# فیلم‌نامه

**فیلم‌نامه** یا **سناریو** (به فرانسوی: Scénario) متنی شامل تمامی گفت‌وگوها، شخصیت‌ها، مکان‌ها و وقایع یک اثر سینمایی، سریال تلویزیونی یا رادیویی یا یک بازی ویدئویی است. این سند به عنوان نقشهٔ اصلی و راهنمای ساخت اثر برای کارگردان، بازیگران و گروه تولید کاربرد دارد.

## تفاوت فیلم نامه و فیلم نامه دکوپاژ شده

**فیلمنامه** و **فیلمنامه دکوپاژ شده** دو مفهوم مرتبط اما متفاوت در فرایند ساخت فیلم هستند. هر دو به عنوان نقشه راهی برای ساخت فیلم به کار می‌روند، اما در سطح جزئیات و عمق اطلاعات با هم تفاوت دارند.

### فیلمنامه

* **تعریف:** یک متن نوشتاری است که دیالوگ‌ها، توصیفات صحنه‌ها و روایت داستان را به صورت خطی و دنباله‌دار ارائه می‌دهد.
* **هدف:** انتقال کلی داستان، شخصیت‌ها، مکان‌ها و رویدادها به عوامل تولید فیلم.
* **محتوا:** شامل عناصری مانند:
	+ عنوان صحنه
	+ نام شخصیت‌ها
	+ دیالوگ‌ها
	+ توصیفات محیط و اقدامات شخصیت‌ها

### فیلمنامه دکوپاژ شده

* **تعریف:** نسخه توسعه‌یافته‌ای از فیلمنامه است که اطلاعات دقیق‌تری دربارهٔ نحوه فیلمبرداری هر صحنه ارائه می‌دهد.
* **هدف:** راهنمایی کارگردان و گروه فیلمبرداری برای اجرای دقیق صحنه‌ها.
* **محتوا:** علاوه بر عناصر موجود در فیلمنامه، شامل اطلاعاتی مانند:
	+ **نوع نما:** کلوزآپ، مدیوم شات، لانگ شات و…
	+ **زاویه دوربین:** بالا، پایین، روبرو، مورب و…
	+ **حرکت دوربین:** پان، تیلت، دالی، ترک و…
	+ **نوع لنز:** واید، نرمال، تله و…
	+ **نورپردازی:** نوع نور، جهت نور، شدت نور
	+ **صداگذاری:** افکت‌های صوتی، موسیقی متن
	+ **طراحی صحنه:** دکور، لباس، آرایش

**تفاوت اصلی بین فیلمنامه و فیلمنامه دکوپاژ شده: **سطح جزئیات:** فیلمنامه دکوپاژ شده بسیار جزئی‌تر است و اطلاعات فنی بیشتری را ارائه می‌دهد.
* **هدف:** فیلمنامه برای انتقال کلی داستان است، در حالی که فیلمنامه دکوپاژ شده برای اجرای دقیق صحنه‌ها در فیلمبرداری استفاده می‌شود.

**به عبارت ساده‌تر: **فیلمنامه:** طرح کلی داستان را ارائه می‌دهد.
* **فیلمنامه دکوپاژ شده:** نحوه اجرای بصری داستان را مشخص می‌کند.

**مثال:**

در یک فیلمنامه ممکن است نوشته شود: «علی وارد اتاق می‌شود و با دیدن مریم تعجب می‌کند.»

در فیلمنامه دکوپاژ شده، این صحنه ممکن است به این شکل توصیف شود:

* **نمای کلوزآپ از دستگیره در:** دست علی در حال چرخاندن دستگیره در است.
* **نمای مدیوم شات از علی:** علی با احتیاط وارد اتاق می‌شود.
* **نمای کلوزآپ از چهره مریم:** مریم با چشمانی گشاد به علی نگاه می‌کند.

**در نتیجه:**

فیلمنامه دکوپاژ شده، پل ارتباطی بین دنیای خیالی داستان و اجرای عملی آن در سینما است. این سند، به کارگردان و گروه فیلمبرداری کمک می‌کند تا با دقت و هماهنگی بیشتری، فیلم را به تصویر بکشند.

یک صفحه فیلم‌نامه
## بخش‌های فیلم‌نامه

### صحنه

صحنه کوچک‌ترین واحد کنش دراماتیک در فیلم‌نامه ست. در هر صحنه دو عنصر زمان و مکان اهمیت دارد و حداقل یکی از این دو عنصر یا هر دو باید پیوستگی داشته باشد.
فیلم‌نامه به صورت صحنه‌های شماره‌گذاری شده نوشته می‌شود. از نظر شیوه نگارش هر «صحنه» شامل سه بخش است:\*

* **سطر معرفی** - نشان می‌دهد صحنه داخلی است یا خارجی و در چه زمانی و در چه مکانی اتفاق می‌افتد.
* **شرح صحنه** - ضمن توصیفی حداقلی مکان اتفاقات فیزیکی که در صحنه رخ می‌دهد شرح داده می‌شود.
* **گفتگو** - نام شخصیت، طرز بیان یا نام مخاطب که در پرانتز می‌آید و خودِ گفتگو.

گاه شیوهٔ انتقال به صحنهٔ بعد مانند برش، فید یا دیزالو… در پایان صحنه نوشته می‌شود.

### سکانس

سکانس، یک فصل از فیلم‌نامه است که می‌تواند از یک یا چند صحنه تشکیل شود و یک موضوع را دنبال می‌کند که با پایان یافتن آن موضوع، سکانس نیز عوض می‌شود.

## نظر سید فیلد

سید فیلد یکی از نظریه‌پردازان آمریکایی سینما در حوزهٔ فیلم‌نامه‌نویسی عقیده داشت که اگر بخواهیم فیلم‌نامه را به سه قسمت تقسیم کنیم و از آن‌ها با عنوان، شروع، میان و پایان نام ببریم اینگونه می‌توان توضیحش داد:

1. شروع: ایجاد مخمصه. شخصیت اصلی چه می‌خواهد؟ چه چیز لازم دارد؟ باید چه بکند که به آنچه می‌خواهد برسد؟
2. میان: تعارض، عمل و عکس‌العمل. شخصیت اصلی برای به دست آوردن آنچه که می‌خواهد تقلا می‌کند و معمولاً در انتهای قسمت میانه شکست می‌خورد. اما در اثنای این شکست شروع به درک نیازهای حقیقی‌اش می‌کند.
3. پایان: تقلای نهایی، رفع مشکل و پیامد. پایان احساسی که در آن شخصیت اصلی پی می‌برد واقعاً به چه چیزی نیاز داشته است، چه به آنچه که می‌خواسته برسد یا نرسد.

## انواع فیلم‌نامه

فیلم‌نامه اصلی پدرخوانده: قسمت دوم
* فیلم‌نامه کوتاه
* فیلم‌نامه بلند
* فیلم‌نامه سریالی
* فیلم‌نامه اقتباسی
* فیلم‌نامه مستند

## مراحل نوشتن فیلم‌نامه

1. موضوع
2. سوژه
3. ایده
4. ریخت‌شناسی
5. طرح
6. سیناپس
7. تریتمنت
8. صحنه بندی

## در جشنواره‌ها

* جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه غیراقتباسی
* جایزه اسکار بهترین فیلم‌نامه اقتباسی
* سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه جشنواره فیلم فجر

## کتاب‌شناسی فیلم‌نامه‌نویسی در زبان فارسی

در جدول زیر کتاب‌هایی که دربارهٔ فیلم‌نامه‌نویسی به زبان فارسی منتشر شده‌اند فهرست شده است:

| تاریخ | عنوان | نویسنده | مترجم | ناشر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۹۴ | معماری درام: پیرنگ، شخصیت، درونمایه، ژانر و سبک | جو استاکدیل، رابین استاکدیل، دیوید لتوین | امیر راکعی | نشر ساقی |
| ۱۳۸۳ | نوشتن برای سینما | گروه نویسندگان | گروه مترجمان | بنیاد سینمایی فارابی |
| ۱۳۶۶ | فیلم‌نامه‌نویس از نگاه فیلم‌نامه‌نویس | ویلیام فروک | فیروزه مهاجر، کاوشگر | سروش |
| ۱۳۹۲ | شناخت عوامل نمایش | ابراهیم مکی |  | سروش |
| ۱۳۹۳ | از فیلم‌نامه تا فیلم | لیندا سیگر، ادوارد وتمور | جلیل شاهری لنگرودی | افراز |
| ۱۳۹۲ | راهنمای عملی فیلم‌نامه‌نویسی | لورا شلهارت | پدرام لعل‌بخش | افراز |
| ۱۳۹۳ | چگونه فیلم‌نامه بنویسیم | سید فیلد | عباس اکبری | نیلوفر |
| ۱۳۸۹ | اقتباس برای فیلم‌نامه | محمد خیری |  | سروش |
| ۱۳۸۳ | بازنویسی فیلم‌نامه | لیندا سیگر | عباس اکبری | سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، سوره مهر |
| ۱۳۷۹ | چگونه در ۲۱ روز فیلم‌نامه بنویسیم | ویکی کینگ | عباس اکبری | برگ/امیر کبیر |
| ۱۳۸۰ | خلق شخصیت‌های ماندگار | لیندا سیگر | عباس اکبری | سروش/امیرکبیر |
| ۱۳۸۳ | راهنمای فیلم‌نامه‌نویس | سید فیلد | عباس اکبری | ساقی/نیلوفر |
| ۱۳۸۳ | راه گشای فیلم‌نامه‌نویسی | سید فیلد | جلیل شاهری لنگرودی | دستان |
| ۱۳۸۸ | داستان | رابرت مک کی | محمد گذرآبادی | هرمس |
| ۱۳۶۵ | فن سناریو نویسی | یوجین ویل | پرویز دوایی | وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اداره کل تحقیقات و روابط سینمایی |
| ۱۳۶۸ | نگارش فیلم‌نامه داستانی | سرگی میخائیلوویچ آیزنشتین | مسعود مدنی، احمد ضابطی جهرمی | عکس معاصر |
| ۱۳۷۳ | شخصیت پردازی در سینما | مجید امامی |  | برگ |
| ۱۳۷۴ | کلیدهای نویسندگی | حیدرعلی عمرانی |  | دفتر پژوهشهای فرهنگی |
| ۱۳۸۳ | فیلم‌نامه‌نویسی برای سینما و تلویزیون | آلن آرمر | عباس اکبری | سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری، سوره مهر/نیلوفر |
| ۱۳۸۲ | نگارش فیلم‌نامهٔ مستند | دوایت وی سویین، جوی آر سویین | عباس اکبری، امیر پوریا | ساقی |
| ۱۳۷۶ | نوشتن فیلم‌نامه | میشل شیون | ماندانا بنی اعتماد | ایثارگران |
| ۱۳۸۸ | مقدمه‌ای بر فیلم‌نامه‌نویسی | ابراهیم مکی |  | سروش |
| ۱۳۷۸ | راهنمای نگارش گفتگو | ویلیام نوبل | عباس اکبری | سروش |
| ۱۳۷۸ | روند اقتباس | ویلیام گلدمن | عباس اکبری | سروش |
| ۱۳۷۳ | روند فیلم‌نامه‌نویسی | رابرت برمن | عباس اکبری | برگ/امیرکبیر |
| ۱۳۸۰ | کارگاه سناریو | گابریل گارسیا مارکز | محمدرضا راهور | شیرین |
| ۱۳۸۰ | فیلم‌نامه اقتباسی | لیندا سیگر | عباس اکبری | نقش و نگار/نیلوفر |
| ۱۳۸۰ | نگارش فیلم‌نامه کوتاه | ویلیام فیلیپس | عباس اکبری | سروش |
| ۱۳۸۰ | هنر نگارش کمدی تلویزیونی | لو شوارتز | جمال آل احمد، عباس بیاتی | سروش |
| ۱۳۸۲ | راهنمای نگارش فیلم‌نامه | یورگن ولف، کری کاکس | عباس اکبری | سروش |
| ۱۳۸۶ | ذن و هنر نگارش فیلم‌نامه | ویلیام فروگ | عباس اکبری | نیلوفر |
| ۱۳۸۶ | چگونه از هر چیزی «فیلم‌نامه» اقتباس کنیم | ریچارد کریوولن | بابک تبرایی | بنیاد سینمایی فارابی |
| ۱۳۹۲ | سفر نویسنده | کریستوفر وگلر | محمد گذر آبادی | مینوی خرد |
| ۱۳۸۷ | نظریه و تحلیل درام | مانفرد فیستر | مهدی نصرالله زاده | مینوی خرد |
| ۱۳۸۹ | بوطیقای ارسطو برای فیلم‌نامه‌نویسان | میکل تی‌یرنو | محمد گذر آبادی | نشر ساقی |
| ۱۳۹۱ | الگوی پیکره بندی فیلمنامه‌های موفق | شهرام کهرابی |  | افراز |
| ۱۳۹۳ | تمرین فیلم‌نامه‌نویسی | ژان‌کلود کاریر، پاسکال بونیترز | نادر تکمیل همایون | روزنه کار |
| ۱۳۹۳ | آناتومب داستان ۲۲ گام تا استاد شدن در داستان‌گویی | جان تروبی | محمد گذر آبادی | آوند دانش |
| ۱۳۹۷ | هنر پی رنگ سازی | لیندا جی. کوگل | حسین شیرزادی | سفیدسار |

## کتاب‌شناسی فیلم‌نامه خارجی در زبان فارسی

برخی از فیلمنامه‌های برجسته غیرفارسی به زبان فارسی ترجمه شده. چند نمونه از این قرار است:

| تاریخ | عنوان | نویسنده | مترجم | ناشر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۹۶ | افشاگری | تام مک‌کارتی، جاش سینگر | آرمیتا شهنازی | سفیدسار |
| ۱۳۹۶ | هزارتوی پن | گیر مو دل تورو | ساسان م. ک عاصی | سفیدسار |
| ۱۳۹۵ | پرندگان | اوان هانتر | شیما الهی | سفیدسار |
| ۱۳۹۵ | همشهری کین | اورسون ولز، هرمان جی، منکی ویج | موحد تاری مرادی | سفیدسار |
| ۱۳۹۳ | میلیونر زاغه‌نشین | سیمون بوفوی | سونیاز سلطانی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | جاذبه | آلفونسو کوئرون، خوناس کوئرون، رودریگو گارسیا | حمید دشتی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | پسرانگی | ریچارد لینکلیتر | آرین مظفری | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | هتل بزرگ بوداپست | وس اندرسون، هوگوگینس | نیلوفر شاندیز | سفیدسار |
| ۱۳۹۳ | سخنرانی پادشاه | دیوید سیدلر | آرمیتا شهنازی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | پاندای کونگ‌فوکار | جاناتان ایبل، گلن برگر | ساسان م.ک. عاصی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | بازیگر | میشل آزاناویسوس | موحد تاری مرادی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | آگوست؛ اوسیج کانتی | تریسی لتز | نیلوفر شاندیز | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | کازابلانکا | ژولیوس جی. اپساین، فیلیپ جی. اپساین، هاوارد کاچ | سون‌یاز سلطانی | سفیدسار |
| ۱۳۹۴ | آغاز | کریستوفر نولان | سون‌یاز سلطانی، علی زوار | سفیدسار |
| ۱۳۷۱ | زمین می‌لرزد | لوکینو ویسکونتی | مسعود اوحدی | خجسته |
| ۱۳۷۹ | کازابلانکا | هوارد کاچ، جولیوس اپستاین، فیلیپ اپستاین | مسعود اوحدی | الست فردا |
| ۱۳۸۰ | محله چینی‌ها | رابرت تاون | مسعود اوحدی | الست فردا |
| ۱۳۷۴ | هفت سامورایی | آکورا کروسوا | مسعود اوحدی | سروش |

## کتاب‌شناسی فیلم‌نامه ایرانی

برخی از فیلمنامه‌های ایرانی ماندگار شده و ارزش ادبی یافته. چند نمونه از این قرار است:

| تاریخ | عنوان | نویسنده |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۴۹ | *عیار تنها* | بهرام بیضایی |
| ۱۳۶۰ | *اتوبوس* | محمود دولت‌آبادی |
| ۱۳۹۴ | *ابد و یک روز* | سعید روستایی |

## جستارهای وابسته

* فهرست فیلم‌نامه‌نویسان اهل ایران
* فهرست فیلم‌نامه‌نویسان سینما و تلویزیون ایران

## پیوند به بیرون

* تالار فیلم‌نامه‌نویسان
* ۱۰۱ فیلم‌نامه برتر تاریخ سینما
* فیلم‌نامه‌های به زبان فرانسوی lecteursanonymes.org

## پانویس

## منابع

* فروگ، ویلیام (۱۳۸۶)، *ذن و هنر نگارش فیلم‌نامه*، ترجمهٔ عباس اکبری، تهران: نیلوفر، شابک ۹۶۴-۴۴۸-۳۱۰-۳
* اکبری، عباس (۱۳۷۸)، «مقدمه»، *راهنمای فیلم‌نامه*، ترجمهٔ عباس اکبری، سید فیلد، تهران: نشر ساقی، ص. ۱، شابک ۹۶۴-۵۶۷۵-۰۶-۵

## پیوند به بیرون

* چند نمونه از فیلم‌نامه فرانسوی scenario-film.fr
* چند نمونه از فیلم‌نامه فرانسوی lecteursanonymes.or