# کتیبه سلوان

**کتیبهٔ سلوان** (عبری: כתובת השילוח‎‎، معروف به KAI 189)، کتیبه‌ای به زبان عبری باستان است که درون تونل سلوان کشف شده است. این تونل، آب چشمهٔ جیحون را به‌سوی حوض سلوان، واقع در شهر داوود در محلهٔ سلوانِ اورشلیم شرقی، هدایت می‌کرد. این کتیبه، فرایند ساخت تونل را توصیف می‌کند و بر پایهٔ سبک نگارش، قدمت آن به قرن هشتم پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. کتیبهٔ سلوان از این جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که تنها کتیبهٔ شناخته‌شده از دوران اسرائیل و یهودای باستان است که به یک پروژهٔ ساختمانی عمومی اشاره می‌کند؛ در حالی‌که کتیبه‌هایی از این دست در باستان‌شناسی مصر و بین‌النهرین بسیار رایج بوده‌اند.

این کتیبه یکی از کهن‌ترین اسناد شناخته‌شده از نوع خود است که به زبان عبری و با استفاده از الفبای نیاعبری – گونه‌ای منطقه‌ای از الفبای فنیقی – نگاشته شده است. کتیبهٔ سلوان در حال حاضر بخشی از مجموعه‌های موزهٔ باستان‌شناسی استانبول به‌شمار می‌آید.

## تاریخچه

### کشف

تونل سلوان در سال ۱۸۳۸ میلادی توسط ادوارد رابینسون کشف شد. هرچند این تونل در طول قرن نوزدهم به‌دست رابینسون، چارلز ویلسون و چارلز وارن به‌طور گسترده مورد بررسی و کاوش قرار گرفت، اما هیچ‌یک از آنان موفق به کشف کتیبهٔ سلوان نشدند. احتمال می‌رود علت این امر، انباشت رسوبات معدنی بر روی دیواره‌های تونل بوده باشد که سبب شده بود کتیبه به‌سختی قابل مشاهده باشد.

در سال ۱۸۸۰ میلادی، شاگرد ۱۶ سالهٔ کنراد شیک، رئیس مؤسسهٔ آموزش حرفه‌ای انجمن لندن برای ترویج مسیحیت در میان یهودیان، هنگام کاوش در تونل، موفق به کشف این کتیبه شد.

کتیبه در صخره‌ای در ضلع شرقی تونل و در فاصلهٔ حدود ۱۹ فوت داخل تونل از استخر سلوان حک شده بود. شیک در اولین انتشار خود با عنوان «کتیبهٔ فنیقی در حوض سلوان» این یافته را شرح داد.

> … یکی از شاگردانم هنگام پایین رفتن از ضلع جنوبی تونل، پایش به تکه‌های شکستهٔ سنگ برخورد کرد و به داخل آب افتاد. وقتی به سطح آب بازگشت، متوجه علائمی شبیه حروف حک‌شده روی دیوارهٔ سنگ شد. من سپس با وسایل لازم برای بررسی کشف او به محل شدم.
>
>

پس از مدتی، هنگامی که هوراتیو اسپافورد شاگرد را به فرزندی پذیرفت، هویت او مشخص شد و او به عنوان جیکوب الیاهو شناخته شد، که بعدها نام خانوادگی اسپافورد را اختیار کرد. هفتاد سال بعد، در سال ۱۹۵۰ میلادی، برتا اسپافورد وستر، خواهرخواندهٔ الیاهو، داستان کشف کتیبه را بازگو کرد؛ داستانی که یک سال پیش از ورود او به شهر رخ داده بود.

> جیکوب، فردی با هوش بالاتر از حد متوسط و استعداد برجسته در زبان‌ها بود. او پنج زبان را روان صحبت می‌کرد و با چند زبان دیگر نیز آشنایی نسبی داشت. علاقهٔ او به باستان‌شناسی باعث شد که سال پیش از ورود ما به اورشلیم، کتیبهٔ سلوان را کشف کند… تخیل جیکوب با آشنایی او با تونل زیرزمینی در تپهٔ اوفال، که توسط پادشاه حزقیا برای هدایت آب به داخل شهر حفر شده بود، برانگیخته شد. شایعات محلی حاکی بود که این تونل توسط اژدها یا جن تسخیر شده است، با این حال، جیکوب مصمم شد تونل را کشف کند… در حین حرکت در تونل و یافتن مسیر، او ناگهان متوجه شد که مکان اسکنه‌ها تغییر کرده و اکنون از چپ به راست رفته‌اند. این امر نشان می‌داد که او دقیقاً در همان نقطه‌ای قرار دارد که کارگران پادشاه در زیر شهر با یکدیگر ملاقات کرده بودند. جیکوب با دقت کامل تمام دیوارها را لمس کرد و مطمئن شد که انگشتانش کتیبه‌ای حک‌شده در سنگ را تشخیص داده‌اند.
>
>

### خارج‌سازی

یک کپی از کتیبه، در محل اصلی خود در داخل تونل حزقیا، ۲۰۱۰
در ژوئیهٔ ۱۸۹۰ میلادی، یکی از ساکنان اورشلیم کتیبه را از دیوار تونل جدا کرد. در جریان این عملیات، کتیبه به شش یا هفت قطعه تقسیم شد و چندین حرف در نقاط شکست آسیب دیدند.

دولت عثمانی در اورشلیم، به فرمان ابراهیم حقی پاشا، متصرف اورشلیم، تا پایان همان سال از اتفاقات رخ‌داده مطلع نشد، تا اینکه مدیر موزهٔ استانبول آنها را آگاه ساخت. بر اساس قانون عثمانی، دولت مالک تمام بناها و آثار باستانی یافت‌شده در قلمرو امپراتوری بود، از این رو، جستجویی برای یافتن کتیبه آغاز شد. در طول سال ۱۸۹۱ میلادی، هم نسخهٔ اصلی و هم نسخهٔ جعلی کتیبه به ابراهیم حقی پاشا تحویل داده شد. متصرف کتیبه را در سراج اورشلیم به نمایش گذاشت و جمعیت زیادی از آن بازدید کردند. سپس، کتیبه به استانبول منتقل شد.

در سال ۱۸۸۱، هرمان گوته قالب‌هایی از کتیبه در محل اصلی آن تهیه کرد. یکی از این قالب‌ها نزد پرورشگاه اشنلر نگهداری می‌شد، قالب دوم در حین حمل و نقل به آلمان شکست و قالب سوم نزد انجمن آلمانی اکتشاف فلسطین (DVEP) محفوظ باقی ماند.

### ادعاهای بیشتر

در سال ۲۰۲۲ میلادی، توجه گسترده‌ای از سوی رسانه‌ها به اعلامیه‌ای از سوی گرشون جلیل، استاد بازنشسته و جنجالی تاریخ یهود، معطوف شد. وی اعلام کرد که همراه با الی شوکرون، باستان‌شناس، عکس‌های باکیفیتی از کتیبه را بررسی کرده و خطوط متنی بیشتری روی آن و همچنین در تونل زیر کتیبه – جایی که کتیبه برداشته شده بود – یافته‌اند. این اعلامیه باعث شد تا جمعی از دانشگاهیان اسرائیلی نامه‌ای سرگشاده منتشر کنند و از اعلام یافته‌ها به رسانه‌ها بدون انتشار علمی مناسب، بررسی دقیق در مجلهٔ تخصصی یا حتی در اختیار قرار دادن عکس‌ها برای سایر محققان، انتقاد کنند.

## گزارش کتاب مقدس

شهر باستانی اورشلیم که بر فراز تپه‌ای بلند قرار داشت، به‌طور طبیعی از تقریباً همه جهات قابل دفاع بود. با این حال، منبع اصلی آب شیرین شهر، چشمهٔ جیحون، در کنار صخره‌ای مشرف به درهٔ کیدرون واقع شده بود. بر اساس گزارش کتاب مقدس، حزقیای پادشاه، از ترس محاصرهٔ شهر توسط آشوریان، مسیر آب چشمه را به بیرون شهر مسدود کرد و آن را از طریق کانالی به داخل حوض سلوان هدایت نمود.

* دوم پادشاهان ۲۰، ۲۰: «و بقیهٔ وقایع حزقیا و همهٔ کارهای عظیم او، و اینکه چگونه قنات و حوض را ساخت و آب را به شهر آورد، همه در کتاب تواریخ ایام پادشاهان یهودا مکتوب است».
* دوم تواریخ ۳۲، ۳–۴: «و او با سرداران و دلاوران خود مشورت کرد تا آب چشمه‌هایی که بیرون شهر بودند را ببندند و آنها به او کمک کردند. جمعیت زیادی گرد آمدند و تمام چشمه‌ها و نهرهایی که در میان سرزمین جاری بود را بستند و گفتند که چرا باید پادشاهان آشور بیایند و آب زیادی بیابند؟»

## ترجمه

یک نسخه از کتیبه، به همراه ترجمه انگلیسی
از آنجا که کتیبه در ابتدا به دلیل انباشت رسوبات قابل خواندن نبود، پروفسور آرچیبالد سیس اولین کسی بود که یک خوانش آزمایشی انجام داد. پس از آن، متن با محلول اسیدی تمیز شد تا خوانایی آن افزایش یابد.

کتیبه شامل شش سطر است که سطر اول آسیب دیده و کلمات با نقطه از یکدیگر جدا شده‌اند. تنها کلمه‌ای که ترجمهٔ آن مشکوک است، کلمهٔ *zadah* در سطر سوم است؛ تصور می‌شود که حرف عبری *zayn* در اینجا به اشتباه با *tzadi* جایگزین شده باشد، که معنای آن «کنار آن» است.

در این متن آمده است:

*به تونل بنگر… این تونل است. در حالی که سنگ‌تراشان تبر را بالا می‌بردند، یکی به سوی همسایه‌اش، و در حالی که سه ذراع باقی مانده بود تا بریده شود، صدای یک نفر شنیده می‌شد که به همسایه‌اش فریاد می‌زد، زیرا تنها انحرافی در سطح سنگ وجود داشت، در راست و چپ. و در روزی که تونل حفر می‌شد، سنگ‌تراشان هر یک در مقابل همسایه‌اش، تبر به تبر، و آب از منبع به استخر برای فاصله‌ای به طول ۱۲۰۰ ذراع جریان یافت. اکنون ارتفاع بالای سر سنگ‌تراشان ۱۰۰ ذراع بود.*

کتیبهٔ سلوان ساخت تونل را ثبت می‌کند؛ بر اساس متن، کار از هر دو انتهای تونل به‌طور همزمان آغاز شده و تا زمانی که سنگ‌تراشان در وسط به هم رسیدند، ادامه داشته است. با این حال، واقعیت تونل کاملاً با روایت ایده‌آل متن مطابقت ندارد: در جایی که دو طرف به هم می‌رسند، یک اتصال قائم‌الزاویه ناگهانی وجود دارد و مرکزها در یک راستا قرار نگرفته‌اند.

یکی از نظریه‌ها بر این است که مهندسان حزقیا برای هدایت تونل‌سازان، بر صدای آکوستیک تکیه کرده‌اند؛ این فرض با استفاده صریح از این تکنیک در کتیبهٔ سلوان مورد پشتیبانی قرار می‌گیرد.

جملهٔ پایانی کتیبه، که اغلب نادیده گرفته می‌شود، شواهد بیشتری ارائه می‌دهد:

> «و ارتفاع سنگ بالای سر کارگران ۱۰۰ ذراع بود.»
>
>

این جمله نشان می‌دهد که مهندسان در طول مسیر تونل، از فاصله تا سطح بالای تونل کاملاً آگاه بوده‌اند و کنترل دقیقی بر ارتفاع تونل در نقاط مختلف داشته‌اند.

بازتولید، با کمک رنگ‌آمیزی برای افزایش خوانایی
اگرچه این کتیبه به‌طور سنتی به عنوان کتیبهٔ یادبود شناخته می‌شود، یک باستان‌شناس اظهار کرده است که ممکن است هدف از آن ثبت یک ودیعه نذری بوده باشد.

## بازگرداندن کتیبه

کتیبه و ویترین آن در موزهٔ باستان‌شناسی استانبول، ۲۰۱۴
این کتیبه در موزهٔ باستان‌شناسی استانبول به نمایش گذاشته شده و یکی از سه کتیبهٔ باستانی از این منطقه است که توسط این موزه نگهداری می‌شود؛ دو کتیبهٔ دیگر عبارت‌اند از تقویم گزر و کتیبهٔ هشدار معبد. همچنین، یک ماکت از این کتیبه در موزهٔ اسرائیل در اورشلیم به نمایش گذاشته شده است.

ترکیه درخواست اسرائیل برای ارسال کتیبهٔ سلوان و سایر آثار باستانی کشف‌شده در فلسطین عثمانی و انتقال آن‌ها به خاک ترکیه را رد کرده است. بر اساس نظر محققان، این کتیبه برای ترکیه اهمیت چندانی ندارد و اگر هم داشته باشد، شواهد نشان می‌دهد که تاکنون در گالری عمومی موزهٔ باستان‌شناسی استانبول به نمایش گذاشته نشده است. هرشل شنکس، بنیان‌گذار نشریهٔ *بررسی باستان‌شناسی کتاب مقدس*، نوشته است که با توجه به تلاش‌های ترکیه برای بازگرداندن کتیبهٔ سلوان، این کشور باید پذیرای بازگرداندن آن به اسرائیل باشد. همچنین، برخی محققان پرسیده‌اند که آیا ترکیه می‌تواند درخواست بازگرداندن اشیاء خود را داشته باشد در حالی که موزه‌های این کشور از بازگرداندن آثار باستانی گرفته‌شده از مستعمرات پیشین خودداری می‌کنند.

در سپتامبر ۱۹۹۸، بنیامین نتانیاهو از مسعود ییلماز، نخست‌وزیر وقت ترکیه، درخواست کرد که کتیبهٔ سلوان بازگردانده شود و در عوض، به ترکیه پیشنهاد داد که «به موزه‌های [اسرائیل] برود و تمام یافته‌های دورهٔ عثمانی را که می‌خواهد، انتخاب کند». این پیشنهاد توسط ترکیه رد شد.

در سال ۲۰۰۷ میلادی، آوری لوپولیانسکی، شهردار اورشلیم، با نامیک تان، سفیر ترکیه در اسرائیل، دیدار کرد و درخواست نمود که این کتیبه به عنوان «نشانه‌ای از حسن نیت» به اورشلیم بازگردانده شود. ترکیه این درخواست را رد کرد و اعلام نمود که کتیبهٔ سلوان متعلق به امپراتوری عثمانی است و بنابراین دارایی فرهنگی جمهوری ترکیه محسوب می‌شود. عبدالله گل، رئیس‌جمهور وقت ترکیه، گفته بود که ترکیه ترتیب نمایش کوتاه‌مدت این کتیبه در اورشلیم را خواهد داد، اما این اقدام هرگز عملی نشد، زیرا تنش‌ها میان دو کشور در پی محاصرهٔ نوار غزه توسط اسرائیل افزایش یافته بود.

در سال ۲۰۱۷ میلادی، میری رگو، وزیر فرهنگ اسرائیل، پیشنهاد دیگری برای بازگرداندن این کتیبه ارائه داد و احتمالاً به شوخی اشاره کرد که اسرائیل می‌تواند در ازای این کتیبه، دو فیل برای باغ‌وحش غازی عینتاب فراهم کند.

در مارس ۲۰۲۲ میلادی، پس از سفر اسحاق هرتزوگ، رئیس‌جمهور اسرائیل، به آنکارا، رسانه‌های اسرائیلی گزارش دادند که ترکیه موافقت کرده است کتیبهٔ سلوان به اورشلیم بازگردانده شود. با این حال، رسانه‌های ترکیه اعلام کردند که دولت ترکیه این موضوع را رد کرده است، زیرا این کتیبه در اورشلیم شرقی، بخشی از سرزمین‌های فلسطینی، کشف شده است. بر این اساس، بازگرداندن آن به اسرائیل، که از نظر ترکیه یک کشور ثالث محسوب می‌شود، غیرممکن است.

## جستارهای وابسته

* باستان‌شناسی کتاب مقدس

## منابع