزی شروف، سورت (گجرات) در گجرات هند را به قصد پیشاور (اکنون در پاکستان) به‌دنبال کار رها کرد. به گفته پیروان این فلسفه عرفانی، در راه، شروف با کاروانی از اعضای «صاحب‌دلان» روبه‌رو شد که او را به همراهی تا خانه‌شان در کوه‌ها فراخواندند.

«صاحب‌دلان» («استادان دل»)، بنابر ادعای شروف، گروهی از نزدیک به ۲۰۰۰ تن بودند که ۷۲ تن از روحانیان مَغَوی به نام «عابد صاحب‌دلان» رهبری‌شان را بر عهده داشتند. این گروه در دل رشته‌کوه قفقاز (یا به روایتی دیگر در رشته‌کوه البرز در پیرامون دماوند) در انزوا به سر می‌بردند. بر اساس روایت پیروانش، شروف سه سال در میان صاحب‌دلان زیست و از این راه با آداب دینی و سنت‌هایی که جنبه عرفانی آموزه‌های زرتشت را دنبال می‌کردند آشنایی ژرف یافت.

پس از بازگشت به هند، شروف پیروانی از میان جامعه پارسی گرد آورد که به‌مرور «خشنومیست» نامیده شدند؛ این نام از «خشنوم» یا وجد معنوی برگرفته شده که آنان باور داشتند در نیایش‌ها و آیین‌هایشان تجلی می‌یابد.

## پیشرفت در سده بیستم

در حدود سال ۱۹۰۹ (۱۲۸۸ شمسی)، بهرام‌شاه نوروزی شروف با فیروز مسانی، روحانی و پژوهشگر زرتشتی پارسی، آشنا شد. مسانی دو سال پیش از آن، تحت تأثیر جنبش اعتدال‌گرایی در ایالات متحده، «انجمن پارسیان گیاه‌خوار و اعتدال» را در بمبئی تأسیس کرده بود. فلسفه علم خشنوم تأثیری ژرف بر مسانی نهاد و او آموزه‌های شروف را در «فرشوگرد» («نوزایی»)، نشریه فصلنامه گجراتی این انجمن، به چاپ رساند.

در سال ۱۹۱۷ (۱۲۹۶ شمسی)، این انجمن به همراه سازمان خواهر خود «انجمن رادیه زرتشتی» قطعه زمین بزرگی در بمبئی خریداری کرد تا آتشکده و مجموعه مسکونی زرتشتی در آن بنا کنند. پی‌ریزی آن در سال ۱۹۲۳ (۱۳۰۲ شمسی) به دست خود بهرام‌شاه شروف انجام شد. اما آتشکده که امروز به نام «بهرام‌شاه نوروزی شروف دِرِمِهر» شناخته می‌شود تا سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰ شمسی) تقدیس نگردید. مجموعه مسکونی پیرامون آن نیز اکنون «بهرام‌باغ» نامیده می‌شود.

بهرام‌شاه نوروزی شروف در سال ۱۹۲۷ (۱۳۰۶ شمسی) درگذشت. پس از مرگ او میان رهبران گروه اختلاف‌هایی پدید آمد که تا آغاز سده بیست‌ویکم نیز ادامه داشت. در آستانه سده بیست‌ویکم، پیروان این جنبش منتظر ظهور موعودی به نام «شاه بهرام ورجاوند» بودند که برخی دیگر از گروه‌های پارسی نیز همین انتظار را داشتند.

از شخصیت‌های برجسته وابسته به این جنبش می‌توان به مِهِر مَستِر-مووس اشاره کرد؛ او نخستین زن پارسی بود که در دانشگاه آکسفورد فارغ‌التحصیل رشته حقوق شد و بنیان‌گذار «ماذیاسنی مانستری»، «انجمن سراسر هند شاه بهرام‌باغ برای پژوهش‌های علمی و آموزشی» و «دانشگاه زرتشتی» در سنجان گجرات بود.

جنبش پاندولی‌ها که مانچر نوسروانجی پاندول بنیان نهاد شباهت‌هایی با خشنومیسم دارد؛ این جنبش نیز بر تناسخ و ستاره‌شناسی تأکید می‌کند و بنیان‌گذارش ادعا داشت که دانش خود را زیر دماوند دریافته است، همانند شروف.

## نشریات

فیروز مسانی تا مرگش در سال ۱۹۴۳ (۱۳۲۲ شمسی) به انتشار «فرشوگرد» ادامه داد. در سال ۱۹۴۷ (۱۳۲۶ شمسی)، جهانگیر چینی‌والا، برادر کوچک‌تر فرامروز چینی‌والا که از پرکارترین نویسندگان مطالب «فرشوگرد» بود، هفته‌نامه «پارسی آواز» را منتشر کرد.

«پارسی آواز» که ۲۷ سال در چاپ ماند با «دینی آواز» در بمبئی در سال ۱۹۷۶ (۱۳۵۵ شمسی) و «ماذیاسنی کانکشن» در ایالات متحده در سال ۱۹۸۳ (۱۳۶۲ شمسی) پی گرفته شد. «پارسی پوکار» که در سال ۱۹۹۵ (۱۳۷۴ شمسی) در بمبئی تأسیس شد امروزه نشریه اصلی پیروان علم خشنوم است.

## پیوند به بیرون

* «راهنمای خشنوم» — نسخه HTML با امکانات پژوهشی
* frashogard.com: نشریه علم خشنوم
* راهنمای خشنوم (PDF)

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ilm-e-Khshnoom». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ilm-e Khshoom». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای چک*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.