# اتهکتها

| اتهکتها |
| --- |
| نوع | متون تفسیری متون پیوستی (بودایی) |
| مادر | ادبیات پالی |
| شرح بر | تریپیتاکا |
| اختصار | -A; -a |
|

ادبیات پالی

 |

جلد روی نسخه خطی برگ‌نخلی دربرگیرنده اتهکتها به دو زبان پالی و سینهالی. سری‌لانکا، ۱۸۵۳، کتابخانه بریتانیا، نسخه خطی شرقی ۶۶۰۳/۲۵۸.
پشت جلد نسخه خطی برگ‌نخلی دربرگیرنده اتهکتها به دو زبان پالی و سینهالی. سری‌لانکا، ۱۸۵۳، کتابخانه بریتانیا، نسخه خطی شرقی ۶۶۰۳/۲۵۸.
نسخه خطی برگ‌نخلی دربرگیرنده اتهکتها به دو زبان پالی و سینهالی. سری‌لانکا، ۱۷۵۶. کتابخانه بریتانیا.
**اتهکتها** (به پالی: *Aṭṭhakathā* به معنای شرح معنا، تفسیر) به مجموعه تفسیرهای پالی‌زبان بودایی تهراوادایی بر تیپیتکه (سه‌سبد) اشاره دارد. این تفسیرها برداشت‌های سنتی از متون مقدس بودایی را ارائه می‌دهند. تفسیرهای اصلی بر پایه تفسیرهای کهن‌تری نوشته شده‌اند که اکنون از میان رفته‌اند و به زبان‌های پراکریت و سینهالی بودند و همزمان با خود متون دینی پالی در سده پایانی پیش از میلاد به نگارش درآمدند. برخی از مطالب این تفسیرها در متون مقدس دیگر شاخه‌های بوداگرایی نیز یافت می‌شود که نشان‌دهنده وجود سرچشمه مشترک کهنی است.

نسخه کنونی تفسیرهای پالی از سده پنجم میلادی بازمانده و در سری‌لانکا به دست راهبان بودایی وابسته به مهاویهاره (صومعه بزرگ) در آنورادهاپوره نوشته شده‌است. همچون خود متون دینی پالی، محتوای مجموعه‌های گردآوری‌شده این تفسیرها که از سده چهارم میلادی به بعد تدوین شدند در ویرایش‌های گوناگون متفاوت است. کوچک‌ترین مجموعه که در ویرایش تایلندی (۱۹۹۲) یافت می‌شود دوازده تفسیر منسوب به بوداگهوسه، تفسیرهای دَمَّپاله بر هفت کتاب کهودکه‌نیکایه و چهار تفسیر از نویسندگان گوناگون بر چهار کتاب دیگر کهودکه‌نیکایه را دربرمی‌گیرد.

## پیشینه

از زمان حیات خود بودا نیاز به شرح دقیق واژه‌های به‌کاررفته در آموزه‌ها احساس می‌شد. برخی سوتره‌های تیپیتکه گواه این امرند؛ از جمله «مهاودلّه‌سوته» بیان‌شده از سوی ساریپوته و «چولَه‌ودلّه‌سوته» که راهبه دمّدینّا بیان کرده‌است.

به گفته کِی. آر. نورمن شواهد مستقیمی مبنی بر خواندن مطالب تفسیری در نخستین شورای بودایی وجود ندارد؛ اما شواهد روشنی نشان می‌دهد که بخش‌هایی از تفسیرها بسیار کهن‌اند و شاید به دوران خود بودا بازگردند. دلیل این ادعا آن است که این بخش‌ها همتایانی در متون مقدس فرقه‌های دیگر بودایی دارند و بنابراین باید پیش از انشعاب فرقه‌ها پدید آمده باشند.

این شرح‌ها در طول سال‌ها انتقال یافتند و غنی‌تر شدند. هنگامی که بودیسم در دوره پادشاهی دِوانَمپیَتیسَّه (حدود ۳۰۷–۲۶۷ پیش از میلاد) به سری‌لانکا رسید، تیپیتکه و تفسیرهای پالی آن نیز به جزیره آورده شد. تفسیرها به سینهالی ترجمه و احتمالاً همان زمان مکتوب شدند. از این تفسیرهای سینهالی که همچنان غنی‌تر می‌شدند تنها چند عنوان بر جای مانده‌است: مَهاأتّهَکَتها، مَهاپَچَّری و کوروندی.

از سده پنجم میلادی، در دوره پادشاهی مَهانامه (۴۱۲–۴۳۴ میلادی)، بوداگهوسه و دیگر دانشوران گردآوری تفسیرهای سینهالی را به زبان پالی انجام دادند و آثاری را پدیدآوردند که امروزه می‌شناسیم. برخی از این تفسیرها خود نیز شرح شدند و ادبیات زیرتفسیری (ریزشرح) به نام «تیکا» (به پالی: *Ṭīkā*) پدید آمد.

## محتوای تفسیرها

تفسیرهای پالی واژه‌به‌واژه متون مورد تفسیر خود را شرح می‌دهند، اما واژه‌هایی را که پیش‌تر بررسی شده‌اند تکرار نمی‌کنند مگر آنکه بافتار نیاز به توضیح بیشتر داشته باشد. در این تفسیرها موارد زیر یافت می‌شود:

* فهرست معناهای ممکن هر واژه
* معنای مناسب برای هر بافتار
* نکته‌های دستوری
* شرح چارچوبی که رویداد یا صحنه‌ای در آن رخ داده‌است
* دلیل وقوع رویدادها
* توضیحات آموزه‌ای که بخش‌های گوناگون آموزه‌ها را در چشم‌اندازی کلی قرار می‌دهد
* حکایت‌ها و افسانه‌های کوتاه برای روشن‌سازی مطلب

تفسیرها هرگاه موضوعی در ویسودهیمگه بررسی شده باشد به آن ارجاع می‌دهند.

## مجموعه تفسیرها

کوچک‌ترین مجموعه (ویرایش تایلندی، ۱۹۹۲) شامل موارد زیر است:

* دوازده تفسیر منسوب به بوداگهوسه: تفسیر بر وینیه‌پیتکه؛ یک تفسیر بر هر یک از دیگا نیکایا، مجهیمه‌نیکایه، سمیوته‌نیکایه و آنگوتارا نیکایا؛ چهار تفسیر بر کتاب‌های کهودکه‌نیکایه؛ و سه تفسیر بر ابهیدمه‌پیتکه.
* تفسیرهای دَمَّپاله بر هفت کتاب کهودکه‌نیکایه.
* چهار تفسیر از نویسندگان گوناگون بر چهار کتاب دیگر کهودکه‌نیکایه.

افزون بر اینها، در یکی یا هر دو ویرایش دیگر (ویرایش برمه‌ای چَتّهَسَنگایَنه و ویرایش سینهالی سایمون هِواویتارنه بِکوئست) متون زیر نیز گنجانده شده‌است:

* پاتیموکّه و تفسیر آن یعنی کَنکهاویتَرَنی منسوب به بوداگهوسه
* تفسیر دَمَّپاله بر نِتّیپَکَرَنه که گاه بخشی از متون دینی پالی شمرده می‌شود
* وینَیَسَنگَهه، گزیده‌ای از بخش‌های سَمَنتَپاسادیکا که ساریپوتّه در سده دوازدهم میلادی به ترتیب موضوعی تنظیم کرد
* سارَتّهَسَموچَّیَه، تفسیری به زبان سینهالی بر پریتّه

افزون بر اینها، رساله‌هایی مانند ویسودهیمگه (راه پاکسازی) نوشته بوداگهوسه وجود دارد که ارائه‌ای نظام‌مند از آموزه سنتی است. این اثر که هم در سنت سینهالی و هم در سنت برمه‌ای شناخته شده‌است گاه به‌طور نادقیق «تفسیر» بر چهار نیکایه نخست خوانده می‌شود، هرچند به‌طور سنتی «اتهکتها» به‌شمار نمی‌رود.

## بوداگهوسه

در زیر فهرست چهارده تفسیر منسوب به بوداگهوسه، تفسیرنویس سده چهارم یا پنجم میلادی، بر تیپیتکه پالی آمده‌است:

| تیپیتکه پالی | تفسیر |
| --- | --- |
| *از وینیه‌پیتکه* | **وینَیَه** (*کلی*) | سَمَنتَپاسادیکا |
| **پاتیموکّه** | کَنکهاویتَرَنی یا ماتیکَتّهَکَتها |
| *از سوترا پیتاکا* | **دیگا نیکایا** | سومَنگَلَویلاسینی |
| **مجهیمه‌نیکایه** | پَپَنچَسودَنی |
| **سمیوته‌نیکایه** | ساراتّهَپَّکاسینی |
| **آنگوتارا نیکایا** | مَنورَتهَپورَنی |
| *از کهودکه‌نیکایه* | **کهودکَپاتَه** | پَرَمَتّهَجوتیکا (۱) |
| **دهاماپدا** | دهمَّپَدَ-اتّهَکَتها |
| **سوتَّنیپاته** | پَرَمَتّهَجوتیکا (۲) یا سوتَّنیپاتَ-اتّهَکَتها |
| **جاتَکَه** | جاتَکَ-اتّهَوَنَّنا یا جاتَکَ-اتّهَکَتها |
| *از ابهیدمه‌پیتکه* | **دهمَّسَنگَنی** | اتّهَسالینی |
| **ویبهَنگَه** | سَمّوهَوینودَنی |
| **دهاتوکَتها** | پَنچَپَّکَرَنَتّهَکَتها |
| **پوگَّلَپَنَّتّی** |
| **کَتهاوَتّهو** |
| **یَمَکَه** |
| **پَتّهانَه** |

تنها ویسودهیمگه و تفسیرهای چهار نیکایه نخست به اجماع پژوهشگران اثر بوداگهوسه شناخته می‌شوند.

## دَمَّپاله

تاریخ دقیق زندگی دَمَّپاله، تفسیرنویس دیگر، روشن نیست. او پس از بوداگهوسه می‌نوشت و احتمالاً دیرتر از سده هفتم میلادی نبوده‌است. تفسیرهای او بر کهودکه‌نیکایه با عنوان کلی «پَرَمَتّهَدیپَنی» عبارت‌اند از:

* اودانَ-اتّهَکَتها بر اودانه
* ایتیووتَّکَ-اتّهَکَتها بر ایتیووتَّکه
* ویمانَوَتّهو-اتّهَکَتها بر ویمانَوَتّهو
* پِتَوَتّهو-اتّهَکَتها بر پِتَوَتّهو
* تهِرَگاتها-اتّهَکَتها بر تهِرَگاتها
* تهِریگاتها-اتّهَکَتها بر تهِریگاتها
* چَریاپیتَکَ-اتّهَکَتها بر چَریاپیتَکه

## دیگر تفسیرهای کهودکه‌نیکایه

تفسیرهای دیگر بر کهودکه‌نیکایه عبارت‌اند از:

* سَدهمَّپَجّوتیکا نوشته اوپَسِنَه بر نیدِّسَه
* سَدهمَّپَّکاسینی نوشته مَهانامَه بر پَتیسَمبهیداماگَّه
* ویسودهَجَنَویلاسینی از نویسنده‌ای ناشناس بر آپَدانَه
* مَدهوراتّهَویلاسینی منسوب به بودَّدَتَّه بر بودهَوَمسَه

سه کتاب در برخی ویرایش‌های کهودکه‌نیکایه گنجانده شده‌اند: نِتّیپَکَرَنه، پِتَکوپَدِسَه و میلیندَپَنها. از این میان تنها بر نِتّیپَکَرَنه تفسیری در ویرایش‌های استاندارد وجود دارد.

## ترجمه‌ها

بخش بزرگی از تفسیرهای پالی به زبان انگلیسی ترجمه شده‌اند. از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

* **سَمَنتَپاسادیکا**: مقدمه آن با عنوان *The Inception of Discipline* به کوشش ان.ای. جایاویکراما (۱۹۶۲) و نیز برگردان چینی آن با نام 善見毘婆沙 به کوشش پی.وی. باپات و آکیرا هیراکاوا منتشر شده‌است.
* **سومَنگَلَویلاسینی** (بخش‌هایی): شامل تفسیر بر برهمجاله‌سوته، سَمَنَّفَلَه‌سوته و مَهاپَرینیبّانه‌سوته.
* **تفسیر دهاماپدا**: ترجمه ای. دبلیو. بارلینگیم با عنوان *Buddhist Legends* در سه جلد (۱۹۲۱، مجموعه شرقی هاروارد).
* **اتّهَسالینی**: ترجمه پِه ماونگ تین با عنوان *The Expositor* (1920–21).
* **ویسودهیمگه**: دو ترجمه انگلیسی مهم وجود دارد؛ *The Path of Purity* از پِه ماونگ تین (۱۹۲۳–۳۱) و *The Path of Purification* از نانَمولی (۱۹۵۶).

با این حال هیچ‌یک از تفسیرهای پالی تاکنون به زبان فرانسوی ترجمه نشده‌است.

## جستارهای وابسته

* بودیسم
* ترواده
* متون دینی پالی
* زبان پالی
* بوداگهوسه

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Atthakatha». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Commentaires palis». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Atthakatha». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای اسپانیایی*، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Аттхакатха». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای روسی*، بازبینی‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* فراتر از تیپیتکه: راهنمای ادبیات پسامتن‌مقدس پالی
* ترجمه کامل ویسودهیمگه به انگلیسی (پی‌دی‌اف)