# جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا

| جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا |
| --- |
| بخشی از جنگ ۱۹۴۸ فلسطین و استعمارزدایی از آسیا |
|  جنگجویان فلسطینی در کنار یک کامیون زرهی سوخته هاگانا در نزدیکی اورشلیم (مارس ۱۹۴۸) |
|

|  |  |
| --- | --- |
| تاریخ | ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷ – ۱۴ مه ۱۹۴۸ |
| موقعیت | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| نتایج |
پیروزی شورای ملی یهود
* صدور منشور استقلال اسرائیل
* مداخله کشورهای عربی همسایه و آغاز جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
 |

 |
| طرف‌های درگیر |
| * **شورای ملی یهود**
	+ هاگانا
		- پالماخ
	+ ایرگون
	+ لحی
	+ داوطلبان خارجی
	+ قبایل متحد بادیه‌نشینان
 | * **کمیته عالی عرب**
	+ ارتش جهاد مقدس
	+ ارتش آزادی‌بخش عرب
* اردن
	+ هنگ عربی
 | * **بریتانیا**
	+ قیومیت بریتانیا بر فلسطین
 |
| فرماندهان و رهبران |
|  داوید بن گوریون  یاکوف دوری  ایگائیل یادین  ایگال آلون  مناخم بگین |  فوزی القاوقجی  عبدالقادر الحسینی **†** |  گوردون مک‌میلان |
| قوا |
|
۱۵٬۰۰۰ (آغاز) ۳۵٬۰۰۰ (پایان) |
چند هزار عرب نزدیک به ۱۰۰–۲۰۰ فراری بریتانیایی |
۷۰٬۰۰۰ |
| تلفات و خسارات |
|
۸۹۵ کشته (تا ۹ آوریل) |
۹۹۱ کشته (تا ۹ آوریل) |
۱۲۳ کشته ۳۰۰ زخمی |

**جنگ داخلی ۱۹۴۷–۱۹۴۸ در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا** نخستین مرحله از جنگ ۱۹۴۸ فلسطین بود که از ۳۰ نوامبر ۱۹۴۷ تا ۱۴ مه ۱۹۴۸ ادامه یافت. این درگیری پس از تصویب قطعنامه ۱۸۱ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد آغاز شد که بر پایه آن طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین به یک کشور یهودی و یک کشور عربی پیشنهاد می‌شد. در پی این رأی‌گیری، جامعه‌های یهودی و عربی سرزمین فلسطین به رویارویی با یکدیگر پرداختند؛ در حالی که بریتانیا که مسئول برقراری نظم بود، خروج نیروهای خود را سازمان‌دهی می‌کرد و تنها گاه به گاه مداخله می‌نمود.

در ماه‌های پایانی جنگ داخلی، از آوریل تا اواسط مه ۱۹۴۸، نیروهای صهیونیست با اجرای نقشه دالت به تصرف شهرها و سرزمین‌هایی پرداختند که بر پایه طرح تقسیم به کشور یهودی آینده و نیز مناطقی که به کشور عربی و حوزه بین‌المللی اورشلیم اختصاص یافته بود. این حمله به شدت روند اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان را شتاب بخشید که با ابزارهای خشونت‌آمیز گوناگون از جمله چندین کشتار مانند کشتار دیر یاسین همراه بود.

با پایان یافتن قیمومت بریتانیا بر فلسطین در ۱۴ مه ۱۹۴۸ و صدور منشور استقلال اسرائیل، کشورهای عربی همسایه شامل پادشاهی مصر، اردن، پادشاهی عراق و سوریه به سرزمین فلسطین سابق حمله کردند و درگیری به جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تبدیل شد.

## پیش‌زمینه

پرچم فلسطین تحت قیمومت بریتانیا (۱۹۲۷–۱۹۴۸)
فلسطین از سال ۱۹۲۰ زیر نظارت اداری بریتانیا قرار داشت و میدان رقابت میان ملی‌گرایان فلسطینی و صهیونیست بود که هر دو گروه هم با قیمومت بریتانیا و هم با یکدیگر مخالفت می‌ورزیدند.

مخالفت فلسطینیان در شورش اعراب در فلسطین (۱۹۳۶–۱۹۳۹) به اوج رسید؛ درگیری خونینی که در حدود ۵۰۰۰ عرب فلسطینی و ۵۰۰ یهودی را به کشتن داد و بخش بزرگی از رهبران سیاسی فلسطین از جمله محمد امین الحسینی رهبر کمیته عالی عرب را به تبعید واداشت. بریتانیا نیز در واکنش به خشونت‌ها، مهاجرت یهودیان را بر پایه سند سفید ۱۹۳۹ کاهش داد.

پس از جنگ جهانی دوم و هولوکاست، جنبش صهیونیستی توجه و همدردی بیشتری جلب کرد. در فلسطین تحت قیمومت، گروه‌های صهیونیست علیه حکومت بریتانیا جنگیدند. در دو سال و نیم پس از ۱۹۴۵ تا ژوئن ۱۹۴۷، نیروهای انتظامی بریتانیا ۱۰۳ کشته و ۳۹۱ زخمی بر اثر حملات شبه‌نظامیان یهودی متحمل شدند.

در ۱۵ اوت ۱۹۴۷، هاگانا خانه یک خانواده فلسطینی را در نزدیکی پتخ تیکوا منفجر کرد و ۱۲ نفر از جمله یک زن و شش کودک کشته شدند. پس از نوامبر ۱۹۴۷، تخریب خانه‌ها به بخش کلیدی بیشتر حملات هاگانا تبدیل شد.

دیپلماسی در سازش میان دیدگاه‌های گوناگون دربارهٔ آینده فلسطین ناکام ماند. در آغاز نوامبر ۱۹۴۷، هاگانا بسیج برای جنگ را آغاز کرد و فرمان ثبت‌نام همه مردان ۱۷ تا ۲۵ ساله را صادر نمود. در ۱۸ فوریه ۱۹۴۷، بریتانیا خروج از منطقه را اعلام کرد و در ۲۹ نوامبر، مجمع عمومی سازمان ملل متحد طرح تقسیم را با پشتیبانی قدرت‌های بزرگ جهان تصویب کرد؛ هرچند کشورهای عربی با آن مخالفت ورزیدند.

## آغاز جنگ داخلی (۳۰ نوامبر ۱۹۴۷ – ۱ آوریل ۱۹۴۸)

طرح تقسیم ۱۹۴۷ تقسیم فلسطین به یک کشور یهودی و یک کشور عربی را پیشنهاد می‌کرد.
در پی تصویب قطعنامه ۱۸۱ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، شادمانی جامعه یهودی با اعتراض‌های عرب‌ها در سراسر کشور همراه شد. از یکم دسامبر، کمیته عالی عرب اعتصابی سراسری سه‌روزه اعلام کرد.

«بادی از خشونت» بر کشور وزیدن گرفت که نشانه‌ای از جنگ داخلی میان دو جامعه بود. قتل‌ها، انتقام‌گیری‌ها و اقدامات تلافی‌جویانه به سرعت پشت سر هم رخ داد و ده‌ها نفر از هر دو سو کشته شدند. نیروهای بریتانیا برای پایان دادن به چرخه خشونت مداخله نکردند.

نخستین تلفات پس از تصویب قطعنامه، سرنشینان یک اتوبوس یهودی در نزدیکی کفار سیرکین در ۳۰ نوامبر بودند. گروهی هشت‌نفره از یافا به اتوبوس کمین زدند و پنج نفر را کشتند. نیم ساعت بعد به اتوبوس دیگری از خدرا حمله کردند و دو تن دیگر کشته شدند. گفته شد این حمله در تلافی ترور خانواده شوبکی بود که طی آن ده روز پیش‌تر لحی پنج عرب فلسطینی را در نزدیکی هرتزلیا کشته بود.

ایرگون و لحی راهبرد خود در جای‌گذاری بمب در بازارها و ایستگاه‌های اتوبوس پرازدحام را ادامه دادند. در ۳۰ دسامبر، در حیفا، اعضای ایرگون دو بمب به سوی جمعیت کارگران عرب که در صف پالایشگاه ایستاده بودند پرتاب کردند و ۶ نفر را کشتند و ۴۲ نفر را زخمی ساختند. جمعیت خشمگین در پاسخ ۳۹ یهودی را کشتند تا آنکه سربازان بریتانیایی آرامش را بازگرداندند. در اقدام تلافی‌جویانه، نیروهای پالماخ و تیپ کرمل به روستاهای بلد الشیخ و حواسه حمله کردند. در آنچه به کشتار بلد الشیخ شناخته شد، میان ۶۰ تا ۷۰ روستایی کشته شدند.

### بمب‌گذاری‌ها و حملات تلافی‌جویانه

ویرانی ناشی از بمب‌گذاری‌های خیابان بن یهودا در اورشلیم
در ۲۲ فوریه ۱۹۴۸، هواداران محمد امین الحسینی با یاری برخی فراریان بریتانیایی سه حمله با خودرو انفجاری علیه جامعه یهودی سازمان دادند: علیه دفتر روزنامه صهیونیستی «پالستاین پست»، بازار خیابان بن یهودا و حیاط دفاتر آژانس یهودی. این حملات به ترتیب ۲۲، ۵۳ و ۱۳ کشته یهودی و در مجموع ۸۸ کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت.

در تلافی، لحی مینی را بر ریل راه‌آهن در رخووت کار گذاشت که قطار قاهره–حیفا از روی آن رد می‌شد و ۲۸ سرباز بریتانیایی کشته و ۳۵ نفر زخمی شدند. این اقدام در ۳۱ مارس نزدیک قیساریه دریایی تکرار شد و ۴۰ نفر کشته و ۶۰ نفر زخمی شدند که بیشترشان غیرنظامیان عرب بودند.

## جنگ جاده‌ها و محاصره اورشلیم

پس از بمب‌گذاری در هتل سمیرامیس که توسط هاگانا انجام شد
در آغاز سال ۱۹۴۸، نیروهای فرماندهی عبدالقادر الحسینی محاصره‌ای بر ۱۰۰ هزار یهودی ساکن اورشلیم برقرار کردند. عبدالقادر الحسینی در دسامبر ۱۹۴۷ به اورشلیم رسید و با یکصد جنگجوی آموزش‌دیده در سوریه در روستای صوریف در جنوب‌غربی شهر مستقر شد. نیروی مسلح او به‌سرعت به چند هزار نفر رسید و مقر فرماندهی خود را به بیرزیت نزدیک رام‌الله منتقل کرد.

برای مقابله با محاصره، مقامات یه‌شو کوشیدند شهر را با کاروان‌های تا ۱۰۰ خودروی زرهی تأمین کنند اما با افزایش تلفات، این شیوه ناکارآمد شد. تا مارس ۱۹۴۸ تقریباً همه خودروهای زرهی هاگانا نابود شده، محاصره کامل بود و صدها عضو هاگانا در تلاش برای رساندن آذوقه به شهر کشته شده بودند.

### وضعیت جغرافیایی مناطق یهودی‌نشین

به جز نوار ساحلی، مناطق یهودی‌نشین فلسطین بسیار پراکنده بودند و ارتباط میان آنها تنها از راه جاده‌هایی صورت می‌گرفت که از روستاهای عربی می‌گذشت یا در کنار آنها قرار داشت. انزوای ۱۰۰ هزار یهودی اورشلیم، ۲۷ روستا و مستعمره‌نشین نگب و مناطق شمالی جلیل نقطه ضعف راهبردی بزرگی برای یهودیان بود.

سیاست داوید بن گوریون روشن بود: «آنچه یهودیان در دست دارند باید نگه داشته شود. هیچ یهودی نباید بدون اجازه خانه، مزرعه، کیبوتص یا کار خود را رها کند.» در عمل تا پیش از تهاجم مه ۱۹۴۸ هیچ مستعمره‌نشین یهودی تخلیه نشد.

### شکست کاروان‌ها

کمپین کنترل جاده‌ها سویه نظامی فزاینده‌ای یافت. از ۲۲ مارس ۱۹۴۸، کاروان‌های تدارکاتی به اورشلیم دیگر عبور نمی‌کردند. در آن روز کاروانی سی‌وسیله‌ای در تنگه باب‌الواد نابود شد. در ۲۷ مارس نیز کاروان بزرگ بازگشتی از کفار عتصیون در جنوب اورشلیم به کمین افتاد و پس از ۲۴ ساعت نبرد، نیروهای یهودی اسلحه و خودروها را به عرب‌ها واگذاشتند.

ترازنامه هفته آخر مارس برای هاگانا سنگین بود: سه کاروان بزرگ به کمین خورده، بیش از یکصد سرباز کشته شده و بخش عمده ناوگان زرهی نابود شده بود. در همین دوره، مستعمره‌نشینان نگب نیز در ۲۶ مارس از دسترسی جاده ساحلی جنوب محروم شدند.

## آمار تلفات

در دو ماه دسامبر ۱۹۴۷ و ژانویه ۱۹۴۸ نزدیک به هزار نفر کشته و دو هزار نفر زخمی شدند. تا پایان مارس ۱۹۴۸ شمار کشته‌ها از دو هزار و زخمی‌ها از چهار هزار فراتر رفته بود. این ارقام به میانگین بیش از یکصد کشته و دویست زخمی در هفته در میان جمعیت دو میلیون نفری کشور اشاره داشت.

تا ۹ آوریل، طبق برآورد یوآو گلبر، ۸۹۵ یهودی و ۹۹۱ عرب کشته شده بودند و نیروهای بریتانیایی ۱۲۳ کشته و ۳۰۰ زخمی داده بودند.

## سیاست‌های قدرت‌های بزرگ

وضعیت بحرانی سبب شد ایالات متحده آمریکا حمایت خود را از طرح تقسیم پس بگیرد که این امر اتحادیه عرب را تشویق کرد تا باور کند عرب‌های فلسطینی با پشتیبانی ارتش آزادی‌بخش عرب می‌توانند طرح تقسیم را ناکام بگذارند. از سوی دیگر، بریتانیا در ۷ فوریه ۱۹۴۸ تصمیم گرفت از الحاق بخش عربی فلسطین به اردن پشتیبانی کند.

## جابه‌جایی جمعیت

در حالی که جمعیت یهودی فرمان‌های اکید مبنی بر حفظ زمین‌هایشان به هر بهایی دریافت کرده بود، جمعیت عربی بیشتر از ناامنی عمومی کشور آسیب دید. تا ۱۰۰ هزار عرب از طبقات بالا و متوسط شهری حیفا، یافا و اورشلیم یا مناطقی که یهودیان بر آن چیره بودند تخلیه شدند.

## نقشه دالت و حمله صهیونیست‌ها (آوریل – مه ۱۹۴۸)

داوید بن گوریون هاگانا را بازسازی کرد و خدمت نظامی را اجباری ساخت. هر یهودی در کشور باید آموزش نظامی می‌دید. از آوریل ۱۹۴۸ نیروهای صهیونیست نقشه دالت را به اجرا گذاشتند که بر پایه آن شهرها و سرزمین‌های اختصاص‌یافته به کشور یهودی آینده و نیز مناطقی از کشور عربی پیشنهادی و حوزه بین‌المللی اورشلیم تصرف می‌شد.

طبق گزارش ولید خالدی و دیگر مورخان، کمیته مشورتی که بن‌گوریون عملیات را از طریق آن هدایت می‌کرد تصمیم گرفت تمامی روستاهای عربی واقع در کنار جاده‌های راهبردی تل‌آویو–حیفا، اورشلیم–یافا و حیفا–جنین تخریب شوند.

این حمله روند اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان را به‌شدت شتاب بخشید. بیش از ۷۰۰ هزار فلسطینی که نزدیک به ۸۰ درصد جمعیت عرب مناطق تصرف‌شده بودند اخراج شدند یا گریختند و بیش از ۵۰۰ روستا ویران گردید.

## پایان جنگ داخلی و آغاز جنگ اعراب و اسرائیل

با پایان یافتن قیمومت بریتانیا بر فلسطین در ۱۴ مه ۱۹۴۸ و اعلام تأسیس دولت اسرائیل، ارتش‌های کشورهای عربی همسایه شامل پادشاهی مصر، اردن، پادشاهی عراق و سوریه به سرزمین فلسطین سابق حمله بردند و بی‌درنگ به نیروهای اسرائیلی و چندین شهرک یهودی یورش آوردند. بدین ترتیب درگیری گسترش یافت و به جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تبدیل شد.

## ارتش آزادی‌بخش عرب

ارتش آزادی‌بخش عرب متشکل از داوطلبان عرب از کشورهای گوناگون بود که زیر فرماندهی فوزی القاوقجی وارد فلسطین شدند. این نیرو در کنار جنگجویان محلی فلسطینی که زیر فرماندهی عبدالقادر الحسینی در ارتش جهاد مقدس گرد آمده بودند عمل می‌کرد. با این حال، هماهنگی میان فرماندهان عرب ضعیف بود و این امر به سود نیروهای صهیونیست تمام شد.

عبدالقادر الحسینی در ۱۴ ژانویه ۱۹۴۸ شخصاً حمله‌ای هزارنفره به کفار عتصیون را رهبری کرد که با شکست مواجه شد و ۲۰۰ کشته بر جای گذاشت. عبدالقادر الحسینی سرانجام در نبرد قسطل در آوریل ۱۹۴۸ کشته شد.

## نقش بریتانیا

بریتانیا که بر پایه قیمومت جامعه ملل مسئول برقراری نظم بود، در عمل خروج نیروهایش را سازمان‌دهی می‌کرد و تنها به‌طور موردی مداخله می‌نمود. نیروهای بریتانیایی ۷۰ هزار سرباز در فلسطین داشتند اما سیاست رسمی آنها بر عدم مداخله در درگیری‌های میان‌جامعه‌ای متمرکز بود. برخی فراریان بریتانیایی—حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ نفر—به سوی عرب‌ها پیوستند و در برخی عملیات‌ها مانند بمب‌گذاری‌های ۲۲ فوریه در اورشلیم شرکت جستند.

## جستارهای وابسته

* جنگ ۱۹۴۸ فلسطین
* جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل
* طرح سازمان ملل برای تقسیم فلسطین
* نقشه دالت
* اخراج و فرار ۱۹۴۸ فلسطینیان
* نکبت (فلسطین)
* کشتار دیر یاسین

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «1947–1948 civil war in Mandatory Palestine». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Guerre civile de 1947-1948 en Palestine mandataire». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «حرب التطهیر العرقی لفلسطین 1947–48». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* متن قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد