# جنبش روشنی

**جنبش روشنی** (پشتو: روښاني غورځنګ‎)، به که با نام روشنیه نیز شناخته می‌شد، یک جنبش صوفیانهٔ مردمی و فرقه‌ناپذیر بود که در میانهٔ سدهٔ شانزدهم در پشتونستان (واقع در پاکستان و افغانستان کنونی) پدید آمد و در میان قبایل پشتون گسترش یافت. بنیان‌گذار این جنبش پیر روشن، (بایزید انصاری) شاعر صوفی، جنگاور اورمری و انقلابی بود.

این جنبش به‌عنوان دگراندیشانه و هزارساله‌باوری در میان صوفیان و به‌ویژه نزد پشتون‌های شمال‌غربی امپراتوری گورکانی توصیف شده است. این جنبش در اصل چالشی برای ساختار قبیله‌ای پشتون بود و هدفش طرح پرسش‌هایی دربارهٔ رهبری، اقتدار و اخلاق اجتماعی بود.

جنبش روشنایی سه دورهٔ اصلی داشت: دورهٔ نخست از ۱۵۶۵ تا ۱۵۸۵، دورهٔ دوم از ۱۵۸۵ تا ۱۶۰۵، و دورهٔ سوم از ۱۶۰۵ تا ۱۶۳۲.

## بررسی کلی

پیر روشن با بی‌عدالتی و نابرابری اجتماعی که از سوی قدرت‌های حاکم امپراتوری گورکانی اعمال می‌شد مقابله کرد و از نوعی برابری‌گرایی دفاع نمود که پیروانش، روشناییان، در چارچوب اسلام تبلیغ می‌کردند.

او زندگی بر پایهٔ فقر، روزه‌داری و یاد خدا را موعظه می‌کرد که به‌ویژه در میان طبقات فقیر کانیگرم جذابیت داشت. پیام هزارساله‌باورانهٔ او بر ترک دنیا و نزدیکی روز رستاخیز تأکید داشت. پیر روشان آموزه‌های تازه و رادیکالی عرضه کرد که اصول متعارف اسلامی زمان خود را به پرسش می‌گرفت و ارزش‌های برابری‌خواهانه را گسترش می‌داد.

پیام او برای توبه و آمادگی برای روز داوری با احساسات دینی پشتون‌ها سازگار بود. بسیاری از قبایل مانند افریدی، اورکزی، خلیل، مهمند و بنگش به آموزه‌های او گرایش یافتند.

جنبش روشنایی در شرق میان قبایل پشتون نفوذ و اقتدار زیادی پیدا کرد و در تاریخ پشتون‌ها و سیاست مرزی امپراتوری گورکانی نقش مهمی ایفا نمود. از آنجا که پشتون‌ها قانون دینی و رهبران مذهبی را در تعارض با قانون قبیله‌ای (پشتون‌والی) می‌دانستند، جذب تأکید روشان بر عرفان در برابر شریعت شدند. با این حال، در عمل تنها یک رهبر مذهبی را با رهبر مذهبی دیگر جایگزین کردند.

### تاریخ

بایزید انصاری (پیر روشن) در ۱۵۲۵ زاده شد و تجربهٔ ظلم از سوی گورکانیان تا پایان عمر او ادامه یافت و سرانجام به رهبری شورشی علیه حکومت در کابل انجامید. او در علوم قرآنی آموزش دید، سفر کرده و با عرفان آشنا بود و از سلطهٔ سیاسی و نظامی گورکانیان بر افغان‌ها ناخشنود بود.

در دههٔ ۱۵۶۰ در هشت‌نگر (امروزه در خیبر پختونخوا)، مریدانش را با نامه‌هایی برای پیوستن به جنبش فرستاد. در ۱۵۷۰ قبیلهٔ تویی در ننگرهار که او را «پیر کامل» پذیرفته بودند، کاروانی را غارت کردند و این ماجرا به فرمان قتل یا دستگیری او از سوی میرزا حکیم در کابل انجامید.

### خیزش دوم روشنایی

پس از مرگ بایزید، پسرش جلاله رهبری جنبش را به‌دست گرفت. او قبایل افریدی و اورکزی را به شورش کشاند، کاروان‌ها را غارت کردند و بی‌تمایز افغان‌ها، گورکانیان و هندوها را کشتند. پس از شکست‌های پیاپی بسیاری قبایل او را ترک کردند تا سرانجام در ۱۶۰۱ کشته شد، هرچند مرگ او پایان جنبش نبود.

## میراث

بایزید بر زهد، عرفان و توبه برای روز رستاخیز تأکید داشت که موجب واکنش مثبت بسیاری از افغان‌ها شد. در زمان حیات او، خصلت همه‌خدایی و صوفیانهٔ جنبش روشنایی پررنگ بود، اما پس از مرگش این ویژگی کمرنگ شد.

### سهم در زبان پشتو

پیر روشن به‌عنوان بنیان‌گذار الفبای پشتو و نویسندهٔ یکی از کهن‌ترین متون منثور در این زبان شناخته می‌شود. الفبای او راه را برای نگارش ادبیات و شعر پشتو هموار کرد. او کتاب *خیرالبیان* را به پشتو نوشت که از قرآن عربی برای پشتون‌ها قابل‌فهم‌تر بود و پیروانش به آن افتخار می‌کردند.

## جستارهای وابسته

* دین‌های ایرانی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Roshani movement». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۱.