# پذیرش فرهنگ ادبی چینی

چین، ویتنام، کره و ژاپن در سال ۱۱۰۰ میلادی
**پذیرش فرهنگ ادبی چینی** فرایندی تاریخی است که طی آن ویتنام، کره، ژاپن و دیگر کشورهای همسایه چین، خط، فرهنگ و نهادهای چینی را در گستره‌ای زمانی طولانی وارد سرزمین‌های خود کردند. بوداگرایی چینی میان سده‌های دوم تا پنجم میلادی در سراسر آسیای شرقی گسترش یافت و سپس کنفسیوس‌گرایی نیز همراه با شکل‌گیری حکومت‌های مرکزی نیرومند به الگوی نهادهای چینی در این کشورها پذیرفته شد.

بنیاد همه این تحولات بر کاربرد زبان چینی ادبی (文言) استوار بود که به زبان دانش و دیوان‌سالاری در سراسر منطقه بدل شد. هرچند هر یک از این کشورها خط‌های بومی خود را پدیدآوردند و آن‌ها را در ادبیات مردمی به کار بردند، برای همه نوشتارهای رسمی همچنان از چینی بهره می‌گرفتند تا آنکه در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بیستم موج ملی‌گرایی آن را کنار زد. برخی مورخان ژاپنی این کشورها را همراه با چین در قالب «حوزه فرهنگی آسیای شرقی» گردآورده‌اند که ویژگی‌های آن خط چینی، بوداگرایی مهایانه به ترجمه چینی، کنفسیوس‌گرایی و قوانین چینی بوده‌است.

## زبان چینی ادبی

کتاب بودایی کره‌ای «جیکجی»، کهن‌ترین کتاب چاپ‌شده با حروف فلزی متحرک (۱۳۷۷)
در آغاز دوران کنونی، خط چینی تنها نظام نوشتاری موجود در آسیای شرقی بود. آثار کلاسیک دوره ایالت‌های جنگ‌طلب و دودمان هان مانند «منسیوس»، «تفسیر زوئو» و «یادنامه‌های بزرگ تاریخ» نوشته سیما چیان در همه دوران‌ها سرمشق نثرنویسی شمرده می‌شدند. نویسندگان پسین کوشیدند از سبک کلاسیک پیروی کنند و به شیوه‌ای می‌نوشتند که «چینی ادبی» خوانده می‌شود. بدین‌سان سبک نوشتاری که بر پایه چینی کهن دوران کلاسیک بود، کمابیش ثابت ماند، حال آنکه گونه‌های چینی گوناگون از هم فاصله گرفتند و دیگر برای گویشوران یکدیگر فهمیده نمی‌شدند. زبان ادبی به فشردگی و ایجاز ستوده می‌شد، اما درک آن از راه خوانش بلند دشوار بود. این واگرایی نمونه‌ای کلاسیک از دوزبان‌گونگی است.

همه نوشتارهای رسمی در چین تا جنبش چهارم مه در سال ۱۹۱۹ به چینی ادبی بود و پس از آن جای خود را به چینی نوشتاری عامیانه داد. این شکل نو بر واژگان و دستور گویش‌های مندرین و به‌ویژه گویش پکن استوار بود. چینی ادبی مدتی در روزنامه‌نگاری و حکومت دوام آورد اما در اواخر دهه ۱۹۴۰ از آنجا نیز کنار رفت.

بودیسم در سده نخست میلادی از آسیای مرکزی به چین رسید و طی سده‌های پسین متون مقدس بودایی به چینی ادبی ترجمه شد. مبلغان بودایی سپس این متون را در سراسر آسیای شرقی پراکندند و دانش‌آموزان آیین نو زبان این متون مقدس را فراگرفتند.

هرچند ویتنام، کره و ژاپن هر یک نظام نوشتاری خود را برای زبان بومی پدیدآوردند، این خط‌ها محدود به ادبیات مردمی ماندند و چینی همچنان زبان نوشتار رسمی بود تا آنکه در اواخر سده نوزدهم و آغاز سده بیستم نوشتار بومی جانشین آن شد. هر کشور سنت خاص خود را در خوانش بلند متون داشت که «تلفظ‌های چینی-بیگانه» (Sino-Xenic pronunciations) خوانده می‌شوند و سرنخ‌هایی دربارهٔ تلفظ چینی میانه به دست می‌دهند. واژه‌های چینی با این تلفظ‌ها به‌گستردگی وارد زبان‌های بومی شدند و امروزه بیش از نیمی از واژگان آن‌ها را تشکیل می‌دهند.

چینی ادبی بدین ترتیب به زبان بین‌المللی دانش در آسیای شرقی بدل شد. همچون زبان لاتین در اروپا، این زبان به دانشمندان سرزمین‌های گوناگون امکان ارتباط می‌داد و انبانی از ریشه‌ها فراهم می‌آورد که اصطلاحات فنی مرکب از آن‌ها ساخته می‌شد. اما برخلاف لاتین، چینی ادبی برای گفت‌وگوی شفاهی به کار نمی‌رفت و بی‌طرفی لاتین را نداشت، زیرا زبان کشور همسایه‌ای موجود و نیرومند بود.

کتاب‌های چینی ادبی گسترش فراوان یافتند. تا سده هفتم و شاید پیش‌تر، چاپ‌نقش چوبی در چین پدید آمده بود. نخست تنها برای تکثیر متون بودایی به کار می‌رفت اما سپس آثار غیردینی نیز چاپ شدند. تا سده سیزدهم حروف فلزی متحرک در چاپخانه‌های دولتی کره به کار گرفته شد، ولی ظاهراً در چین، ویتنام و ژاپن کاربرد گسترده‌ای نیافت. در همان حال نسخه‌برداری دستی تا اواخر سده نوزدهم اهمیت خود را نگه داشت.

## ویتنام

سنگ‌نبشته‌ها در معبد ادبیات هانوی با نام فارغ‌التحصیلان دکترا در آزمون‌های دولتی
ناحیه دلتای رود قرمز نزدیک به هزار سال (از ۱۱۱ پیش از میلاد تا ۹۳۸ میلادی) زیر فرمان حکومت‌های چینی بود. پس از استقلال ویتنام، کاربرد چینی ادبی ادامه یافت و در آغاز راهبان بودایی بر حکومت و دانش چیره بودند. کهن‌ترین نوشته‌های بازمانده از نویسندگان ویتنامی سروده‌هایی به چینی از اواخر سده دهم توسط راهبان بودایی لاک توان و خوونگ‌ویت هستند.

پس از سه دودمان کوتاه‌عمر، دودمان لی (۱۰۰۹–۱۲۲۵) با پشتیبانی روحانیان بودایی برپا شد اما به‌زودی زیر نفوذ فزاینده کنفسیوسی درآمد. معبد ادبیات کنفسیوسی در سال ۱۰۷۰ در پایتخت هانوی ساخته شد. آزمون‌های دیوانی به الگوی چینی از ۱۰۷۵ آغاز شد و سال بعد آموزشگاهی برای پرورش فرزندان طبقه حاکم در آثار کلاسیک کنفسیوسی بنیاد گذاشته شد. نفوذ ادیبان کنفسیوسی در دودمان پسین ترن (۱۲۲۵–۱۴۰۰) افزایش یافت تا آنکه انحصار مناصب دولتی را به دست آوردند و تقریباً بدون وقفه تا لغو نظام آزمون‌ها توسط حکومت استعماری فرانسه در سال ۱۹۱۳ حفظ کردند.

«اعلامیه بزرگ صلح با وو» (۱۴۲۸) نوشته نگوین‌ترای به چینی ادبی
از اسناد بازمانده دودمان نخستین لی، «فرمان انتقال پایتخت» به هانوی (۱۰۱۰) است. هنگام حمله چین در ۱۰۷۶، سردار لی‌توونگ‌کیت چهارپاره‌ای سرود که نخستین بیانیه استقلال‌خواهانه ویتنام به چینی ادبی شمرده می‌شود. پس از آن بیانیه‌های دیگری نیز همه به چینی ادبی نوشته شدند، از جمله «ندای افسران ارتش» (۱۲۸۵)، «بازگشت به پایتخت» (۱۲۸۸)، «اعلامیه بزرگ صلح با وو» (۱۴۲۸) و «خطابه به ارتش» (۱۷۸۹). سالنامه‌های تاریخی به‌ویژه «سالنامه‌های دای‌ویت» نیز به چینی نوشته شدند.

ملی‌گرای ویتنامی فان‌بوی‌چائو (۱۸۶۷–۱۹۴۰) به چینی ادبی می‌نوشت.
سندی از وزارت آداب و کارهای عمومی دودمان نگوین به چینی ادبی، تاریخ بائو دای ۲۰ (۱۹۴۵)
در سده‌های پس از استقلال، نویسندگان ویتنامی نویسه‌های چینی (چوهان) را برای نوشتن زبان خود سازگار کردند. این خط که «چونوم» (Chữ Nôm) نام داشت بسیار پیچیده بود و تنها خوانندگان آشنا به چینی توانایی خواندن آن را داشتند. در طول سده‌ها چونوم بستر ادبیات بومی پرباری شد، اما همه نوشتارهای رسمی به چینی ادبی باقی ماندند. هوکوی‌لی که در سال ۱۴۰۰ تخت را تصرف کرد، کوشید با رسمی کردن زبان ویتنامی و ترجمه آثار کلاسیک قدرت ادیبان کنفسیوسی را بشکند، اما این اصلاحات پس از حمله چین مینگ در ۱۴۰۷ واژگون شد. اصلاحات مشابهی از ۱۷۸۸ توسط نگوین‌هوئه پیگیری شد اما در آغاز دودمان نگوین (۱۸۰۲–۱۹۴۵) بار دیگر برگردانده شد. سرانجام هم چینی ادبی و هم چونوم جای خود را در آغاز سده بیستم به الفبای ویتنامی بر پایه لاتین دادند.

روشنفکران ویتنامی تا آغاز سده بیستم به بهره‌گیری از چینی ادبی ادامه دادند. برای نمونه، ملی‌گرای ویتنامی فان‌بوی‌چائو (۱۸۶۷–۱۹۴۰) کتاب «تاریخ از دست رفتن ویتنام» (۱۹۰۵) و دیگر رساله‌هایش را به چینی ادبی نوشت و هنگام اقامت در ژاپن و چین نیز از همین زبان برای ارتباط بهره می‌گرفت، زیرا نه ژاپنی می‌دانست و نه چینی گفتاری.

## کره

«تری‌پیتاکای کره‌ای»، مجموعه کره‌ای از آیین‌نامه بودایی چینی
زبان چینی نخستین بار در سده یکم پیش از میلاد با حمله دودمان هان به شمال شبه‌جزیره و برپایی فرمانداری‌های ۴ گانه به کره رسید. بودیسم در اواخر سده چهارم از چین به کره آمد و از آنجا به ژاپن رفت. پادشاهی گوگوریو با پذیرش نهادها، قوانین و فرهنگ چینی از جمله بودیسم خود را نیرومند ساخت. دانشمند نامدار بودایی کره‌ای ونهیو (۶۱۷–۶۸۶) آثار فراوانی به چینی نگاشت.

کاربرد چینی ادبی پس از یکپارچه‌سازی کشور به دست شیلا در اواخر سده هفتم افزایش یافت. آموزشگاه ملی «گوکهاک» در سال ۶۸۲ برای آموزش آثار کلاسیک چینی بنیاد شد. نام مکان‌ها و مناصب رسمی به شکل چینی (با تلفظ چینی-کره‌ای) درآمد تا در چینی ادبی کاربردپذیر باشد. آزمون‌های دیوانی بر پایه آثار کلاسیک کنفسیوسی در سال ۹۵۸ برقرار شد.

در دوره گوریو (۹۱۸–۱۳۹۲)، کاتبان کره‌ای حاشیه‌نوشت‌هایی میان‌سطری به نام «گوگیول» (口訣) به متون چینی افزودند تا خوانش آن‌ها به ترتیب واژگان زبان کره‌ای با توضیحات کره‌ای ممکن شود. بسیاری از نویسه‌های گوگیول کوتاه‌شده بودند و برخی از نظر شکل و ارزش با نمادهای هجایی کاتاکانا در ژاپنی یکسانند، هرچند پیوند تاریخی این دو هنوز روشن نیست.

فرمان پادشاه سه‌جونگ دربارهٔ خط هانگول، نوشته‌شده به زبان چینی کلاسیک
همه نوشتارهای رسمی از جمله سالنامه‌های رسمی دودمان‌های کره‌ای و تقریباً همه اسناد دولتی تا اواخر سده نوزدهم به چینی بود. آثار دانشمندان کنفسیوسی توِگیه و یولگوک در سده شانزدهم و جونگ یاک یونگ در اواخر سده هجدهم نیز به چینی نوشته شدند. چندین گونه داستانی به چینی نوشته شد از جمله عاشقانه‌ها که با «داستان‌های نو از کوه لاک‌پشت طلایی» در سده پانزدهم آغاز شد.

نخستین تلاش‌ها برای نوشتن زبان کره‌ای با نظام‌های پیچیده‌ای به نام خط ایدو صورت گرفت که در آن‌ها نویسه‌های چینی هم برای معنا و هم برای آوا به کار می‌رفتند. الفبای هانگول که در سال ۱۴۴۶ اعلام شد، خواندن و نوشتن کره‌ای را در دسترس تقریباً همه مردم نهاد. فرمان پادشاه سه‌جونگ دربارهٔ خط نو، یعنی «آواهای درست برای آموزش مردم»، خود به چینی ادبی نوشته شده بود و حروف تازه را بر پایه مابعدالطبیعه چینی توصیف می‌کرد. با وجود کارایی آشکار خط نو، کاربرد آن به نوشته‌های غیررسمی و ثبت قصه‌های مردمی محدود ماند تا آنکه در دسامبر ۱۸۹۴ به‌عنوان بخشی از اصلاحات گابو، آزمون‌های دیوانی لغو و اسناد دولتی ملزم به چاپ به زبان کره‌ای شدند. حتی آن‌گاه نیز کره‌ای با خطی مرکب نوشته می‌شد: نویسه‌های چینی (هانجا) برای واژگان چینی-کره‌ای که اکنون بیش از نیمی از واژگان زبان را تشکیل می‌دادند، آمیخته با هانگول برای واژه‌ها و پسوندهای بومی. هانجا هنوز در هر دو بخش کره آموزش داده می‌شود اما در کره شمالی از اواخر دهه ۱۹۴۰ از کاربرد افتاد و در کره جنوبی نیز روزبه‌روز کمتر به کار می‌رود.

## ژاپن

«نیهون شوکی»، تاریخ‌نامه سده هشتمی ژاپن که به چینی نوشته شده‌است
برخلاف ویتنام و کره، هیچ بخشی از ژاپن هرگز زیر اشغال چین نبود. خط چینی را مبلغان بودایی از کره، احتمالاً در حدود سده‌های چهارم یا پنجم به ژاپن آوردند. تاریخ‌نامه‌های آغاز سده هشتم یعنی «نیهون شوکی» و «کوجیکی» دانشمندی به نام وانی از بکجه را نخستین آورنده آثار کلاسیک کنفسیوسی به ژاپن معرفی می‌کنند، هرچند بسیاری از پژوهشگران در این روایت تردید کرده‌اند. تا سال ۶۰۷ ژاپن پیوندهای مستقیم با چین سویی برقرار کرده بود و این ارتباط در دوران دودمان تانگ ادامه یافت و زبان و فرهنگ چینی به‌طور گسترده وارد شد. حتی نقشه پایتخت ژاپن نارا از روی پایتخت تانگ، چانگ‌آن، الگوبرداری شده بود.

همه نوشتارهای رسمی در دوره‌های نارا (۷۱۰–۷۹۴) و هی‌آن (۷۹۴–۱۱۸۵) به چینی ادبی بود. نخستین گزیده شعر چینی سروده نویسندگان ژاپنی (کانشی)، «کایفوسو» بود که در سال ۷۵۱ گردآوری شد. شش تاریخ‌نامه ملی به سبک چینی که دوره تا ۸۸۷ را پوشش می‌دهند در دوران نارا و هی‌آن نوشته شدند. «ریتسوریو» (۷۵۷) و «انگی‌شیکی» (۹۲۷) مجموعه قوانینی به الگوی چینی بودند. از آنجا که زبان ژاپنی با تصریف و ترتیب واژگانی متفاوت بسیار ناهمسان با چینی است، دانشمندان ژاپنی روش «کانبون کوندوکو» را پدیدآوردند: شیوه‌ای پیچیده برای حاشیه‌نویسی متون چینی ادبی به‌گونه‌ای که بتوان آن‌ها را به ترتیب ژاپنی بازآرایی و خواند.

آزمایش‌هایی برای سازگارسازی نویسه‌های چینی با نوشتن ژاپنی از سده هفتم انجام شده بود و تا آغاز سده دهم این نویسه‌ها به هجاگان کانا که هنوز کاربرد دارند ساده شدند. اما چینی در دوره هی‌آن چنان وجهه‌ای داشت که تنها زنان و مردان کم‌پایه به ژاپنی می‌نوشتند. از همین رو بانوان دربار بخش بزرگی از داستان‌نویسی ژاپنی‌زبان آن دوره را پدیدآوردند که مشهورترین آن «داستان گنجی» است.

در حدود سال ۷۰۰، آکادمی شاهی (دایگاکو-ریو) برای آموزش فرزندان اشراف در زبان چینی و آثار کلاسیک و برگزاری نخستین مرحله آزمون‌های دیوانی بنیاد شد. این آکادمی در سده نهم شکوفا بود ولی در سده دهم با سستی دیوان‌سالاری مرکزی و کاهش کاربرد چینی رو به زوال نهاد. تا ۱۱۳۵ ویرانه بود و ساختمان‌هایش در آتش‌سوزی بزرگ ۱۱۷۷ نابود شد. تا سده سیزدهم دانش چینی ادبی چنان محدود شده بود که حکومت ناچار شد نوشته‌های رسمی از جمله مکاتبات پیش از حملات مغول را به روحانیان بودایی بسپارد.

بازبرپایی حکومت مرکزی نیرومند توسط شوگون‌سالاری توکوگاوا در ۱۶۰۰ با احیای کنفسیوس‌گرایی همراه شد. چینی ادبی تا اواخر سده نوزدهم زبان برگزیده نوشتار رسمی ماند. سبکی آمیخته از عناصر چینی و ژاپنی به نام «سوروبون» (候文) از «هنتای‌کانبون» (نوشته‌های متفاوت چینی) سده‌های میانه برآمد که در آثاری چون تاریخ‌نامه «آزوما کاگامی» (۱۲۶۶) به کار رفته بود. این سبک در دوره میجی و حتی تا پایان جنگ جهانی دوم در نامه‌نگاری و اعلامیه‌های رسمی به کار می‌رفت. هر دو سبک سرانجام جای خود را به نوشتار ژاپنی دادند که از نویسه‌های چینی (کانجی) و هجاگان کانا بهره می‌گیرد.

## دیگر کشورها

در دوره تانگ، دیگر کشورهای همسایه نیز فرهنگ و نهادهای چینی را پذیرفتند و چینی را به‌عنوان زبان نوشتاری دیوانی به کار گرفتند، هم برای حفظ روابط خوب با چین و هم برای نیرومندسازی اداره خود.

پادشاهی بالهه که در سال ۶۹۸ در شمال کره و شرق منچوری برپا شد، به پیروی از همسایه جنوبی‌اش شیلا، نظام اداری به سبک چینی برقرار کرد. در پادشاهی مون (۷۳۷–۷۹۳) این کشور فرهنگ و نهادهای ادبی چینی را به‌طور کامل وارد کرد. به همین سان، پادشاهی نانجائو در جنوب‌غربی نیز چینی را زبان اداری خود ساخت و قوانین و شیوه‌های تانگ را پذیرفت. با پذیرش نهادهای چینی، این کشورها نیرومندتر و پایدارتر از پیشینیان خود شدند. آن‌ها تشریفات خراج‌گزاری به تانگ را رعایت می‌کردند اما در عمل کشورهایی مستقل بودند. تقریباً همه متون پادشاهی دالی که جانشین نانجائو شد به چینی نوشته شده‌اند.

در اواخر سده چهاردهم، سه شاهزاده‌نشین جزیره اوکیناوا روابط خود را با چین مینگ گشودند. در سال ۱۳۹۳ اجتماعی از کاتبان و صنعتگران فوجیانی در کومه نزدیک بندر ناها در پادشاهی مرکزی چوزان مستقر شد. این کاتبان زبان نوشتاری چینی را آموزش می‌دادند و در روابط حکومت با چین خدمت می‌کردند. از اواخر سده چهاردهم، فرزندان برگزیده اشراف چوزان و سپس پادشاهی ریوکیو یکپارچه برای آموختن آثار کلاسیک چینی به «گوئوزی‌جیان» در پایتخت مینگ فرستاده می‌شدند و پس از بازگشت مناصب بالای حکومتی را بر عهده می‌گرفتند. آزمون‌های محلی بر پایه آثار کلاسیک چینی نیز برای گزینش نامزدهای مناصب بالا برگزار می‌شد. با این حال تا سده هفدهم نفوذ ژاپنی چیره شد و کاربرد چینی محدود و ساختگی گردید. تا میانه سده نوزدهم، مدرسه کومه که آثار کلاسیک چینی تدریس می‌کرد زیر سایه آکادمی پایتخت شوری رفته بود که به ژاپنی آموزش می‌داد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Adoption of Chinese literary culture». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۲۶.