# سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی

**سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی** (چینی: 中国特色社会主义; پین‌یین: *Zhōngguó tèsè shèhuìzhǔyì*) اصطلاحی است که حزب کمونیست چین برای توصیف مجموعه نظریه‌های سیاسی و سیاست‌های خود به کار می‌برد.

این اصطلاح نخستین بار در اول سپتامبر ۱۹۸۲ توسط دنگ شیائوپینگ در سخنرانی افتتاحیهٔ دوازدهمین کنگرهٔ ملی حزب کمونیست چین به کار رفت. دنگ گفت: «باید حقیقت جهانشمول مارکسیسم را با واقعیت‌های مشخص چین یکپارچه کنیم، راه خود را بگشاییم و سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی بسازیم.»

در روایت رسمی حزب، این نظریه عبارت است از مارکسیسم تطبیق‌یافته با شرایط چین و فرآوردهٔ سوسیالیسم علمی. نظریه بر آن است که چین به دلیل سطح نسبتاً پایین ثروت مادی، در «مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم» قرار دارد و پیش از دستیابی به شکل برابری‌طلبانه‌تر سوسیالیسم، باید رشد اقتصادی را پیشه کند؛ این رشد نهایتاً به جامعه‌ای کمونیستی می‌انجامد که در مارکسیسم کلاسیک توصیف شده‌است.

بند اول قانون اساسی جمهوری خلق چین مقرر می‌کند: «رهبری حزب کمونیست چین ویژگی تعریف‌کنندهٔ سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی است.»

## چهار رکن اصلی

طبق توضیحات رسمی، سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی از چهار رکن تشکیل شده‌است:

### مسیر

مسیر سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی مقرر می‌دارد که چین تحت رهبری حزب کمونیست باید بر پایهٔ شرایط ملی، محوریت توسعهٔ اقتصادی را حفظ کند، به چهار اصل اساسی و سیاست اصلاحات و درهای باز پایبند باشد، نیروهای مولدهٔ اجتماعی را رها و توسعه دهد، «اقتصاد سوسیالیستی بازار، سیاست دموکراتیک سوسیالیستی، فرهنگ پیشرفتهٔ سوسیالیستی، جامعهٔ متناسب سوسیالیستی و تمدن زیست‌محیطی سوسیالیستی» بنا کند، توسعهٔ انسانی را ارتقا دهد، به‌تدریج «رفاه مشترک» را تحقق بخشد، و «احیای بزرگ ملت چین» را محقق سازد.

### نظام نظری

نظام نظری سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی «نظام نظری علمی» نامیده می‌شود و از چهار بخش تشکیل شده‌است:

* نظریهٔ دنگ شیائوپینگ — چارچوب اصلی اصلاحات اقتصادی دههٔ ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰
* سه نمایندگی (جیانگ زمین) — گسترش پایهٔ اجتماعی حزب به سرمایه‌داران و صاحبان مشاغل خصوصی
* دیدگاه علمی توسعه (هو جین‌تائو) — تأکید بر توسعهٔ پایدار و هماهنگ
* اندیشهٔ شی جین‌پینگ — چارچوب ایدئولوژیک «عصر نوین» از ۲۰۱۷ به بعد

این مجموعه به‌طور رسمی به‌عنوان «ارث و توسعهٔ مارکسیسم-لنینیسم و اندیشهٔ مائو تسه‌تونگ» توصیف می‌شود.

### نظام

نظام سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی شامل موارد زیر است:

* نظام مجالس خلق
* نظام همکاری چندحزبی و مشورت سیاسی تحت رهبری حزب کمونیست چین
* نظام خودمختاری قومی منطقه‌ای
* نظام خودگردانی جامعه‌محور در سطح پایه
* نظام حقوقی سوسیالیستی با ویژگی‌های چینی
* نظام اقتصاد بازار سوسیالیستی

طبق گفتهٔ دبیرکل شی جین‌پینگ، رهبری حزب کمونیست چین «بزرگ‌ترین مزیت نظام سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی» است.

### فرهنگ

فرهنگ سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی، بنا بر اعلام نوزدهمین کنگرهٔ ملی حزب کمونیست چین، «از فرهنگ سنتی برجستهٔ چینی که در ۵۰۰۰ سال تاریخ تمدن ملت چین پرورده شده، نشأت می‌گیرد و با فرهنگ انقلابی و فرهنگ پیشرفتهٔ سوسیالیستی که حزب در رهبری مردم در انقلاب، سازندگی و اصلاحات آفریده، درهم می‌آمیزد».

## پیشینه و شکل‌گیری

### ریشه‌های نظریه در دوران مائو

مفهوم «مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم» پیش از معرفی اصلاحات اقتصادی در جمهوری خلق چین مطرح شده بود. در اوایل دههٔ ۱۹۵۰، اقتصاددانانی چون یو گوانگ‌یوان، شوئه موچیائو و سون یه‌فانگ مسئلهٔ تحولات سوسیالیستی را در اقتصادی با نیروهای مولد پایین مطرح کردند؛ موضعی که مائو تسه‌تونگ تا ۱۹۵۷ به‌طور کوتاهی از آن حمایت کرد. مائو در کنفرانس اول ژنگژو در نوامبر ۱۹۵۸ صراحتاً گفت چین در «مرحلهٔ ابتدایی سوسیالیسم» قرار دارد، اما هرگز این ایده را بسط نداد.

### دنگ شیائوپینگ و آغاز رسمی

در پنجم مه ۱۹۷۸، مقاله‌ای با عنوان «اجرای اصل توزیع سوسیالیستی بر اساس کار» که توسط اعضای دفتر تحقیقات سیاسی شورای دولتی به رهبری یو گوانگ‌یوان و به دستور دنگ شیائوپینگ نوشته شده بود، بر این ایده تأکید کرد که چین هنوز در مرحلهٔ اول دستیابی به جامعهٔ کمونیستی است. این مقاله بر آن بود که چین به جامعه‌ای واقعاً سوسیالیستی تبدیل نشده‌است.

دنگ شیائوپینگ پس از خواندن مقاله، یادداشت کوتاهی نوشت که در آن تأکید کرد توزیع بر اساس کار ذاتاً سوسیالیستی است نه سرمایه‌دارانه، و «برای اجرای این اصل، کارهای بسیاری باید انجام شود». این آغازی بود بر رویکرد دنگ به اقتصاد: عمل‌گرایی پیش از ایدئولوژی. شعار استراتژیک دنگ «عمل، تنها معیار حقیقت است» این روحیه را به خوبی نشان می‌دهد.

این اصطلاح در ششمین نشست پلنوم یازدهمین کمیتهٔ مرکزی در ۲۷ ژوئن ۱۹۸۱ در سند «قطعنامه در بارهٔ برخی مسائل تاریخ حزب از زمان تأسیس جمهوری خلق چین» دوباره مطرح شد. سپس هو یائوبانگ، دبیرکل حزب کمونیست چین، در گزارش خود به دوازدهمین کنگرهٔ ملی در اول سپتامبر ۱۹۸۲ از آن استفاده کرد.

### سیزدهمین کنگره و ژائو زی‌یانگ (۱۹۸۷)

در سیزدهمین کنگرهٔ ملی، دبیرکل موقت ژائو زی‌یانگ از طرف دوازدهمین کمیتهٔ مرکزی گزارش «پیشروی در مسیر سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی» را ارائه داد. ژائو نوشت چین یک جامعهٔ سوسیالیستی است، اما سوسیالیسم در چین در مرحلهٔ اولیهٔ خود قرار دارد؛ امری که به دلیل توسعه‌نیافتگی نیروهای مولدهٔ کشور است. ژائو پیشنهاد کرد در این مرحله، اقتصاد کالایی برنامه‌ریزی‌شده بر پایهٔ مالکیت عمومی معرفی شود.

از نظر ژائو، شکست اصلی راست کمونیستی آن بود که نمی‌پذیرفت چین می‌تواند با گذر از سرمایه‌داری به سوسیالیسم برسد؛ و شکست اصلی چپ کمونیستی آن بود که موضع «آرمانشهرگرایانه‌ای» داشتند که چین می‌تواند مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم را دور بزند.

در پنجم اکتبر ۱۹۸۷، یو گوانگ‌یوان مقاله‌ای با عنوان «اقتصاد در مرحلهٔ ابتدایی سوسیالیسم» منتشر کرد و پیش‌بینی نمود این مرحلهٔ تاریخی دو دهه یا شاید بسیار بیشتر به طول انجامد.

### جیانگ زمین و گسترش نظریه (۱۹۹۷)

دبیرکل جیانگ زمین ده سال بعد نظریه را بسط داد: ابتدا در سخنرانی در مدرسهٔ مرکزی حزب در ۲۹ مه ۱۹۹۷ و سپس در گزارش به پانزدهمین کنگرهٔ ملی. جیانگ مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم را «مرحله‌ای توسعه‌نیافته» نامید و بر این پایه استدلال کرد که تضاد اصلی جامعهٔ چینی «نیازهای فزایندهٔ مادی و فرهنگی مردم از یک سو و عقب‌افتادگی تولید از سوی دیگر» است. این تضاد تا زمانی که چین فرآیند مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم را کامل نکرده باقی می‌ماند و بنابراین توسعهٔ اقتصادی باید محور اصلی حزب در این مرحله باشد.

جیانگ سه نقطهٔ اصلی برای توسعهٔ مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم ارائه داد: نخست، توسعهٔ اقتصاد سوسیالیستی با ویژگی‌های چینی از طریق آزادسازی و نوسازی نیروهای مولد همراه با توسعهٔ اقتصاد بازار؛ دوم، برپایی سیاست سوسیالیستی با ویژگی‌های چینی از طریق «اداره امور دولتی بر اساس قانون» و توسعهٔ دموکراسی سوسیالیستی زیر رهبری حزب؛ سوم، ساختن فرهنگ سوسیالیستی با ویژگی‌های چینی از طریق تبدیل مارکسیسم به راهنمای تربیت مردم.

وقتی از ژائو زی‌یانگ پرسیدند این مرحله چقدر طول می‌کشد، پاسخ داد: «حداقل ۱۰۰ سال [...] تا زمانی که مدرنیزاسیون سوسیالیستی عمدتاً به انجام رسیده باشد.» قانون اساسی چین نیز تصریح می‌کند «چین برای مدت طولانی در مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم خواهد ماند.»

### شی جین‌پینگ و «عصر نوین»

در نوزدهمین کنگرهٔ ملی حزب کمونیست چین در ۲۰۱۷، اعلام شد که چین و حزب کمونیست از سال ۲۰۱۲ وارد «عصر نوین سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی» شده‌اند؛ عصری که هم با چهل سال اصلاحات و درهای باز گذشته پیوستگی دارد و هم تفاوت‌های معناداری با آن نشان می‌دهد.

شی جین‌پینگ در پنجم ژانویهٔ ۲۰۱۳ در سخنرانی‌ای به کمیتهٔ مرکزی حزب گفت:

> برخی راه ما را «سرمایه‌داری اجتماعی» نامیده‌اند، برخی «سرمایه‌داری دولتی» و برخی دیگر «سرمایه‌داری تکنوکراتیک». اینها همه کاملاً نادرست است. ما پاسخ می‌دهیم که سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی، سوسیالیسم است؛ بدان معنا که علی‌رغم اصلاحات، به مسیر سوسیالیستی پایبندیم. سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی یگانگی دیالکتیکی منطق نظری سوسیالیسم علمی و منطق تاریخی توسعهٔ اجتماعی چین است. این سوسیالیسم علمی ریشه در واقعیت‌های چین، بازتاب‌دهندهٔ اراده مردم چین، و سازگار با شرایط و اوضاع چین است.
>
>
> — شی جین‌پینگ، سخنرانی به کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست چین، ۵ ژانویه ۲۰۱۳

## بنیان‌های نظری

### اقتصاد بازار و سوسیالیسم: آشتی دنگ

دنگ شیائوپینگ، معمار اصلاحات اقتصادی چین، بر این باور نبود که اقتصاد بازار مترادف سرمایه‌داری یا برنامه‌ریزی مترادف سوسیالیسم است. او در سفر جنوبی خود گفت: «برنامه‌ریزی و نیروهای بازار تفاوت اصلی میان سوسیالیسم و سرمایه‌داری نیستند. اقتصاد برنامه‌ریزی‌شده تعریف سوسیالیسم نیست، چون در سرمایه‌داری هم برنامه‌ریزی وجود دارد؛ اقتصاد بازار نیز در سوسیالیسم وجود دارد.»

دنگ در سخنرانی خود به پلنوم کمیتهٔ مرکزی در ۳۰ ژوئن ۱۹۸۴ گفت:

> سوسیالیسم چیست و مارکسیسم چیست؟ در گذشته ما این را به خوبی نمی‌فهمیدیم. مارکسیسم بالاترین اهمیت را به توسعهٔ نیروهای مولد می‌دهد. ما گفته‌ایم سوسیالیسم مرحلهٔ اولیهٔ کمونیسم است. [...] بنابراین وظیفهٔ اساسی در مرحلهٔ سوسیالیستی توسعهٔ نیروهای مولد است. [...] سوسیالیسم به معنای از بین بردن فقر است. فقر نه سوسیالیسم است و نه کمونیسم.
>
>
> — دنگ شیائوپینگ، ۳۰ ژوئن ۱۹۸۴

### قانون ارزش و چالش نظری

در دههٔ ۱۹۸۰، برای اقتصاددانان چینی روشن شد که نظریهٔ مارکسیستی قانون ارزش — به‌مثابهٔ بیان نظریهٔ ارزش-کار — نمی‌تواند پایهٔ نظام قیمت‌گذاری چین باشد. آنها نتیجه گرفتند که مارکس هرگز در نظر نداشت نظریهٔ قانون ارزشش را به‌صورت «بیان زمان کار انباشته‌شده» به کار ببندد. مفهوم «قیمت‌های تولید» مارکس در اقتصادهای برنامه‌ریزی‌شدهٔ الگوی شوروی بی‌معنا بود چون مارکس بر این باور بود که شکل‌گیری قیمت توسط بازار تعیین می‌شود. رد تفسیر شوروی از قانون ارزش، در نهایت به پذیرش این ایده انجامید که چین هنوز در مرحلهٔ اولیهٔ سوسیالیسم قرار دارد.

### مالکیت خصوصی در چارچوب سوسیالیستی

دولت چین مدعی است درک خود از مالکیت خصوصی ریشه در مارکسیسم کلاسیک دارد. نظریه‌پردازان حزب استدلال می‌کنند که مارکس و انگلس هرگز الغای فوری مالکیت خصوصی را پیشنهاد نکرده‌اند. طبق کتاب اصول کمونیسم نوشتهٔ انگلس، پرولتاریا تنها هنگامی می‌تواند مالکیت خصوصی را از میان بردارد که شرایط لازم فراهم شده باشد. در مرحلهٔ پیش از الغای مالکیت خصوصی، انگلس مالیات تصاعدی، مالیات بالای ارث و خرید اجباری اوراق قرضه را برای محدود کردن ملک خصوصی پیشنهاد داد.

حزب کمونیست چین همچنان مالکیت خصوصی را ذاتاً غیرسوسیالیستی می‌داند، اما نظریه‌پردازان حزبی استدلال می‌کنند وجود و رشد مالکیت خصوصی لزوماً سوسیالیسم را تضعیف یا سرمایه‌داری را در چین ترویج نمی‌کند. آنها همچنین از سیاست‌های نوین اقتصادی شوروی به‌عنوان نمونه‌ای از انعطاف‌پذیری حکومت‌های سوسیالیستی یاد می‌کنند.

## دیدگاه‌های انتقادی و تفسیری

### آیا این سوسیالیسم واقعی است؟

دیدگاه‌های متعددی در مورد ماهیت این نظریه وجود دارد. منتقدان بین‌المللی آن را گونه‌ای از سرمایه‌داری دولتی یا نظام هیبریدی می‌دانند که صرفاً با پوشش سوسیالیستی رنگ‌آمیزی شده است. اما مدافعان نظریه — از جمله برخی اقتصاددانان و محققان غیرچینی — بر آنند که دخالت گستردهٔ دولت، شرکت‌های دولتی بزرگ، و هدف‌گذاری برای «رفاه مشترک» آن را از سرمایه‌داری بازار آزاد متمایز می‌کند.

پژوهشگران شین‌رو ما و دیوید سی. کانگ تأکید می‌کنند که سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی محدود به خود چین است و بر ایدئولوژی و شیوه‌های داخلی چین تمرکز دارد. چین در روابط خارجی خود با کشورهای جنوب جهانی تلاشی برای صادر کردن این ایدئولوژی نمی‌کند.

### گسست نظری از مائوئیسم

از دیدگاه نظریه‌پرداز آمریکایی ای. جیمز گرگور، رد دیدگاه مائو — که تحمیل «روابط تولید پیشرو» انقلاب تولیدی به بار می‌آورد — پیوستگی ایدئولوژیک مائوئیسم را برهم زد. مارکسیسم کلاسیک استدلال می‌کرد که انقلاب سوسیالیستی تنها در جوامع سرمایه‌داری پیشرفته رخ خواهد داد. نظریه‌پرداز حزب لوئو ژونگچو به رسمیت شناخت که بنیان‌گذاران مارکسیسم هرگز هیچ نظریهٔ نظام‌مندی درباره توسعهٔ جهان غیرغربی تدوین نکرده‌اند و گفت حزب باید «چارچوب نظری ترکیبی خود را برای مطالعهٔ مسئلهٔ توسعهٔ مدرن بنا کند».

## اهمیت برای خوانندگان فارسی‌زبان

### روابط ایران و چین

جمهوری اسلامی ایران و جمهوری خلق چین در دهه‌های اخیر روابط اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای داشته‌اند که در «توافقنامهٔ ۲۵ سالهٔ ایران و چین» (۲۰۲۱) به اوج رسید. آشنایی با ایدئولوژی رسمی چین برای درک منطق سیاست خارجی این کشور اهمیت دارد. یک تحلیل مهم در این زمینه آن است که سیاست خارجی چین بر اساس اصل «پنج اصل همزیستی مسالمت‌آمیز» عمل می‌کند و ایدئولوژی داخلی خود را به دیگران تحمیل نمی‌کند — این رویکرد چین را از شوروی و ایالات متحده متمایز می‌کند.

### مقایسه با الگوهای ایدئولوژیک دیگر

برخی تحلیلگران ایرانی به مقایسهٔ نظام سیاسی چین و ایران پرداخته‌اند. نکتهٔ جالب توجه آن است که هر دو نظام خود را در برابر هژمونی غربی می‌بینند و هر دو بر خودی‌سازی ایدئولوژی خارجی (مارکسیسم در چین، اسلام شیعی در ایران) برای تطبیق با شرایط ملی تأکید دارند. با این حال، تفاوت بنیادی در نتیجهٔ اقتصادی آشکار است: چین از طریق پذیرش اقتصاد بازار زیر کنترل دولتی به رشد اقتصادی خیره‌کننده‌ای دست یافته، حال آنکه ایران از بازارهای بین‌المللی جدا مانده‌است.

### الگوی چینی و «چینی‌شدن»

بخشی از گفتمان سیاسی در ایران به «الگوی چینی» به‌عنوان مدلی قابل تأمل اشاره دارد: رشد اقتصادی بدون دموکراسی لیبرال، حفظ کنترل سیاسی تک‌حزبی در کنار پذیرش سرمایه‌گذاری خارجی و اقتصاد بازار. منتقدان این دیدگاه استدلال می‌کنند که پیش‌شرط‌های اقتصادی، سیاسی، و تاریخی این الگو در ایران وجود ندارد و «چینی‌شدن» اقتصاد ایران با ماهیت نظام ولایت فقیه ناسازگار است.

## جدول تکامل نظریه

| دوره | رهبر | مفهوم محوری |
| --- | --- | --- |
| ۱۹۵۰–۱۹۷۶ | مائو تسه‌تونگ | ایدهٔ «مرحلهٔ ابتدایی» مطرح می‌شود اما بسط نمی‌یابد |
| ۱۹۷۸–۱۹۸۹ | دنگ شیائوپینگ | اصلاحات اقتصادی؛ تدوین رسمی اصطلاح (۱۹۸۲) |
| ۱۹۸۷ | ژائو زی‌یانگ | نظریه‌پردازی «یک محور، دو نقطهٔ اساسی» |
| ۱۹۹۷–۲۰۰۲ | جیانگ زمین | سه نمایندگی؛ گسترش پایهٔ اجتماعی حزب |
| ۲۰۰۲–۲۰۱۲ | هو جین‌تائو | دیدگاه علمی توسعه؛ تأکید بر تناسب اجتماعی |
| ۲۰۱۲–اکنون | شی جین‌پینگ | اندیشهٔ شی جین‌پینگ؛ «عصر نوین»؛ رفاه مشترک |

## پانویس

## منابع

* Gregor, A. James (1995). *Marxism, China and Development: Reflections on Theory and Reality* (به انگلیسی). Transaction Publishers.
* He, Henry Yuhuai (2001). *Dictionary of the Political Thought of the People's Republic of China* (به انگلیسی). M.E. Sharpe.
* Hsu, Robert (1991). *Economic Theories in China, 1979–1988* (به انگلیسی). Cambridge University Press.
* Li, Gucheng (1995). *A Glossary of Political Terms of the People's Republic of China* (به انگلیسی). Chinese University Press.
* Schram, Stuart (1989). *The Thought of Mao Tse-Tung* (به انگلیسی). Cambridge University Press.
* Vogel, Ezra (2011). *Deng Xiaoping and the Transformation of China* (به انگلیسی). Harvard University Press.
* Boer, Roland (2021). *Socialism with Chinese Characteristics: A Guide for Foreigners* (به انگلیسی). Springer.
* Ma, Xinru; Kang, David C. (2024). *Beyond Power Transitions: The Lessons of East Asian History and the Future of U.S.-China Relations* (به انگلیسی). Columbia University Press.
* Gregor, A. James (2014). *Marxism and the Making of China* (به انگلیسی). Palgrave Macmillan.

## جستارهای وابسته

* دنگ شیائوپینگ
* شی جین‌پینگ
* حزب کمونیست چین
* اصلاحات اقتصادی چین
* اروابط ایران و چین
* برنامه ۲۵ ساله همکاری‌های مشترک ایران و چین
* اقتصاد بازار سوسیالیستی
* سوسیالیسم
* مارکسیسم-لنینیسم

## پیوند به بیرون

* مقالهٔ انگلیسی در ویکی‌پدیا
* مرکز ترجمهٔ استراتژیک: سوسیالیسم با ویژگی‌های چینی
* دفتر اطلاعات شورای دولتی چین