# ادبیات اودیا

**ادبیات اودیا** به مجموعه آثار ادبی نوشته‌شده به زبان اودیا گفته می‌شود که بیشتر از ایالت اودیسا در هند سرچشمه گرفته‌است. زبان اودیای نوین عمدتاً از واژه‌های تدبهوَ با نفوذ چشمگیر سانسکریت (تتسمه) و نیز وام‌واژه‌هایی از دِسَجَ، انگلیسی و هندوستانی شکل گرفته‌است. کهن‌ترین متون نوشتاری آن به حدود ۱۰۰۰ میلادی بازمی‌گردد و نخستین روزنامهٔ اودیا با نام اوتکلَ دیپیکا در ۴ اوت ۱۸۶۶ انتشار یافت.

پژوهشگران ادبیات اودیا را به پنج دورهٔ اصلی بخش کرده‌اند: اودیای کهن (۸۰۰ تا ۱۳۰۰ میلادی)، اودیای آغاز سده‌های میانه (۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰)، اودیای سده‌های میانه (۱۵۰۰ تا ۱۷۰۰)، اودیای پایان سده‌های میانه (۱۷۰۰ تا ۱۸۵۰) و اودیای نوین (۱۸۷۰ تا امروز).

## سدهٔ چهارم پیش از میلاد

خلاقیت و رشد زبان و ادبیات اودیا را می‌توان هم در گونه‌های شفاهی مانند افسانه‌های مردمی و هم در گونه‌های نوشتاری مانند فرمان‌های سنگی و دست‌نوشته‌ها مشاهده کرد. سرودهایی که به مناسبت زایش، مرگ، کار و جشن‌ها خوانده می‌شدند به حفظ زبان در شکل گفتاری و انتقال آن میان نسل‌ها یاری رساندند.

کتیبهٔ هاتی‌گومفا متعلق به کهارَوِلَ نخستین سنگ‌نبشتهٔ شعری به‌شمار می‌آید و گواهی بر وضعیت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی گذشتهٔ اودیاست. اگرچه آشوکا پیش از کهارَوِلَ فرمان‌های سنگی صادر کرده بود، سبک نوشتاری او خشک و فشرده بود؛ در حالی که کتیبهٔ هاتی‌گومفا انعطاف و روانی زبان را نشان می‌دهد.

پس از کهارَوِلَ، این سنت نوشتاری ادامه یافت. رودردامن یکم (کتیبهٔ گیرینار، ۱۵۰ میلادی)، سامودراگوپتا (کتیبهٔ پرَیاگه، ۳۶۵ میلادی) و کومارگوپتا (کتیبهٔ ماندَسور، ۴۷۳ میلادی) آثار خود را به سبک شعری بر سنگ و به سانسکریت نگاشتند.

## دورهٔ ادبیات چَریا (سده‌های ۷ تا ۸ میلادی)

آغاز شعر اودیا با پیدایش چَریاپَدَ همزمان است؛ ادبیاتی که شاعران بودایی وَجرَیانَه پایه‌گذاری کردند. این ادبیات با استعارهٔ «سَندهیا بهاشا» نوشته شده بود. برخی از شاعران آن مانند لوئیپا و کَنهوپا از سرزمین اودیسای کنونی بودند. زبان چَریا از شاخه‌های پراکریت به‌شمار می‌رفت.

این‌گونه شعر سرشار از رمز و راز تَنتْرَه از سدهٔ دهم تا چهاردهم در سراسر شمال شرقی هند گسترش یافت و سبک بیانی آن در سده‌های شانزدهم تا نوزدهم به‌دست شاعران اودیا احیا شد.

## دورهٔ پیش از سارَلا (سده‌های ۱۲ تا ۱۴)

در این دوره ادبیات ناتْهَ و سیدّها شکوفا شد. آثار مهم آن عبارت‌اند از «شیشو ودا» (گزیده‌ای از ۲۴ دوهه)، «اَمَرَ کوشَ» و «گورَکهَ سَمهیتا».

«رودرَسوداندهی» نخستین اثر نثر اودیا به‌شمار می‌رود که اَبهَدوتَّ نارایَن سوامی آن را نوشته‌است.

مارکَندَ داس نخستین «کوئیلی» (چکامه‌ای خطاب به فاخته) را در اودیا درست پیش از سارَلا داس سرود. اثر او «کِشَوَ کوئیلی» درد جدایی یَشودا از پسرش کریشنا را بازگو می‌کند.

## سارَلا داس

در سدهٔ پانزدهم سانسکریت زبان ادبیات بود و اودیا زبان کشاورزان و فرودستان تلقی می‌شد. سارَلا داس نخستین شاعر بزرگ اودیسا با خوانندگانی گسترده بود که مهابارته را به اودیا برگرداند. این برگردان ترجمهٔ دقیق از سانسکریت نبود بلکه بازآفرینی آزادانه‌ای بود و می‌توان آن را اثری مستقل دانست.

سارَلا داس با لقب «شودرَمونی» (حکیم کشاورز) شناخته می‌شد و آموزش رسمی نداشت و سانسکریت نمی‌دانست. او در دوران فرمانروایی کاپیلِندرَ دِوَ از امپراتوری گَجَپَتی می‌زیست و به لقب «آدی‌کَبی» (نخستین شاعر) شناخته شد.

دیگر آثار مهم سارَلا داس «چَندی پورانَ» و «ویلَنکا رامایَنَ» هستند.

اَرجونَ داس، هم‌عصر سارَلا داس، «رامَ ویباهَ» را سرود که از نخستین چکامه‌های بلند اودیاست.

## پَنچَساکها

پنج شاعر برجستهٔ اودیا در اواخر سدهٔ پانزدهم و آغاز سدهٔ شانزدهم ظهور کردند: بَلَرامَ داس، جَگَنّاتهَ داس، آچیوتانَندَ داس، اَنَنتَ داس و جَسوبَنتَ داس. واژهٔ «پَنچَ» به معنی پنج و «ساکها» به معنی دوست است و این پنج تن به مکتب وَیشنَوَ اوتکَلیَه وابسته بودند.

در ۱۵۰۹ میلادی شری چَیتَنیَ با پیام عشق وَیشنَوی به اودیسا آمد. پیش از او جَیَدِوَ با سرودن گیتا گووینْدا بستر ویشنوپرستی را فراهم آورده بود. اما پَنچَساکهاها بر خلاف چَیتَنیَ به «گیانَ میشرَ بهَکتی مارگَ» باور داشتند که به فلسفهٔ بودایی ادبیات چَریا نزدیک‌تر بود.

تأثیرگذارترین اثر این دوره «بهاگَبَتَ» سرودهٔ جَگَنّاتهَ داس بود که به‌عنوان راهنمای فلسفی روزمره تأثیری ژرف بر فرهنگ اودیا گذاشت.

«جَگَموهَنَ رامایَنَ» اثر بَلَرامَ داس و «لَکشمی پورانَ» او که نخستین بیانیهٔ آزادی زنان در ادبیات هند شمرده شده از دیگر ستون‌های ادبیات اودیا هستند.

مادهَوی پَتَّنایَک نخستین شاعر زن اودیا به‌شمار می‌آید که سروده‌های عبادی برای جَگَنّاته نوشت.

## ریتی جوگَ (سدهٔ ۱۶ تا اواسط سدهٔ ۱۷)

در این دوره حماسه‌های تخیّلی (کالپَنیکا) و پوراناها فراوانی سروده شد. از آثار شاخص می‌توان به «گوپاکِلی» و «پَریمالا» از نَرَسینگهَ سِنا، «شَشیسِنا» از پرَتاپ رای، و «پرِمَ پَنچامروتَ» از بهوپَتی پَندیت اشاره کرد.

در سدهٔ شانزدهم سه شاعر «گیتا گووینْدا» ی جَیَدِوَ را به اودیا ترجمه کردند: دهَرَنیدهَرَ میشرا، بریندابَن داس («رَسابَریدهی») و تریلوچَن داس («گووینْداگیتا»).

## دورهٔ اوپِندرَ بهَنجَ (اواخر سدهٔ ۱۷ تا سدهٔ ۱۸)

این دوره که «بهَنجَ‌یوگ» نیز نامیده می‌شود با شاعرانی مانند دهَنَنجَیَ بهَنجَ و سپس اوپِندرَ بهَنجَ (۱۶۸۵–۱۷۲۵) به اوج رسید. اوپِندرَ بهَنجَ در شگردهای ادبی، شعر تصویری و آرایه‌های لفظی استاد بود و آثارش مانند «وَیدِهیشَویلاس»، «کَلاکَئوتوکَ» و «سوبهَدراپَرینَیَ» ادبیات اودیا را به نقطهٔ اوج رسانید. دینَ‌کریشنَ داس (۱۶۵۱–۱۷۰۳) نیز از شاعران برجستهٔ این دوره بود که «رَسَکَلّول» و آثار دیگری سرود.

## دورهٔ نوین (از ۱۸۵۰ به‌بعد)

### رادهاناتْه یوگ

با ورود بریتانیا و آشنایی با ادبیات انگلیسی، ادبیات اودیا دگرگونی بنیادین یافت. رادهاناتْه رای شاعر برجستهٔ این برهه بود که آثار حماسی‌تاریخی مانند «پارَوَتی» و «مَهایاترا» (نخستین حماسهٔ اودیا به وزن آزاد، متأثر از میلتون) را سرود.

فَکیرموهَن سِناپَتی پدر داستان‌نویسی اودیا شناخته می‌شود. رمان «چَهَمانَ آتْه‌گونْتهَ» او از نخستین رمان‌های واقع‌گرایانهٔ هند است.

فَکیرموهَن سِناپَتی
### ساتیَوادی یوگ

گوپَبَندهو داس جنبش ادبی «ساتیَوادی» (حقیقت‌گویی) را بنیان نهاد. آثار او شامل «دهَرمَپَدَ» و «بَندیر آتمَکَتها» است.

گوپَبَندهو داس
### دورهٔ رمانتیک و پیشرو

مایادهَر مانَسینگْه شاعر پیشروی دورهٔ رمانتیک بود. پس از او در دورهٔ پیشرو (پرَگَتی‌یوگ)، ساچّیدانَندَ رائوترای با آثاری چون «پَلّی‌چیترَ» و «پاندولیپی» خود را مطرح ساخت.

در دوران معاصر رمان‌نویسانی مانند گوپینَتْه مَهانتی و داستان‌نویسانی چون مَنوج داس و شاعرانی مانند سیتاکانتَ مَهاپاترَ ادبیات اودیا را غنی‌تر ساخته‌اند.

## ویژگی‌های زبانی

زبان اودیای نوین عمدتاً از واژه‌های تدبهوَ (واژه‌های تحول‌یافته از سانسکریت از راه پراکریت) تشکیل شده و وام‌واژه‌هایی نیز از انگلیسی و هندوستانی در آن راه یافته‌است. خط اودیا از خانوادهٔ خطوط برهمی است و دست‌نوشته‌های کهن بر برگ نخل نگاشته می‌شدند.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Odia literature». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «ओड़िया साहित्य». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای هندی*، بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* پیشینهٔ ادبیات اودیا