# سبک معماری کالینگا

طرح‌واره ساده‌سازی‌شده از یک معبد با معماری کالینگا
معبد لینگراج، یک مرکز زیارتی مورد احترام و نقطه اوج سنت معماری در بوبانسور، قرن ششم میلادی.
معبد جاگانات، یکی از چهار مکان مقدس (دهاماس) در هندوئیسم، در شهر ساحلی پوری در اودیسا.
**سبک معماری کالینگا** (Kaliṅga architectural style) سبکی از معماری هندو است که در سرزمین باستانی کالینگا که پیش‌تر با نام اوتکال شناخته می‌شد و در ایالت کنونی اودیسا در شرق هند شکوفا شد. این سبک از سه نوع معبد متمایز تشکیل شده است: رکه دئولا (Rekha Deula)، پیدها دئولا (Pidha Deula) و کهکهارا دئولا (Khakhara Deula). دو نوع اول با معابد ویشنو، سوریا و شیوا مرتبط هستند، در حالی که نوع سوم عمدتاً با معابد چاموندا و دورگا مرتبط است. رکه دئولا و کهکهارا دئولا جایگاه قدس‌الاقداس هستند، در حالی که پیدها دئولا تالارهای بیرونی رقص و نذورات را تشکیل می‌دهد.

در کالینگا، سرزمین باستانی فرقه شاکتی‌پرستی، شمایل‌نگاری الهی از دوران اساطیری وجود داشته است. پژوهش‌های امروزی نشان می‌دهد که در روزگاران باستان، بت‌ها (خدایان) در زیر درختان فرخنده قرار داده می‌شدند. جنبه‌های مختلف یک معبد معمولی کالینگا شامل ضوابط معماری، شمایل‌نگاری، دلالت‌های تاریخی و گرامیداشت سنت‌ها، آداب و رسوم و افسانه‌های مرتبط است.

## معماری

### انتخاب افراد

سلسله‌مراتب مشخصی برای فرماندهی و مدیریت افراد درگیر در ساخت وجود دارد. آن‌ها به شرح زیر طبقه‌بندی می‌شوند:

1. کارتا (Kartā): حامی اصلی معبد؛ معمولاً پادشاه ایالت به عنوان کارتا تعیین می‌شود. از این رو، این معماری‌های مذهبی باستانی اغلب بازتاب‌دهنده جنبه‌های مختلف اجتماعی-فرهنگی جامعه آن زمان هستند.
2. موکیا استاپاتی (Mukhya Sthapati): معمار ارشد، استاد شیلپا شاسترا، واستو شاسترا، دارما شاسترا، آگنی پورانا و محاسبات ریاضی. او علاوه بر اینکه فردی بسیار دانشمند است، مردی بسیار پرهیزگار نیز می‌باشد. او چشم‌انداز کارتا را بر اساس ضوابط به یک طرح معماری ترجمه می‌کند.
3. سوترا گراهانی (Sutra Grahaṇi): مهندس ارشد (می‌توان معادل دانست)؛ او کسی است که معماری را به ابعاد هندسی واقعی تبدیل می‌کند. او به همان اندازه در تمام دانش‌های مورد نیاز مهارت دارد و اغلب پسر موکیا استاپاتی است.
4. باردانیکاس (Bārdhanikas): بناها و سنگ‌کاران.
5. تاکشاکا (Takṣaka): مجسمه‌ساز؛ کسی که با دستانش شعر را در سنگ می‌آفریند و تمام حکاکی‌ها و کنده‌کاری‌های باشکوه اشکال مختلف را که ما را مسحور کرده‌اند، انجام می‌دهد.

علاوه بر این گروه اصلی از متخصصان، وظایف پشتیبانی مختلفی توسط افراد دیگر انجام می‌شود.

### انتخاب مصالح

در درجه اول، دسته‌های خاصی از سنگ‌ها برای ساخت دئولاهای (معابد) کالینگا فرخنده در نظر گرفته می‌شوند. شیلپا چاندریکا، یک کتاب معماری باستانی، هفت نوع خاص از سنگ را به عنوان ایدئال تعریف می‌کند و انواع خاصی برای بخش‌های معینی از معبد استفاده می‌شوند:

1. ساهانا (Sahaṇa)
2. چیتا ساهانا (Chhita Sāhaṇa)
3. بادا پاگادا (Baḍa Pagaḍa)
4. دهوبا کوندا (Dhobā Kuṇḍa)
5. راساً چیندا (Rasa Chiṇḍa)
6. نیلا کوسانا (Niḷa Kusāṇa)

اگرچه در موارد بسیار نادری از آجرهای رسی استفاده شده است، اما اکثر معابد کالینگا با استفاده از این سنگ‌ها ساخته شده‌اند.

### انتخاب مکان

جنبه‌های مختلفی مانند نوع خاک، شکل و موقعیت قطعه زمین، در دسترس بودن و نوع فضا و سطح آب زیرزمینی و غیره هنگام انتخاب مکان در نظر گرفته می‌شود. رنگ، تراکم، ترکیب و میزان رطوبت خاک، بین بهترین، متوسط، زیر-متوسط و بدترین نوع خاک تمایز قائل می‌شود. بر اساس واستو شاسترا، قطعه زمینی به شکل مستطیل، مربع، بیضی یا دایره به ترتیب اولویت انتخاب می‌شود.

### ناگا باندنی

ناگا باندنی (Naga Bāndhēṇi) روشی پیچیده و بسیار قدیمی در شیلپا شاسترا است که با آن جهت معبد و لحظه فرخنده برای آغاز ساخت مقدس تعیین می‌شود. مانند ژئومورفولوژی، لرزه‌شناسی و توپولوژی امروزی، احتمالاً این یک علم باستانی است که معمار را راهنمایی می‌کند تا نیروهای طبیعی را درک کند و سازه‌های عظیم پایداری را در اودیسا بنا کند.

### ماکت مقیاسی

موکیا استاپتیا (مجسمه‌ساز اصلی، مشابه معمار ارشد) یک ماکت مقیاسی (مدل کوچک) بر اساس ضوابط سنتی می‌سازد و تأیید کارتا (تهیه‌کننده / سرمایه‌گذار) را می‌گیرد. در بسیاری از موارد ما چنین تصویرسازی‌هایی را روی دیوارها و نقوش می‌بینیم.

## پوتا و پیتا (شالوده متحرک)

با مشاهده بنایی‌های مرسوم و مرور مراحل زیر برای آماده‌سازی «پوتا» (Potā) و «پیتا» (Piṭha)، می‌توان شالودهٔ یک معبد را درک کرد:

1. بسته به نوع و ترکیب معبد پیشنهادی، یک ناحیه مربعی یا مستطیلی در مرکز قطعه زمین از پیش انتخاب‌شدهٔ «ناگاباندنی» (Nāgabandhani) حفر می‌شود.
2. عمق این پوتا ۱/۳ ارتفاع معبد پیشنهادی، از سطح سکو (plinth) است.
3. طول و عرض این پوتا (گودال) همیشه به اندازه کافی عریض‌تر از قطر معبد پیشنهادی است.
4. تخته‌سنگ‌های سخت در کف قرار داده می‌شوند تا سطحی تراز ایجاد کنند.
5. سپس با سنگ‌های سختِ یکنواخت تراش‌خورده، چهار دیوار پوتا بنا می‌شود و فضای محیط بیرونی بین دیوار گودال و زمین به درستی با خاک پر می‌شود.
6. سپس «آشتا دالا پادما چاکادا» (Asṭadala Padma Chakaḍā - به شکل نیلوفر هشت‌پر) دقیقاً در نقطه مورد نظر قرار داده می‌شود. این یک تخته‌سنگ سخت و یکنواخت مربعی یا مستطیلی است که در مرکز آن یک شکل نیلوفر هشت‌پر با تناسبات هندسی دقیق حکاکی شده است. گلبرگ‌ها به سمت شمال، شمال شرقی، شرق، جنوب شرقی، جنوب، جنوب غربی، غرب و شمال غربی تراز شده‌اند. خط عمود دقیق از مرکز این سنگ، محور (رکه/مِرو) معبد را تعیین می‌کند. روش سنتی چنین ترازکردنی «سانکو» (Sanku) نامیده می‌شود.
7. پس از آن، پوتا با قطعات بزرگ سنگ و خاک به درستی پر می‌شود و احتمالاً توسط فیلها کوبیده و فشرده می‌شود.
8. پوتا (گودال) با سنگ‌های برش‌خوردهٔ عظیم و ضخیم در سطح زمین تراز می‌شود.
9. لایه دیگری از سنگ‌های برش‌خورده، متناسب با شکل و اندازه نقشه زمین که «پیتا» نامیده می‌شود، ساخته می‌شود. این پایهٔ معبد است. در بسیاری از موارد، ما این پیتا را در سطوح مختلف ارتفاع می‌بینیم.

### بوناکسا (نقشه زمین)

با حفظ «سانکو» (محور عمودی از مرکز سنگ نیلوفر هشت‌پر) به عنوان مرکز دقیق «گاربگریها» (Garbhagruha - قدس‌الاقداس)، نقشه زمین معبد پیشنهادی توسط «استاپاتی» (معمار ارشد) و «سوترا گراهانی» (مهندس) با کمک یک ابزار لبه‌تیز، روی پیتای کاملاً تراز شده حکاکی می‌شود. از آنجا که معابد در تمام جزئیات خود به تناسبات وابسته هستند، از روش‌های باستانی پیچیده برای طراحی هندسی صحیح و اجرای نقشه زمین (بوناکسا) استفاده می‌شود تا پایداری طولانی‌مدت و ظاهر زیبایی‌شناختی این سازه‌های عظیم تضمین شود. سادگی یا پیچیدگی معبد در این نقشه زمین منعکس می‌شود. پس از آن، «باردانیکاس» (بناها) کار گذاشتن سنگ‌های پیش‌تراش‌خورده را تحت نظارت دقیق سوترا گراهانی طبق بوناکسا آغاز می‌کنند؛ بدین ترتیب «دئولا گادانی» (ساخت معبد) آغاز شده است.

## دئولا

معماری معبد در اودیسا در طول دوره‌ای طولانی تکامل یافت. اصول معماری مقرر شده با فضای کافی برای بداهه پردازی هنری، نسل‌های پیشرو را توانمند ساخت. معابد در اودیسا بر اساس اصول بنیادین خاصی از پایداری بنا شده‌اند و از بدن انسان الگو می‌گیرند. روبنا اساساً به سه قسمت تقسیم می‌شود: «بادا» (Bāḍa - اندام تحتانی)، «گاندی» (Ganḍi - تنه/بدنه) و «چولا/ماستاکا» (Cuḷa/Mastaka - سر/تاج). بر این اساس، با هر بخش در سراسر کار، از معماری گرفته تا تزئینات نهایی معبد، رفتار متفاوتی می‌شود.

معابد اودیسا در سبک محلی کلاسیک، اغلب دارای پیکره‌ای از گاجالاکشمی در حالت لالیت‌آسانا به عنوان «لالاتابیمبا» (تصویر محافظ مرکزی) در بالای درگاه معبد یا حرم هستند.

### طبقه‌بندی

* طبقه‌بندی معابد دئولا در بوبانسور، پوری و کونارک
* معبد جاگانات، پوری
* پرستشگاه خورشید کونارک، قرن سیزدهم، میراث جهانی در اودیسا. ساخته شده توسط لانگولا ناراسیمهادوا اول از سلسله گنگ شرقی
* **معبد لینگاراجا، شهر قدیم بوبانسور نمای پشت بایتالا دئولا، بوبانسور
* مجسمه آلاسا کانیا در بایتالا دئولا، بوبانسور
* **گروه معابد موکالینگشوارا (۷۰۰ میلادی)، معماری کالینگا، موکالینگام، آندرا پرادش **معبد کیچاکشواری (۷۰۰ میلادی)، کیچینگ، مایوربهانج، اودیسا - یکی از بهترین نمونه‌های معماری کالینگا ساخته شده از سنگ سیاه کمیاب **معبد واراهی دیوی (کهکهارا)، چائوراسی، چاریچاک، اودیسا معبد دابالشوار، کوتاک
* معبد راجارانی در بوبانسور
* معبد راجارانی در بوبانسور
* **مجسمه‌سازی روی معبد راجارانی **معبد پاراسورامشوارا ساخته شده توسط شایلودبهاواها در قرن هفتم میلادی **معبد پاراسورامشوار، شهر قدیم، بوبانسور **معبد موکتشوار **معبد تاراتارینی، پوروشوتام‌پور، گنجام؛ یکی از ۴ آدی‌شاکتی پیت هند معبد شری جاگانات، پوری، اودیسا

* رکه دئولا (Rekhā deuḷa)

* معبد لوکاناتا شیوا
* پادما گاربها (Padma Garbha)
* راتا یوکتا (Ratha Yukta)
* مِرو شایلی (Meru Shaili)

نمونه‌های رکه دئولا عبارتند از معبد لینگاراجا (بوبانسور) و معبد جاگانات (پوری).

* پیدها دئولا (Piḍha deuḷa)

* دویچالیا پیدها (Dwichallia Pidhha)
* ناهاچالیا پیدها (Nahachallia Pidhha)
* کاتاچالیا پیدها (Kathachalia Pidhha)
* گانتاشری موهانا (Ghantashree Mohana)
* پیدها موهانا (Pidhha Mohana)
* نادو موهانا (Naddu Mohana)

نمونه: پرستشگاه خورشید کونارک، کونارک.

* بایتالا / کهکهارا دئولا (Baitaḷa /Khakarā deuḷa)

نمونه: بایتالا دئولا، بوبانسور.

* واراهی دئولا، چائوراسی
* معبد دورگا، بیدشوار

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Kalinga architecture». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۲۵.