# آموزش در نیجر

آموزش در نیجر|  |
| **نظارت آموزشی** |
| وزارت آموزش ملی | رابیو عثمان |
| داده‌های همگانی |
| زبان‌های نخست | فرانسوی |

کلاس درس دوره ابتدایی در نیجر
**آموزش در نیجر**، همانند دیگر کشورهای منطقه ساحل در آفریقا، با چالش‌های جدی ناشی از فقر و دسترسی ناکافی به مدارس روبه‌روست. هرچند آموزش برای کودکان بین هفت تا پانزده سال اجباری است و آموزش ابتدایی و متوسطه به آموزش عالی اختیاری منتهی می‌شود، نیجر یکی از پایین‌ترین نرخ‌های سواد را در جهان دارد. این کشور با بهره‌گیری از کمک سازمان‌های بین‌المللی، در پی بهبود نظام آموزشی خود بوده و اصلاحاتی در زمینه زبان تدریس و کاهش شکاف جنسیتی در ماندگاری و یادگیری دانش‌آموزان انجام داده‌است.

نظام آموزشی نیجر در بیشتر جنبه‌ها از الگوی آموزشی فرانسه الهام گرفته و ماهیتی عمومی و لائیک دارد. آموزش پیش‌دبستانی برای کودکان سه تا پنج‌ساله، آموزش ابتدایی شش‌ساله، آموزش متوسطه هفت‌ساله و آموزش عالی دو تا هشت‌ساله را دربرمی‌گیرد. در سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱)، نیجر استفاده از زبان مادری خانگی را به‌عنوان زبان تدریس در سال‌های نخست آموزش اجباری کرد.

ابتکار سنجش حقوق بشر (HRMI) بر این باور است که نیجر تنها ۵۹٫۲ درصد از آنچه باید در زمینه حق آموزش با توجه به سطح درآمد کشور فراهم کند را محقق می‌سازد. این سازمان میزان دستیابی نیجر را برای آموزش ابتدایی ۷۱٫۵ درصد و برای آموزش متوسطه تنها ۴۶٫۸ درصد از ظرفیت ممکن بر پایه منابع درآمدی برآورد می‌کند.

## ساختار نظام آموزش رسمی

کودکان در نیجر در سن هفت سالگی وارد دوره ابتدایی می‌شوند. آموزش اجباری تا سن پانزده سالگی و پایان چرخه اول متوسطه ادامه می‌یابد. ساختار نظام آموزشی نیجر به شرح زیر است:

* پیش‌دبستانی (préscolaire)
* آموزش ابتدایی (enseignement primaire) (۶ سال)
* آموزش متوسطه (enseignement secondaire)
	+ چرخه اول (۴ سال)
	+ چرخه دوم (۳ سال)
* آموزش عالی
	+ دانشگاه: کارشناسی (۳ سال)، کارشناسی ارشد (۲ سال)، دکترا (۳ سال)
	+ مؤسسات فنی: DUT (دیپلم فنی دانشگاهی) (۲ سال)

### آموزش ابتدایی

آموزش ابتدایی از شش پایه تشکیل شده‌است:

* C.I. (کلاس آغازین — Cours d'Initiation)
* C.P. (کلاس آمادگی — Cours Préparatoire)
* C.E.1 (کلاس پایه اول — Cours Élémentaire 1)
* C.E.2 (کلاس پایه دوم — Cours Élémentaire 2)
* CM1 (کلاس میانی اول — Cours Moyen 1)
* CM2 (کلاس میانی دوم — Cours Moyen 2)

نام‌گذاری این پایه‌ها از نظام آموزشی فرانسه گرفته شده‌است. پایه C.I. با هدف آشناسازی دانش‌آموزان با زبان فرانسوی که زبان آموزش اکثر مدارس است، به این نظام افزوده شده‌است.

پایان دوره ابتدایی با یک آزمون ملی سنجیده می‌شود و قبول‌شدگان گواهی پایان تحصیلات مقطع اول (CFEPD) دریافت می‌کنند. گروه بانک جهانی با استناد به برآورد کنونی مؤسسه آمار یونسکو نرخ ثبت‌نام در آموزش ابتدایی را ۷۱ درصد اعلام کرده‌است، هرچند این رقم به دلیل احتساب کودکان بالاتر از سن مقرر که همچنان در مقطع ابتدایی هستند، اندکی بالاتر از واقعیت است.

در دهه ۱۹۶۰ (۱۳۴۰)، دولت نیجر برای تشویق ثبت‌نام، نیروی نظامی را به مناطق روستایی اعزام کرد تا خانواده‌ها را به فرستادن فرزندانشان به مدرسه وادار کند؛ اما این رویکرد واکنش منفی خانواده‌ها را برانگیخت و برخی کودکان را پنهان کردند. کودکان خانواده‌های کوچ‌رو در شمال کشور نیز اغلب به مدرسه دسترسی ندارند.

### آموزش پیش‌دبستانی

آموزش پیش‌دبستانی به کودکان سه تا پنج‌ساله اختصاص دارد. هر سال نزدیک به ده‌هزار کودک وارد نخستین سال پیش‌دبستانی می‌شوند. هرچند این پدیده تا مدت‌ها تقریباً منحصر به مناطق شهری بود، اکنون سهم کودکان روستایی در این مقطع رو به افزایش است. نرخ پیش‌دبستانی‌نشینی از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ (۱۳۹۰–۱۳۹۳) بین ۵ تا ۷ درصد نوسان داشته و روندی صعودی را نشان می‌دهد.

### آموزش متوسطه

دسترسی به آموزش متوسطه عمومی در نیجر از سوی وزارت آموزش متوسطه تنظیم می‌شود. این آموزش در مدارس راهنمایی و دوره اول دبیرستان‌ها ارائه می‌شود و از طریق آزمون ورودی پایه ششم تنظیم می‌گردد. چرخه دوم آموزش متوسطه سه‌ساله است (از پایه دهم تا دوازدهم، شاخه ادبی یا علمی) و با کسب دیپلم بکالوریا به پایان می‌رسد که دسترسی به آموزش عالی را فراهم می‌آورد. دبیرستان برتر نیامی در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵) تأسیس شد.

## زبان‌های تدریس

فرانسوی پس از استقلال نیجر در اولین قانون اساسی این کشور در سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹) به‌عنوان تنها زبان رسمی پذیرفته شد و به همین دلیل تنها زبان مجاز در مدارس برای یک دهه پس از استقلال بود. هرچند تعداد زبان‌های ملی به‌رسمیت‌شناخته‌شده در سال ۱۹۸۹ (۱۳۶۸) به هشت زبان محلی گسترش یافت و در سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰) دو زبان دیگر نیز افزوده شد، مدارس نیجر در اجرای آموزش چندزبانه کند پیش رفتند. این امر موانع آموزشی برای دانش‌آموزانی ایجاد کرد که به زبان‌های منطقه‌ای دیگر سخن می‌گفتند و اغلب آشنایی محدودی با فرانسوی داشتند.

پس از کنفرانس جهانی آموزش ۱۹۶۵ (۱۳۴۴) در تهران که در آن شواهدی از سراسر جهان نشان‌دهنده ناکامی آموزش سواد در زبانی غیر از زبان مادری فراگیر بود، مالی پیشرفت‌های چشمگیری در سواد از طریق آموزش با محوریت زبان مادری (MTME) نشان داد. این برنامه‌ها در این دوره توجه جهانی را به خود جلب کردند و نیجر را به استفاده از زبان‌های محلی برای تدریس در برخی مدارس از همان سال ۱۹۷۲ (۱۳۵۱) رهنمون شدند. در واقع، نیجر از پیشگامان اجرای این برنامه‌ها در غرب آفریقا بود. در سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱)، نیجر استفاده از زبان مادری گفتاری در خانه را به‌عنوان زبان تدریس در سال‌های نخستین آموزش اجباری کرد.

### اصلاح آموزش دوزبانه

حتی با وجود تلاش‌های اولیه در زمینه آموزش چندزبانه و دوزبانه در نیجر، اجرای پیوسته و گسترده این روش‌ها دهه‌ها به درازا کشید. در پژوهشی در سال ۲۰۰۵ (۱۳۸۴)، مدارس آزمایشی نرخ ترک تحصیل حدود ۱۴ درصد پایین‌تر از مدارس سنتی و نرخ تکمیل موفق آموزش ابتدایی بدون تکرار پایه را ۱۷ درصد بیشتر از مدارس سنتی نشان دادند. پس از یک برنامه اصلاح برنامه درسی در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷)، وزارت آموزش نیجر برنامه‌ای آزمایشی را در ۵۰۰ مدرسه با بهره‌گیری از زبان‌های محلی برای تدریس در پایه‌های ابتدایی و معرفی تدریجی فرانسوی در پایه‌های بالاتر آغاز کرد. این برنامه آزمایشی برای سال تحصیلی ۲۰۱۷–۲۰۱۸ (۱۳۹۶–۱۳۹۷) به ۵٬۰۰۰ مدرسه گسترش یافت. پژوهش‌ها نشان داد که عملکرد دانش‌آموزان در مدارس دوزبانه بالاترین و در مدارس سنتی (فرانسه‌محور) پایین‌ترین بود.

با وجود اینکه شواهد پیامدهای مثبت آموزش دوزبانه و چندزبانه را نشان می‌دهد، اجرای این رویکرد در نیجر به‌رغم حمایت از این برنامه‌ها از اوایل دهه ۱۹۶۰ به‌تدریج پیش رفته‌است. موانع متعددی بر سر راه گسترش آموزش چندزبانه در نیجر باقی مانده‌است؛ از جمله: آزمون‌های ملی که تنها به فرانسوی برگزار می‌شوند، دخالت فرانسه در سیاست زبانی مستعمرات سابق، انگیزه‌های سیاسی که مانع از اجرای برنامه‌های گسترده‌تر می‌شوند و محدودیت‌های مالی برای اجرای موفق این برنامه‌ها.

## نابرابری جنسیتی

نیجر در نزدیکی پایین جدول شاخص نابرابری جنسیتی گزارش‌های توسعه انسانی قرار دارد و در میان ۱۸۹ کشور، رتبه ۱۵۱ را به خود اختصاص داده‌است. دسترسی به آموزش بخشی از معیارهای این شاخص را تشکیل می‌دهد و آمارها نشان‌دهنده نابرابری‌های آموزشی در جمعیتی است که اصولاً سطح تحصیلات پایینی دارد.

درحالی‌که تنها ۲۳ درصد از پسران دوره متوسطه را به پایان می‌رسانند، این رقم برای دختران با ۱۷ درصد حتی پایین‌تر است. در تمام سطوح تحصیلی، حضور دختران کمتر از پسران است. نرخ سواد نیز نابرابری آموزشی را بازتاب می‌دهد؛ ۲۳ درصد از دختران بالای پانزده سال باسوادند در مقایسه با ۳۹ درصد از پسران همان گروه سنی.

این نابرابری را می‌توان به عوامل متعددی نسبت داد؛ از جمله: نگرانی‌های امنیتی، فاصله زیاد تا مدارس و کمبود دسترسی به آن‌ها، هنجارهای فرهنگی که آموزش را برای دختران کمتر مهم می‌شمارد و ازدواج کودکان. پیامد نابرابری جنسیتی در نیجر که بخشی از آن ناشی از دسترسی نابرابر به آموزش است، از حوزه آموزش فراتر می‌رود. گروه بانک جهانی برآورد می‌کند که با دادن قدرت مساوی در هزینه و درآمد به زنان — به‌ویژه از طریق سرمایه‌گذاری در آموزش دختران و کاهش ازدواج کودکان — تولید ناخالص داخلی سرانه نیجر می‌تواند تا یک چهارم افزایش یابد.

### تلاش‌ها برای کاهش شکاف جنسیتی

هم مراجع آموزشی نیجر و هم سازمان‌های بین‌المللی گام‌هایی برای رسیدگی به نابرابری جنسیتی در آموزش برداشته‌اند. برای نمونه، آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده و یونیسف هر دو متعهد شده‌اند که به دولت نیجر در فراهم کردن دسترسی بیشتر دختران به آموزش کمک کنند. همچنین دولت نیجر یک برنامه ده‌ساله برای بخش آموزش از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۴ (۱۳۹۳–۱۴۰۳) تنظیم کرده که در آن از جمله تعهداتی برای تشویق ثبت‌نام و ماندگاری دختران در مدرسه گنجانده شده‌است. این برنامه مورد تأیید و حمایت یونسکو قرار گرفته‌است.

## آسیب‌شناسی نظام آموزشی

نیجر از جمله کشورهایی است که بالاترین نرخ رشد جمعیت در جهان (۳٫۴ درصد) را دارد و این امر پیشرفت آماری نرخ آموزش را کند می‌کند.

اعتبارات عمومی دولت در زمینه آموزش به مراتب پایین‌تر از نیاز واقعی است و این کمبودها تنها بخشی از آن از طریق کمک‌های بین‌المللی (سازمان ملل، یونسکو، موافقت‌نامه‌های دوجانبه و چندجانبه) جبران می‌شود. برنامه ده‌ساله توسعه آموزش (PDDE) نرخ تحقق پایینی برای پروژه‌های جدید داشته‌است؛ تنها سه‌هزار کلاس درس بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷ ساخته شد، در حالی که پیش‌بینی ۱۴٬۶۰۰ کلاس درس بود — یعنی تنها ۲۰ درصد از هدف محقق شد. شرایط یادگیری کودکانی که موفق به ثبت‌نام می‌شوند اغلب نامناسب است و کلاس‌ها گاهی در کلبه‌های حصیری برگزار می‌شوند که مشکلات ایمنی جدی نیز به بار می‌آورند. در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰)، دو آتش‌سوزی مرگبار در چنین کلاس‌هایی روی داد: یکی در ۲۰ آوریل در نیامی و دیگری در ۸ نوامبر در مراکش که در مجموع ده‌ها قربانی داشتند.

کارایی نظام آموزشی نیجر به سختی به میانگین کشورهای آفریقایی می‌رسد. نرخ ماندگاری سواد در این کشور بین ۱۰ تا ۳۰ درصد پایین‌تر از دیگر کشورهای آفریقایی است. نرخ مطلق ماندگاری دانش‌آموزان بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۹ تنها اندکی افزایش یافت و حدود ۶۶ درصد بود. برای رسیدن به نرخ «جهانی» آموزش ابتدایی در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹)، می‌بایست ۳٫۴ میلیون کودک در مقایسه با ۱٫۸ میلیون نفر در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷) ثبت‌نام می‌کردند.

همچنین فرسایش شغلی در میان معلمان نیجری به مدیریت ضعیف منابع انسانی و نبود چشم‌اندازهای ارتقای شغلی نسبت داده می‌شود که موجب بی‌انگیزگی معلمان می‌شود.

## آموزش عالی

در نیجر پنج دانشگاه دولتی اصلی وجود دارد. نخستین و بزرگ‌ترین آن‌ها، دانشگاه عبدو موموئنی در نیامی، است که در سال ۱۹۷۴ (۱۳۵۳) با نام دانشگاه نیامی تأسیس شد. دانشگاه اسلامی نیجر در سای در سال ۱۹۸۶ (۱۳۶۵) افتتاح شد. در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۷)، دو دانشگاه دولتی دیگر — دانشگاه زیندر در زیندر و دانشگاه مَرادی در مرادی — تأسیس شدند. در سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۹)، دانشگاه تاهوآ در تاهوآ تأسیس شد. در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳) اعلام شد که چهار دانشگاه دیگر در اغادیز، دیفا، دوسو و تیلابِری ایجاد خواهند شد.

از دیگر مؤسسات آموزش عالی می‌توان به دانشگاه کانادایی نیجر (تأسیس ۲۰۰۲) و دانشگاه آزاد مرادی (تأسیس ۲۰۰۴) که هر دو از بخش خصوصی هستند، اشاره کرد. دانشگاه فرانکو-عربی اتادامون در نیامی در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) و دانشگاه بین‌المللی ابوبکر ابراهیم در مرادی در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹) تأسیس شدند.

## پیشینه

در سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹)، هم‌زمان با استقلال نیجر، نظام آموزش ابتدایی این کشور شامل ۱۸۳ مدرسه، ۴۶۶ کلاس درس و بیش از ۲۱٬۰۵۴ دانش‌آموز بود و نرخ ثبت‌نام ۳٫۶ درصد بود. در سال ۱۹۹۰ (۱۳۶۹)، نیجر در جامتیان به جامعه بین‌المللی پیوست و هدف دستیابی به آموزش ابتدایی همگانی تا سال ۲۰۱۵ را تعیین کرد. در اول ژوئن ۱۹۹۸ (۱۱ خرداد ۱۳۷۷)، نخستین قانون راهبردی جامع نظام آموزشی اعلام شد که مجموعه‌ای از اهداف برای آموزش همگانی از جمله شتاب‌بخشی به ثبت‌نام از طریق جذب گسترده معلمان را مشخص کرد.

نرخ خالص ثبت‌نام در آموزش ابتدایی از ۱۸ درصد در سال ۱۹۹۲ (۱۳۷۱) به ۷۰ درصد در سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) افزایش یافت — یعنی سالانه ۲٫۶ واحد درصد رشد. همچنین نرخ بی‌سوادی از ۵۸٫۳ درصد در سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۱) به ۲۴ درصد در سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) کاهش یافت — یعنی در یک دهه نصف شد.

## جستارهای وابسته

* فهرست دانشگاه‌های نیجر

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Education in Niger». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Système éducatif au Niger». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Sistema educativo de Níger». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی*، بازبینی‌شده در ۹ مه ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* خلاصه آمار آموزشی (۲۰۰۵) بایگانی‌شده در ۲۰۱۲-۰۲-۲۰ توسط Wayback Machine. مؤسسه آمار یونسکو.
* نمایه نظام آموزشی نیجر. آداما ماگا عمر. وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا (۲۰۰۱).
* نیجر، نظامی آسیب‌پذیر در برابر موانع چندگانه — یادداشت‌های قطب داکار، ۲۰۱۲.
* عملکرد نظام آموزشی نیجر (۲۰۱۴)