# زبان تساکونی

| زبان تساکونی |
| --- |
| τσακώνικα |
| تابلوی دوزبانه (تساکونی و یونانی استاندارد) در شهر لئونیدیو. تساکونی: *Groússa námou eíni ta Tsakónika. Rotíete na nioúm' alíoï.* ترجمه: «زبان ما تساکونی است. بپرسید تا به شما بگویند.» |
| زبان بومی در | یونان |
| منطقه | شرق پلوپونز، اطراف کوه پارنون |
| قومیت | تساکونی‌ها |
| شمار گویشوران | ۲٬۰۰۰–۴٬۰۰۰  (۲۰۱۸) |
| تبار | زبان‌های هندواروپایی
* زبان‌های هلنی‌تبار
	+ زبان یونانی
		- (مورد مناقشه)
			* دوری
				+ دوری اصلی
					- لاکونی
						* **زبان تساکونی**
 |
| گویش‌ها | پروپونتیس †
شمالی
جنوبی
غربی؟ † |
| کدهای زبان |
| ایزو ۳–۶۳۹ | `tsd` |
| گلاتولوگ | `tsak1248` |
| زبان‌شناسی | `56-AAA-b` |
|  |
|

**زبان تساکونی** (یونانی: Τσακωνική γλώσσα، آوانگاری: *Tsakonikí glóssa*؛ یا گویش تساکونی) یک گونه از زبان‌های یونانی است که در منطقه کینوریا (به‌ویژه در شهرهای تیروس، لئونیدیو و روستاهای اطراف) در شرق پلوپونز صحبت می‌شود.

تساکونی از نظر زبان‌شناسی منحصربه‌فرد است، زیرا تنها بازماندهٔ زنده از گویش دوری باستان است. در حالی که سایر گویش‌های یونانی امروزی عمدتاً از یونانی کوینه (که خود مبتنی بر یونانی آتیک-یونی بود) تکامل یافته‌اند، تساکونی مسیر جداگانه‌ای را طی کرده است. به همین دلیل، این زبان برای گویشوران یونانی استاندارد تا حد زیادی نامفهوم است.

این زبان امروزه به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و تنها چند صد نفر (تا حداکثر ۲۰۰۰ نفر) گویشور بومی دارد که اغلب آن‌ها سالمند هستند. یونسکو این زبان را در «اطلس زبان‌های در خطر جهان» به‌عنوان «به‌شدت در خطر» طبقه‌بندی کرده است.

## ویژگی‌ها

مهم‌ترین ویژگی آوایی تساکونی که آن را به یونانی دوری باستان متصل می‌کند، حفظ صدای «آلفای بلند» (α) است؛ در حالی که این صدا در یونانی آتیک و سپس یونانی مدرن به «اتا» (η - صدای «ای») تغییر یافته است.

* **مثال:** واژه «مادر» در یونانی دوری و تساکونی *mātēr* (μάτηρ) تلفظ می‌شود، اما در یونانی استاندارد به *mitéra* (μητέρα) تغییر یافته است.

## ریشه‌شناسی

اصطلاح «تساکوناس» (Tsakonas) یا «تزاکوناس» (Tzakonas) نخستین بار در نوشته‌های وقایع‌نگاران امپراتوری بیزانس پدیدار می‌شود. آن‌ها این نام قومی را برگرفته از تحریف واژه «لاکوناس» (Lakonas)، به معنای لاکونی/لاکی‌دمونی (اسپارتی) می‌دانستند که اشاره‌ای به ریشه‌های دوری زبان تساکونی است.

## پراکندگی جغرافیایی

نقشه قومی قدیمی پلوپونز؛ مناطق تساکونی‌زبان به رنگ آبی مشخص شده‌اند
امروزه زبان تساکونی در گروهی از شهرها و روستاهای کوهستانی کمی دورتر از ساحل خلیج آرگولیس یافت می‌شود، اگرچه زمانی در مناطق جنوبی‌تر و غربی‌تر و همچنین در سواحل لاکونیا (اسپارت باستان) نیز صحبت می‌شد.

موانع جغرافیایی یونان در برابر سفر و ارتباطات، تساکونی‌ها را تا قرن نوزدهم نسبتاً از بقیه یونان منزوی نگه داشت، اگرچه تجارت محدودی بین شهرهای ساحلی وجود داشت. گسترش آموزش همگانی و بهبود وضعیت سفر که پس از جنگ استقلال یونان آغاز شد، بدین معنا بود که گویشوران مسلط تساکونی دیگر مانند گذشته از سایر نقاط یونان جدا نبودند. علاوه بر این، در طول جنگ، ارتش عثمانی تساکونی‌ها را به سمت شرق راند و در نتیجه، پایتخت دوفاکتوی آن‌ها از پراستوس به لئونیدیو منتقل شد که این امر باعث شد مردم به‌طور قابل‌توجهی کمتر در انزوا باشند. پس از آن، کاهش سریعی در تعداد گویشوران آغاز شد؛ به‌طوری که جمعیت تخمینی ۲۰۰٬۰۰۰ گویشور مسلط، تا سال ۲۰۰۷ به بین ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ نفر کاهش یافت.

با ورود برق به تمام روستاهای تساکونیا تا اواخر دهه ۱۹۵۰، رسانه‌های جمعی یونانی توانستند به دورافتاده‌ترین مناطق نفوذ کنند که این امر بر گفتار گویشوران جوان‌تر تأثیر عمیقی گذاشت. تلاش‌ها برای احیای زبان از طریق آموزش آن در مدارس محلی ظاهراً موفقیت چندانی نداشته است. یونانی استاندارد زبان رسمی دولت، تجارت و آموزش است و این احتمال وجود دارد که ادامه نوین‌سازی تساکونیا منجر به ناپدید شدن این زبان در طول قرن بیست و یکم شود.

منطقه‌ای که امروزه این زبان در آن یافت می‌شود، شامل برخی روستاهای تساکونیا در دامنه‌های کوه پارنون در استان جنوبی کینوریا است؛ از جمله شهرهای لئونیدیو و تیروس و روستاهای ملانا، آگیوس آندریاس، واسکینا، پراستوس، سیتینا و کاستانیتسا.

### وضعیت رسمی

زبان تساکونی هیچ وضعیت رسمی ندارد. دعاها و لیتورژی‌های کلیسای یونان به تساکونی ترجمه شده‌اند، اما معمولاً مانند سایر نقاط یونان از زبان یونانی کوینه باستان در مراسم سنتی کلیسا استفاده می‌شود. گزارش‌هایی مبنی بر تولید برخی مواد آموزشی به زبان تساکونی برای استفاده در مدارس محلی نیز وجود دارد.

## گویش‌ها

سه گویش از زبان تساکونی وجود دارد: شمالی، جنوبی و پروپونتیس.

گویش پروپونتیس در منطقه‌ای صحبت می‌شد که سابقاً مستعمره تساکونی‌ها در دریای مرمره (یا پروپونتیس؛ دو روستای نزدیک به گونن به نام‌های واتیکا و هاووتسی) بود. اعضای این جامعه در جریان مبادله جمعیت میان یونان و ترکیه در سال ۱۹۲۴ در یونان اسکان داده شدند. به نظر می‌رسد تساکونیِ پروپونتیس حدود سال ۱۹۷۰ از میان رفته باشد، هرچند پس از سال ۱۹۱۴ که مردم آن به همراه سایر یونانیان منطقه به دلیل شروع جنگ جهانی اول تبعید داخلی شدند، دیگر زبان اصلی جامعه خود نبود. گویش پروپونتیس از نظر دستوری محافظه‌کارتر بود، اما تحت تأثیر گویش‌های تراکیاییِ یونانیِ مجاور نیز قرار داشت که بسیار به یونانی استاندارد مدرن نزدیک‌تر بودند. پیدایش جامعه پروپونتیس یا به اسکان تساکونی‌ها توسط میخائیل هفتم در قرن سیزدهم نسبت داده می‌شود که صریحاً توسط گئورگیوس پاخیمریس بیزانسی به آن اشاره شده است، یا به زمان شورش اورلوف در سال ۱۷۷۰ مربوط می‌شود. برای نمونه‌ای از تأثیر استانداردسازی یونانی تراکیایی، می‌توان واژه «آب» را مقایسه کرد: در گویش‌های شمالی و جنوبی *ایو* (*ýo*، برگرفته از یونانی باستان ὕδωρ) است، اما در پروپونتیس *نِره* (*neré*) و در استاندارد *نِرو* (*neró*) می‌باشد.

از دو گویش سرزمین اصلی تساکونی، گویش جنوبی در روستاهای ملانا، پراستوس، واسکینا، تیروس، لئونیدیو، پراگماتفیتیس و ساپوناکئیکا صحبت می‌شود، در حالی که گویش شمالی در سیتینا و کاستانیتسا یافت می‌شود. حتی در اوایل سال ۱۹۷۱، یافتن اطلاع‌رسانی که بتواند بیش از «چند واژه مجزا» ارائه دهد برای پژوهشگران در روستاهای شمالی دشوار شده بود. روستاهای شمالی بسیار بیشتر در معرض بقیه جامعه یونان بودند و در نتیجه، به گفته زبان‌شناس نیک نیکلاس، تساکونی شمالی پیش از آنکه بسیار سریع‌تر از تساکونی جنوبی شروع به از بین رفتن کند، تأثیرات واژگانی و آوایی بسیار سنگین‌تری از یونانی استاندارد پذیرفته بود. به‌طور کلی باور بر این است که تساکونی شمالی تحت تأثیر یونانی مدرن بوده و در واقع مثال‌هایی وجود دارد که در آن‌ها تساکونی شمالی از واژگان «مدرن‌تری» نسبت به همتای جنوبی خود استفاده می‌کند. تفاوت اصلی بین تساکونی شمالی و جنوبی، از دست دادن همخوان میان‌واکه‌ای /-l-/ (لام) است که در تساکونی شمالی وجود دارد اما در تساکونی جنوبی حذف شده است. به گفته ماکسیم ال. کیسیلیر، استاد یونانی مدرن در دانشگاه دولتی سنت پترزبورگ، بعید است که وجود /-l-/ در تساکونی شمالی نوآوری متأثر از یونانی استاندارد باشد و به عقیده او، محتمل‌تر است که تساکونی جنوبی دچار تغییر شده باشد.

با توجه به صورت‌های زبانی که توسط اولیا چلبی در قرن هفدهم ثبت شده است، ممکن است زمانی یک گویش چهارم، یعنی گویش غربی، نیز وجود داشته بوده باشد.

## تماس

همواره تماسی با گویشوران یونانی کوینه وجود داشته و این زبان تحت تأثیر گویش‌های یونانی همسایه قرار گرفته است. علاوه بر این، وام‌واژه‌هایی از آروانیتیکا و زبان ترکی استانبولی نیز وجود دارد. واژگان پایه و اصلی همچنان به‌طور قابل‌تشخیصی دوری هستند، اگرچه متخصصان در مورد میزان وجود سایر ویژگی‌های اصیل دوری اختلاف نظر دارند. تنها چند صد گویشور بومی واقعی که عمدتاً سالمند هستند زنده مانده‌اند، اگرچه تعداد بسیار بیشتری می‌توانند به این زبان صحبت کنند اما نه به‌طور کامل و روان.

## جستارهای وابسته

* یونانی دوری
* زبان‌های هلنی
* کینوریا

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tsakonian language». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۲۵.