# شاخه‌های آسمانی

|  |
| --- |
|  |
| شاخه‌های آسمانی |
| نام چینی |
| زبان‌های چینی | 天干 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| چینی استاندارد |
| پین‌یین | tiāngān |
| زبان کانتونی معیار |
| ییل | tīn gōn |
| جیوت‌پینگ | tin1 gon1 |
| مین نان |
| هاکین POJ | thian-kan |

 |
| نام ویتنامی |
| الفبای ویتنامی | thiên can |
| Chữ Hán | 天干 |
| نام کره‌ای |
| هانگول | 천간 |
| هانجا | 天干 |
|

| رونوشت |
| --- |
| لاتین‌نویسی اصلاح‌شده | *cheongan* |

 |
| نام ژاپنی |
| **کانجی** | 十干 |
| **هیراگانا** | じっかん |
|

| آوانویسی |
| --- |
| لاتین‌نویسی | jikkan |

 |
|  |

**شاخه‌های آسمانی** یا **تنه‌های آسمانی** (به انگلیسی: *Heavenly Stems*) دستگاهی از اعداد ترتیبی بومی چین هستند که در سراسر شرق آسیا بهره‌گیری می‌شوند. نخستین گواهی مکتوب از این دستگاه به حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و در دوران دودمان شانگ بازمی‌گردد، آن‌گاه که این نشانه‌ها نام‌های ده روز هفته بودند. در آیین‌های دوران شانگ نیز از آن‌ها در نام‌گذاری درگذشتگان خانواده بهره می‌گرفتند و در روز متناظر با نامشان قربانی تقدیم می‌شد.

شاخه‌های آسمانی دیگر به عنوان نام روزهای هفته بهره‌گیری نمی‌شوند، اما کاربردهای فراوانی یافته‌اند. مهم‌ترین کاربرد آن‌ها در ترکیب با مجموعه دوازده‌گانه‌ای به نام شاخه‌های زمینی در چرخه شصت‌تایی است که ویژگی برجسته‌ای در گاه‌شماری‌های تاریخی چینی به‌شمار می‌رود.

شاخه‌های آسمانی ده‌گانه با مفاهیم یین و یانگ و وو شینگ پیوند یافته‌اند و امروزه در حوزه فرهنگی شرق آسیا به‌صورت گسترده در موارد گوناگونی از نام‌گذاری داروها و ترکیبات شیمیایی گرفته تا اسناد حقوقی و رشته‌های ورزشی بهره‌گیری می‌شوند.

## پیشینه

甲 (۱)، «پوسته لاک‌پشت»乙 (۲)، «روده ماهی»丙 (۳)، «دم ماهی»丁 (۴)، «میخ»戊 (۵)، «ناچخ»己 (۶)، «نخ»庚 (۷)، «ابزار خرمنکوبی»辛 (۸)، «ابزار داغ‌زنی»壬 (۹)، «تبر دولبه»癸 (۱۰)، «گاوآهن چهاردسته»شاخه‌های آسمانی در نوشتار برنزی چینی اصلی‌شان.
برخی پژوهشگران بر این باورند که شاخه‌های آسمانی و هفته ده‌روزه وابسته به آن‌ها با روایتی از اسطوره‌شناسی چینی پیوند دارند؛ روایتی که در آن ده خورشید در آسمان پدیدار می‌شوند و ترتیب ظهورشان یک چرخه ده‌روزه (旬; *xún*) را می‌سازد. گمان می‌رود شاخه‌های آسمانی نام‌های هر یک از این ده خورشید بوده باشند.

این نشانه‌ها در نام‌های شخصی پادشاهان شانگ در نام‌های معبدشان یافت می‌شوند. این نام‌ها از یک واژه نسبت («پدر»، «مادر»، «پدربزرگ»، «مادربزرگ») که به یکی از ده شاخه افزوده می‌شد ساخته می‌شدند — برای نمونه «پدربزرگ جیا». این نام‌ها اغلب بر روی برنزهای شانگ دیده می‌شوند و نشان می‌دهند که برنز به یاد چه کسی ساخته شده و آیین‌های او در چه روزی از هفته برگزار می‌شد. چینی‌شناس دیوید کیتلی که در برنزهای باستانی چین تخصص داشت، بر این باور بود که شاخه‌های آسمانی پس از مرگ و از راه فال‌گیری برگزیده می‌شدند.

برخی مورخان بر این باورند که طبقه حاکمه شانگ ده قبیله داشته، هرچند روشن نیست که آیا جامعه‌شان بازتاب اسطوره بوده یا برعکس. پیوند شاخه‌های آسمانی با مفاهیم یین و یانگ و وو شینگ پس از فروپاشی دودمان شانگ پدید آمد.

جاناتان اسمیت پیشنهاد کرده‌است که شاخه‌های آسمانی پیش از دودمان شانگ وجود داشته‌اند و در آغاز به ده صورتواره در امتداد دایرةالبروج اشاره می‌کردند که نگاره‌های خط استخوان فالگیری آن‌ها رسم این صورتواره‌ها بوده‌است. او همانندی‌هایی میان این صورتواره‌ها و صورتواره‌های دستگاه‌های بعدی چهار نماد و بیست‌وهشت منزل می‌یابد. به گفته او، این ابزارها برای پیگیری پیشروی ماه در مسیر ماهانه‌اش بهره‌گیری می‌شدند و شاخه‌های زمینی نشانگر فاز ماه بودند.

## ده شاخه آسمانی

معنای تحت‌اللفظی نشانه‌ها به‌طور تقریبی چنین است. در میان معناهای امروزی، آن‌هایی که از جایگاه نشانه در ردیف شاخه‌های آسمانی برخاسته‌اند با حروف کج نشان داده شده‌اند.

| شاخه آسمانی | پین‌یین | معنا |
| --- | --- | --- |
| اصلی | فرعی |
| ۱ | 甲 | *jiǎ* | «پوسته لاک‌پشت» | * *'اول'* (ترتیبی)
* *'گروه متیل'*
* «کلاهخود»
* «زره»
* واژه‌های مرتبط با سوسک‌ها، سخت‌پوستان، ناخن دست و پا
 |
| ۲ | 乙 | *yǐ* | «روده ماهی» | * *'دوم'* (ترتیبی)
* *'گروه اتیل'*
* «پیچش»
 |
| ۳ | 丙 | *bǐng* | «دم ماهی» | * *'سوم'* (ترتیبی)
* «روشن»
* «آتش»
 |
| ۴ | 丁 | *dīng* | «میخ» | * *'چهارم'* (ترتیبی)
* «مرد بالغ»
* «نیرومند»
* «T شکل»
* «کوبیدن»
* یک نام خانوادگی
 |
| ۵ | 戊 | *wù* | «ناچخ» | — |
| ۶ | 己 | *jǐ* | «نخ بر دار» | «خود» |
| ۷ | 庚 | *gēng* | «ستاره شب» (زهره) | «سن» (شخص) |
| ۸ | 辛 | *xīn* | «بی‌ادبی در برابر مافوق» | * «تلخ»
* «تند»
* «دشوار»
 |
| ۹ | 壬 | *rén* | «بار» | * «به دوش کشیدن»
* «سپردن مسئولیت»
 |
| ۱۰ | 癸 | *guǐ* | «گاوآهن چهاردسته» | — |

### پیوند با یین و یانگ و پنج عنصر

بر پایه منابع آلمانی، هر شاخه آسمانی با یکی از پنج عنصر بنیادین (چوب، آتش، خاک، فلز، آب) و نیز با یکی از دو نیروی یین و یانگ پیوند دارد. در این چارچوب، شاخه‌های فرد (۱، ۳، ۵، ۷، ۹) از ماهیت یانگ و شاخه‌های زوج (۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰) از ماهیت یین برخوردارند. در زبان ژاپنی، شاخه‌های یانگ «برادر بزرگ‌تر» (به ژاپنی: 兄، *e*) و شاخه‌های یین «برادر کوچک‌تر» (به ژاپنی: 弟، *to*) خوانده می‌شوند.

## کاربرد کنونی

شاخه‌های آسمانی همچنان در سراسر حوزه فرهنگی شرق آسیا به‌عنوان اعداد ترتیبی بهره‌گیری می‌شوند، به‌گونه‌ای که نقشی همانند حروف الفبا در زبان‌هایی مانند انگلیسی دارند.

* ریاضیدان چینی لی شانلان (۱۸۱۰–۱۸۸۲) دستگاهی پدیدآورد که در آن شاخه‌های آسمانی و شاخه‌های زمینی جایگزین حروف لاتین در نشان دادن متغیرهای ریاضی می‌شوند. در دستگاه او، حروف WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 تا WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 با ده شاخه آسمانی، حروف WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 تا WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 با دوازده شاخه زمینی، و چهار حرف پایانی WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_5 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 و WIKINIUM\_MATH\_PH\_7 به ترتیب با 物 («ماده»)، 天 («آسمان»)، 地 («زمین») و 人 («انسان») نمایش داده می‌شوند. ریشک ⼝ 'MOUTH' را می‌توان به هر یک از نشانه‌های یادشده افزود تا نمایانگر حرف بزرگ متناظر باشد: مثلاً WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 → 甲، WIKINIUM\_MATH\_PH\_9 → 呷؛ WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 → 丁، WIKINIUM\_MATH\_PH\_11 → 叮.
* نام‌گذاری ترکیبات شیمیایی آلی: برای نمونه متانول (甲醇; *jiǎchún*) و اتانول (乙醇; *yǐchún*).
* بیماری‌ها: برای نمونه هپاتیت ای (甲型肝炎; *jiǎxíng gānyán*) و هپاتیت ب (乙型肝炎; *yǐxíng gānyán*). همچنین هپاتیت C به‌صورت 丙型肝炎; *bǐngxíng gānyán* نوشته می‌شود.
* رشته‌های ورزشی: برای نمونه سری آ به‌صورت 意甲; *Yìjiǎ* نوشته می‌شود.
* در تایوان، شاخه‌های آسمانی برای نمره‌دهی به دانش‌آموزان بهره‌گیری می‌شوند؛ با این تفاوت که الگو:Zhp پیش از ردیف شاخه‌ها قرار می‌گیرد. در این دستگاه، نمره‌های آمریکایی A, B، C, D و F به ترتیب برابر با 優، 甲، 乙، 丙 و 丁 هستند. بر پایه گزارش سال ۲۰۰۴ روزنامه Apple Daily به زبان چینی، پیش‌نویس قانونی برای دستگاه نمره‌دهی نوین در مدارس ابتدایی و متوسطه تایوان تصویب شد که در آن بهترین نمره دیگر 甲 نیست، بلکه 優 (*yōu*) به معنای «برجسته» برای ۹۰ امتیاز به بالا از ۱۰۰ است، سپس 甲 برای ۸۰ تا زیر ۹۰، 乙 برای ۷۰ تا زیر ۸۰، و 丙 برای ۶۰ تا زیر ۷۰ امتیاز است. زیر ۶۰ امتیاز نیز 丁 ارزیابی می‌شود.
* در اختربینی و فنگ‌شویی، شاخه‌های آسمانی و شاخه‌های زمینی چهار ستون متافیزیک چینی را در چهارپایه سرنوشت، چی‌من دون‌جیا و دالیورن می‌سازند.
* در کره جنوبی و ژاپن، شاخه‌های آسمانی در اسناد حقوقی بهره‌گیری می‌شوند. در کره، *gap* (甲) و *eul* (乙) به ترتیب برای نشان دادن طرف بزرگ‌تر و کوچک‌تر یک قرارداد حقوقی بهره‌گیری می‌شوند و گاهی به عنوان مترادف این دو طرف نیز بهره‌گیری می‌شوند. این کاربرد در صنعت فناوری اطلاعات کره نیز رایج است. در ژاپن نیز 甲 نشانگر طرف فعال یک سند، 乙 طرف منفعل، و 丙 یا 丁 برای اشاره به اشخاص ثالث — مثلاً ضامن‌های خریدار در یک قرارداد فروش — بهره‌گیری می‌شوند.
* شاخه‌های آسمانی در طب سوزنی نیز کاربرد عملی دارند.

## جستارهای وابسته

* اعداد چینی
* نام‌گذاری ترکیبات آلی به چینی

## منابع

* Allan، Sarah (۱۹۹۱). *The Shape of the Turtle: Myth, Art, and Cosmos in Early China*. Albany: State University of New York Press. شابک ۹۷۸-۰-۷۹۱۴-۰۴۵۹-۱.
* Barnard، Noel (۱۹۸۶). «A New Approach to the Study of Clan-Sign Inscriptions of Shang». در Kwang-chih Chang. *Studies of Shang Archaeology: Selected Papers from the International Conference on Shang Civilization*. New Haven, CT: Yale University Press. صص. ۱۴۱–۲۰۶. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۰۳۵۷۸-۰.
* Tsien، Tsuen-hsuin؛ Chang، Kwang-chih (۱۹۷۸). «T'ien kan: a key to the history of the Shang». در Roy، David. *Ancient China: Studies in Early Civilization*. Hong Kong: Chinese University Press. صص. ۱۳–۴۲. شابک ۹۷۸-۹۶۲-۲۰۱-۱۴۴-۱.
* Chang Tai-Ping (۱۹۷۸). «The role of the t'ien-kan ti-chih terms in the naming system of the Yin». *Early China*. **۴**: ۴۵–۴۸. doi:10.1017/S0362502800005897. S2CID ۱۶۱۳۹۷۶۴۷.
* Keightley، David (۲۰۰۰). *The Ancestral Landscape: Time, Space, and Community in Late Shang China, ca. 1200-1045 B.C*. Berkeley: Center for Chinese Studies, University of California. شابک ۹۷۸-۱-۵۵۷۲۹-۰۷۰-۰.
* Norman، Jerry (۱۹۸۵). «A Note on the Origins of the Chinese Duodenary Cycle». در Thurgood، Graham. *Linguistics of the Sino-Tibetan Area: The State of the Art: Papers Presented to Paul K. Benedict for his 71st Birthday*. Canberra: Australian National University. صص. ۸۵–۸۹. شابک ۰-۸۵۸۸۳-۳۱۹-۰.
* Pulleyblank، Edwin G. (۱۹۹۵). «The *Ganzhi* as Phonograms». *Early China News*. **۸**: ۲۹–۳۰. جی‌استور ۲۳۳۵۱۵۰۱. شاپا 0362-5028.
* Smith، Adam (۲۰۱۱). «The Chinese sexagenary cycle and the ritual origins of the calendar». در Steele، John. *Calendars and Years II: Astronomy and Time in the Ancient and Medieval World* (PDF). Oxford: Oxbow. صص. ۱–۳۷. شابک ۹۷۸-۱-۸۴۲۱۷-۹۸۷-۱. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۱.

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Heavenly Stems». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Himmelsstämme». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۱۷ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tige céleste». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۱۷ مه ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* «Heavenly Stems and Earthly Branches». *رصدخانه هنگ‌کنگ*. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۸.