# شاخه‌های زمینی

|  |
| --- |
|  |
| شاخه‌های زمینی |
| نقش‌برجسته‌ای از گاه‌شماری جانوری چینی بر سقف دروازه معبد معبد کوشیدا در فوکوئوکا، ژاپن |
| نام چینی |
| زبان‌های چینی | 地支 |
|

| رونویسی‌ها |
| --- |
| چینی استاندارد |
| پین‌یین | dìzhī |
| زبان کانتونی معیار |
| ییل | deih ji |
| جیوت‌پینگ | dei6 zi1 |
| مین نان |
| هاکین POJ | * tē-chi
* tōe-chi
 |

 |
| نام ویتنامی |
| الفبای ویتنامی | Địa Chi |
| Chữ Hán | 地支 |
| نام کره‌ای |
| هانگول | 지지 |
| هانجا | 地支 |
|

| رونوشت |
| --- |
| لاتین‌نویسی اصلاح‌شده | *jiji* |

 |
| نام ژاپنی |
| **کانجی** | 地支 |
| **هیراگانا** | ちし |
|

| آوانویسی |
| --- |
| لاتین‌نویسی | chishi |

 |
|  |

**شاخه‌های زمینی** (به چینی: 地支، پین‌یین: *dìzhī*)، که با نام‌های **شاخه‌های خاکی** یا **چرخه دوازده‌تایی** نیز شناخته می‌شوند، دستگاهی متشکل از دوازده نماد مرتب‌شده هستند که در سراسر شرق آسیا کاربرد دارند. این نمادها بومی چین بوده و خود از نویسه‌های چینی برخاسته‌اند؛ واژه‌هایی که معنای انضمامی مستقلی ندارند و تنها بر جایگاه ترتیبی هر شاخه در فهرست دلالت می‌کنند. شاخه‌های زمینی کاربردهایی در دستگاه تاریخ‌گذاری موسوم به چرخه شصت‌تایی دارد و در اخترشناسی چینی نیز آز آن بهره گرفته می‌شود. این شاخه‌ها با ده شاخه‌های آسمانی در گاه‌شماری چینی و در آیین تائوئیسم پیوند دارند.

دوازده شاخه زمینی هر یک نام‌های ویژه‌ای در زبان‌های حوزه سینوسفر دارند که زبان‌های چینی، زبان ژاپنی، زبان کره‌ای، زبان ترکی باستان، زبان ویتنامی و زبان مغولی را دربرمی‌گیرد. شاخه‌ها به شیوه‌ای مشابه با حروف الفبا در شمارش به‌کار می‌روند. افزون بر ماه‌های تقویمی، هر شاخه با مقوله‌های فرهنگی چندگانه‌ای از جمله جانوران و ساعت‌های شبانه‌روز پیوند یافته‌است.

گاه‌شماری‌های بسیاری در سنت چینی، سال نو را از دومین ماه نو پس از جشن دونگ‌ژی آغاز می‌کنند. این دستگاه در کنار شاخه‌های آسمانی، شالوده چرخه شصت‌تایی را می‌سازد که از دیرباز در تقویم‌نگاری، ستاره‌شناسی و آیین‌های تائویی چین به‌کار رفته‌است.

## نمای کلی

دوازده شاخه زمینی به شرح زیر هستند:

| شاخه زمینی | پین‌یین | جانور | عنصر | یین و یانگ | ساعت |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | 子 | *zǐ* | موش | آب | یانگ | ۲۳:۰۰–۰۱:۰۰ |
| ۲ | 丑 | *chǒu* | گاو | زمین | یین | ۰۱:۰۰–۰۳:۰۰ |
| ۳ | 寅 | *yín* | ببر | چوب | یانگ | ۰۳:۰۰–۰۵:۰۰ |
| ۴ | 卯 | *mǎo* | خرگوش | چوب | یین | ۰۵:۰۰–۰۷:۰۰ |
| ۵ | 辰 | *chén* | اژدها | زمین | یانگ | ۰۷:۰۰–۰۹:۰۰ |
| ۶ | 巳 | *sì* | مار | آتش | یین | ۰۹:۰۰–۱۱:۰۰ |
| ۷ | 午 | *wǔ* | اسب | آتش | یانگ | ۱۱:۰۰–۱۳:۰۰ |
| ۸ | 未 | *wèi* | بز/گوسفند | زمین | یین | ۱۳:۰۰–۱۵:۰۰ |
| ۹ | 申 | *shēn* | میمون | فلز | یانگ | ۱۵:۰۰–۱۷:۰۰ |
| ۱۰ | 酉 | *yǒu* | خروس | فلز | یین | ۱۷:۰۰–۱۹:۰۰ |
| ۱۱ | 戌 | *xū* | سگ | زمین | یانگ | ۱۹:۰۰–۲۱:۰۰ |
| ۱۲ | 亥 | *hài* | خوک | آب | یین | ۲۱:۰۰–۲۳:۰۰ |

هر شاخه زمینی نام‌های ویژه‌ای در زبان‌های سینوسفر دارد — از جمله چینی، ژاپنی، کره‌ای، ترکی، ویتنامی و مغولی. شاخه‌ها معمولاً برای شمارش به شیوه‌ای مشابه با بهره‌گیری از حرف (زبان‌شناسی) بر اساس ترتیب به‌کار می‌روند. افزون بر ماه‌های تقویمی، هر شاخه با مقوله‌های فرهنگی چندگانه‌ای از جمله جانوران و ساعت‌های شبانه‌روز پیوند یافته‌است، که برخی از این پیوندها به‌حسب منطقه متفاوت است.

شاخه‌های زمینی در گاه‌شماری چینی در کنار شاخه‌های آسمانی به‌کار می‌روند و در آیین تائویی نیز جایگاه دارند. بسیاری از دستگاه‌های تقویمی چینی، سال نو را از دومین ماه نو پس از جشن دونگ‌ژی آغاز می‌کنند.

## پیشینه

کهن‌ترین شواهد مستند از کاربرد شاخه‌های زمینی و شاخه‌های آسمانی، مربوط به ثبت چرخه‌های روزانه است. ده شاخه آسمانی در دوره دودمان شانگ (ح. ۱۶۰۰ – c. ۱۰۵۰ پیش از میلاد) برای نام‌گذاری روزهای هفته به‌کار می‌رفتند. شاخه‌های زمینی دست‌کم به همان قدمت شاخه‌های آسمانی هستند و شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که شاید حتی کهن‌تر از آن‌ها باشند.

دربارهٔ خاستگاه شاخه‌های زمینی پیش از دوره تاریخی، نظریه‌های چندی وجود دارد. یک نظریه آن است که شاخه‌های زمینی از مشاهده سیاره مشتری (به چینی: 歲星، پین‌یین: *Suìxīng*، به معنای «ستاره سال») اقتباس شده‌اند، زیرا تناوب مداری این سیاره تقریباً دوازده سال زمینی است. جاناتان اسمیت پیشنهاد کرده‌است که نخستین معانی شاخه‌های زمینی، پیش از دوران شانگ، مراحل ماه بوده‌اند و شاخه‌های آسمانی در آن دوره به بخش‌هایی از دایرةالبروج اشاره داشتند. پس از اینکه این دستگاه به‌عنوان تقویم پذیرفته شد، ارجاع روشن قمری آن از میان رفت و امکان بهره‌گیری مجدد از آن برای ایستگاه‌های مشتری فراهم شد.

در زمینه پیچیده‌تر شدن تدریجی کیهان‌شناسی چینی در دوره دوره ایالت‌های جنگ‌طلب (ح. 475 – 221 پیش از میلاد)، چرخه‌های ۱۲، ۱۰ و ۶۰ به کاربرد در واحدهای زمانی دیگری افزون بر روز گسترش یافتند.

## جهت‌ها

۲۴ جهت اصلی منسوب به شاخه‌های زمینی و شاخه‌های آسمانی؛ جنوب (قرمز) بر اساس سنت چینی در بالا قرار دارد
هرچند زبان چینی واژه‌هایی برای چهار جهت اصلی دارد، ملوانان و اخترشناسان چینی ترجیح می‌دادند از ۱۲ جهت شاخه‌های زمینی بهره ببرند؛ روشی که به بهره‌گیری از ساعت برای بیان جهت نزد خلبانان انگلیسی‌زبان شباهت دارد. از آنجا که دوازده نقطه برای دریانوردی کافی نبود، ۱۲ نقطه میانی نیز افزوده شد. به‌جای ترکیب دو نام جهت مجاور، نام‌های تازه‌ای برگزیده شد: برای چهار جهت قطری، نام‌های مناسبی از تریگرام‌های یی‌چینگ به‌کار رفت. برای بقیه، شاخه‌های آسمانی ۱ تا ۴ و ۷ تا ۱۰ مورد بهره‌گیری قرار گرفتند. بر اساس نظریه پنج عنصر، شرق به چوب نسبت داده می‌شود و شاخه‌های آسمانی چوب 甲 (*jiǎ*) و 乙 (*yǐ*) هستند. از این‌رو، این دو شاخه در جهت عقربه‌های ساعت به دو نقطه مجاور شرق منسوب شدند.

ملوانانی چون چنگ هه (ش. ۱۴۰۵–۱۴۳۳ میلادی) از قطب‌نماهای ۴۸ نقطه‌ای بهره می‌بردند. نقطه میانی اضافی با ترکیب دو نزدیک‌ترین جهت پایه نام‌گذاری می‌شد؛ برای نمونه 丙午 (*bǐngwǔ*؛ °۱۷۲٫۵)، نقطه میانی میان 丙 (*bǐng*؛ °۱۶۵) و 午 (*wǔ*؛ °۱۸۰) است.

### جدول ۲۴ جهت چینی

|  | نویسه | پین‌یین | جهت |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | 子 | zǐ | °۰ (شمال) |
| ۲ | 癸 | guǐ | °۱۵ |
| ۳ | 丑 | chǒu | °۳۰ |
| ۴ | 艮 | gèn | °۴۵ (شمال‌شرق) |
| ۵ | 寅 | yín | °۶۰ |
| ۶ | 甲 | jiǎ | °۷۵ |
| ۷ | 卯 | mǎo | °۹۰ (شرق) |
| ۸ | 乙 | yǐ | °۱۰۵ |
| ۹ | 辰 | chén | °۱۲۰ |
| ۱۰ | 巽 | xùn | °۱۳۵ (جنوب‌شرق) |
| ۱۱ | 巳 | sì | °۱۵۰ |
| ۱۲ | 丙 | bǐng | °۱۶۵ |
| ۱۳ | 午 | wǔ | °۱۸۰ (جنوب) |
| ۱۴ | 丁 | dīng | °۱۹۵ |
| ۱۵ | 未 | wèi | °۲۱۰ |
| ۱۶ | 坤 | kūn | °۲۲۵ (جنوب‌غرب) |
| ۱۷ | 申 | shēn | °۲۴۰ |
| ۱۸ | 庚 | gēng | °۲۵۵ |
| ۱۹ | 酉 | yǒu | °۲۷۰ (غرب) |
| ۲۰ | 辛 | xīn | °۲۸۵ |
| ۲۱ | 戌 | xū | °۳۰۰ |
| ۲۲ | 乾 | qián | °۳۱۵ (شمال‌غرب) |
| ۲۳ | 亥 | hài | °۳۳۰ |
| ۲۴ | 壬 | rén | °۳۴۵ |

برای چهار جهت مورب (شمال‌شرق، جنوب‌شرق، جنوب‌غرب، شمال‌غرب)، نام‌های تریگرام‌های مناسب از یی‌چینگ به‌کار رفت. بر پایه نظریه پنج عنصر، چوب به شرق، آتش به جنوب، فلز به غرب و آب به شمال تخصیص یافت؛ سپس شاخه‌های آسمانی متناظر در فواصل ۱۵ درجه‌ای در دو سوی هر جهت اصلی جای گرفتند.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Earthly Branches». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Erdzweige». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Branche terrestre». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۲۶.

## آغاز منابع

* Pankenier, David W. (2011), "Getting "Right" with Heaven and the Origins of Writing in China", in Li, Feng; Branner, David Prager (eds.), *Writing and Literacy in Early China: Studies from the Columbia Early China Seminar*, Seattle: University of Washington Press, pp. 19–50, ISBN 978-0-295-80450-7, JSTOR j.ctvcwng4z.7
* Pulleyblank, Edwin G. (1991), "The Ganzhi as Phonograms and their Application to the Calendar", *Early China*, **16**: 39–80, doi:10.1017/S0362502800003837
* Smith, Adam (2015), "Cyclical Signs", in Sybesma, Rint (ed.), *Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online*, Brill, doi:10.1163/2210-7363-ecll-all, ISSN 2210-7363
* Smith, Jonathan M. (2011), "The *Di Zhi* 地支 as Lunar Phases and Their Coordination with the *Tian Gan* 天干 as Ecliptic Asterisms in a China before Anyang", *Early China*, **33**: 199–228, doi:10.1017/S0362502800000274, JSTOR 24392447, S2CID 132200641

## پیوند به بیرون

* الباز، دستگاه زمان در سنت چینی