Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# استعمار دوره باستان

مدیترانه در حدود سده ششم پیش از میلاد. شهرهای فنیقی در این نقشه به رنگ زرد، شهرهای یونانی به رنگ سرخ و دیگر شهرها به رنگ خاکستری نشان داده شده‌اند.
**استعمار دورهٔ باستان** اولین دوره از استعمار در سطح جهان است. تاریخ استعمارگری با دست‌اندازی فنیقی‌ها بر کرانه‌های دریای مدیترانه آغاز می‌شود. فنیقی‌ها در قرن‌های یازدهم تا نهم پیش از میلاد به استعمار حوزهٔ مدیترانه پرداختند و نخست در تیره و سپس در کارتاژ چندین کوچ‌نشین در سراسر کرانهٔ شمالی آفریقا به وجود آوردند. نامدارترین ماندگاه آنان، یعنی کارتاژ، خود رفته-رفته دولت استعمارگر و امپراتوری پهناوری شد که در اوج عظمت خود از سیرنه لیبی تا کرانهٔ شبه جزیرهٔ ایبری (در جنوب غربی اروپا، شامل اسپانیا و پرتغال) دامنه داشت. هدف اصلی از ایجاد این کوچ‌نشین‌ها گسترش بازرگانی بود.

همزمان با فنیقی‌ها، یونانی‌ها هم به جستجوی مستعمره پرداختند، اما نوع استعمار و انگیزهٔ مستعمره‌سازی یونانی‌ها با فینقی‌ها تفاوت عمده داشت. بعضی از کوچ‌نشین‌های یونانی، مانند ماندگاه‌های فنیقی، برای تجارت و گسترش بازرگانی برپا می‌شد، ولی انگیزه‌های سیاسی و حادثه‌جویی و فشار افکار عمومی هم از عوامل عمدهٔ مهاجرت یونانی‌ها از شهرهای یونانی بود. نظام حکومت در مستعمره‌های یونان با نظام حکومت در مستعمره‌های امروز همانندی چندانی نداشت. تمام مستعمره‌های یونان، به جز مستعمره‌های دولتشهر آتن، استقلال کامل داشتند و تنها از لحاظ نظامی و اقتصادی به دولت اصلی وابسته بودند و مهم‌تر آنکه به مستعمره از آغاز استقلال داده می‌شد.

شیوهٔ استعمارگری روم نیز دگرگونه بود. این دولت بیشتر در خشکی و از راه فتح نظامی به گسترش خاک خود می‌پرداخت. در دورهٔ امپراتوری روم، مستعمره‌ها، در واقع، پایگاه‌هایی برای پراکندن فرهنگ رومی بودند. پس از برافتادن امپراتوری روم تا برآمدن اروپا در قرن‌های پانزدهم و شانزدهم، نمونه‌های بارز دولت‌های استعمارگر دولت‌شهرهای ایتالیا در کرانه‌های مدیترانه بودند. در سده‌های دوازدهم و سیزدهم جنوا و ونیز و مستعمره‌هایی در کرانه‌های اسپانیا و سرزمین‌های بربرنشین (مراکش، تونس، الجزایر) و نیز در دالماسی و جزایر یونان داشتند. این مستعمره‌ها، مانند مستعمره‌های فنیقی، بیشتر قرارگاه‌های تجارتی بودند.

## جستارهای وابسته

* استعمار دوره دوم
* استعمار دوره سوم
* استعمار نو

## پانویس
# مورمونیسم

معبد سالت لیک، معبدی متعلق به کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان در سالت لیک سیتی، یوتا
**مورمونیسم** (به انگلیسی: Mormonism) الهیات و سنت دینی جنبش مقدسین آخرین زمان از مسیحیت استعادیه است که توسط جوزف اسمیت در غرب نیویورک در دهه‌های ۱۸۲۰ و ۱۸۳۰ بنیان نهاده شد. واژهٔ مورمونیسم برای اشاره به جنبه‌های مختلف این جنبش به‌کار رفته است، هرچند از سال ۲۰۱۸ تلاش‌هایی از سوی کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان برای فاصله گرفتن از این عنوان انجام شده‌است. یک تاریخ‌نگار به‌نام سیدنی الستروم در سال ۱۹۸۲ نوشت که بسته به زمینهٔ مورد نظر، واژهٔ مورمونیسم می‌تواند به «یک فرقه، یک آیین رازآلود، یک دین جدید، یک کلیسا، یک ملت، یا یک فرهنگ فرعی آمریکایی» اشاره داشته باشد؛ در واقع، این اصطلاح در زمان‌ها و مکان‌های مختلف می‌تواند همهٔ این‌ها باشد.

یکی از ویژگی‌های برجستهٔ الهیات مورمونی، کتاب مورمون است؛ متنی متعلق به قرن نوزدهم که خود را روایتی از سرگذشت مردم بومی قارهٔ آمریکا و روابطشان با خدا معرفی می‌کند. الهیات مورمونی دربرگیرندهٔ باورهای رایج مسیحی است که با الهامات دریافتی اسمیت و سایر رهبران مذهبی تغییر یافته‌اند. این آموزه‌ها شامل استفاده و باور به کتاب مقدس و دیگر متون مقدس نظیر آموزه‌ها و میثاق‌ها و مروارید گران‌بها می‌شود. مورمونیسم همچنین آموزه‌های مهمی چون ازدواج ابدی، پیشرفت جاودان، تعمید برای مردگان، چندهمسری، پاکدامنی جنسی، سلامت (مشخص‌شده در کلمهٔ حکمت)، روزه و رعایت شبات را شامل می‌شود.

با این حال، خودِ الهیات مورمونی یکپارچه نیست؛ از سال ۱۸۳۱ و به‌ویژه پس از مرگ جوزف اسمیت، گروه‌های گوناگونی از کلیسای مسیح که اسمیت بنیان نهاده بود، جدا شدند. یک منبع تخمین زده که بیش از ۴۰۰ فرقه از جنبش اولیهٔ جوزف اسمیت منشعب شده‌اند. جدای از تفاوت در رهبری، تفاوت عمدهٔ این گروه‌ها در دیدگاهشان نسبت به چندهمسری است؛ امری که کلیسای مورمونی مستقر در یوتا در سال ۱۸۹۰ آن را ممنوع کرد، و همچنین تثلیث که کلیسای عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان آن را تأیید نمی‌کند. شاخه‌ای از الهیات که تلاش دارد چندهمسری را حفظ کند، به‌نام مورمونیسم بنیادگرا شناخته می‌شود و چند کلیسای مختلف را دربر می‌گیرد. گروه‌های دیگر مانند اجتماع مسیح (پیش‌تر: کلیسای تجدید سازمان‌یافتهٔ عیسی مسیح مقدسین آخرین زمان) تثلیث را تأیید کرده و آموزه‌های خود را مسیحیت استعادیهٔ تثلیث‌باور توصیف می‌کنند.

اصطلاح «فرهنگ مورمونی» به‌دست مورمون‌های فرهنگی رایج شد؛ کسانی که با این فرهنگ—که به‌ویژه در بخش‌هایی از غرب ایالات متحدهٔ آمریکا حضوری پررنگ دارد—احساس همبستگی می‌کنند، اما الزاماً با الهیات آن موافق نیستند.

## جستارهای وابسته

* جنبش‌های نوپدید دینی

## منابع

## پیوند به بیرون