# موروگان

موروگان
مجسمه‌ای از موروگان به ارتفاع ۴۲٫۷ متر (۱۴۰ فوت) در نزدیکی شهر کوالا لامپور، مالزی
**کارتیکیا** (IAST: *Kārttikeya*)، که همچنین با نام‌های **اسکاندا**، **سوبرامانیا**، **شانموخا** یا **موروگا(ن)** شناخته می‌شود، خدای جنگ در آیین هندو است. او عموماً به عنوان پسر خدایان شیوا و پارواتی و برادر گانشا توصیف می‌شود.

کارتیکیا ارتشی را برای جنگ با سوراپادمان رهبری کرد، در زمان جنگ با سوراپادمان، سکاندا شش نقطه را برگزید و در این شش نقطه پرستشگاه‌های هندو برپا شدند. او شوی دوایانی بود.

کارتیکیا از دوران باستان یکی از خدایان مهم در شبه‌قاره هند بوده است. اشارات به اسکاندا در ادبیات سانسکریت به قرن پنجم پیش از میلاد برمی‌گردد و اسطوره‌های مربوط به کارتیکیا در حدود قرن دوم پیش از میلاد در شمال هند رواج یافت. شواهد باستان‌شناسی از قرن اول میلادی و پیش از آن، نشان‌دهنده ارتباط شمایل‌نگاری او با آگنی، خدای آتش هندو است، که نشان می‌دهد کارتیکیا یک خدای برجسته در هندوئیسم اولیه بوده است. کائومارام یک فرقه هندو است که عمدتاً کارتیکیا را می‌پرستند. جدا از پرستش قابل توجه در سنت کائومارام و معابد موجود در هند جنوبی، او به عنوان ماهاسنا و کومارا در هند شمالی و هند شرقی نیز پرستش می‌شود. موروگا یک خدای حامی است که در ادبیات سانگام تامیلی، مربوط به منطقه کورینجی، از او یاد شده است. به گفته پژوهشگران دینی، خدای تامیلی موروگا با گذشت زمان با خدای ودایی اسکاندا کارتیکیا تلفیق شد. او به عنوان خدای حامی زبان تامیلی در نظر گرفته می‌شود و آثار ادبی مانند *تیروموروکاروپادای* اثر ناکیرانار و *تیروپوگال* اثر آروناگیریناتار به موروگا تقدیم شده‌اند.

شمایل‌نگاری کارتیکیا به طور قابل توجهی متفاوت است. او معمولاً به عنوان مردی با جوانی همیشگی نشان داده می‌شود که سوار بر یک طاووس هندی (به نام پاراوانی) است یا در کنار آن ایستاده و گاهی اوقات نشان خروس بر روی پرچم خود دارد. او یک نیزه به نام ول را در دست دارد که گفته می‌شود مادرش پارواتی به او داده است. در حالی که بیشتر تندیس‌ها او را تنها با یک سر نشان می‌دهند، برخی دارای شش سر هستند که بازتابی از افسانه‌های پیرامون تولد اوست که در آن او از شش پسر به هم پیوسته یا از شش نطفه زاده شده است. توصیف شده است که او از دوران کودکی به سرعت بزرگ شده و به یک جنگجو تبدیل شده، رهبری ارتش دواها را بر عهده گرفته و به نابودی اَسوراها از جمله تاراکاسورا و سوراپادما اعتبار یافته است. او به عنوان یک فیلسوف در نظر گرفته می‌شود که پیگیری یک زندگی اخلاقی و الهیات شایوا سیدانتا را آموزش می‌داد.

او همچنین در سری‌لانکا، جنوب شرقی آسیا (به‌ویژه در مالزی، سنگاپور، تایلند و اندونزی)، سایر کشورهایی با جمعیت قابل توجه تامیلی‌تبار (از جمله فیجی، موریس، آفریقای جنوبی و کانادا)، کشورهای کارائیب (از جمله ترینیداد و توباگو، گویان و سورینام) و کشورهایی با جمعیت چشمگیر مهاجران هندی (از جمله ایالات متحده آمریکا و استرالیا) پرستش می‌شود.

## ریشه‌شناسی و نام‌گذاری

لقب «کارتیکیا» با شرایط پیرامون تولد این خدا مرتبط است. بر اساس *اسکاندا پورانا*، شش جرقه الهی از شیوا بیرون آمد و شش نوزاد پسر مجزا را شکل داد. این پسران توسط ندیمه‌هایی به نام کرتیکاها بزرگ شدند. بعداً، پارواتی آن‌ها را در هم آمیخت و کارتیکیای شش‌سر را به وجود آورد. کارتیکیا در سانسکریت به معنای «از کرتیکاها» است. طبق ادبیات هندو، او با ۱۰۸ نام مختلف شناخته می‌شود، اگرچه نام‌های دیگری نیز در استفاده رایج وجود دارند. رایج‌ترین این نام‌ها عبارتند از اسکاندا (از *skanda-*، 'جهیدن یا حمله کردن')، موروگا ('خوش‌تیپ')، کومارا ('جوان')، سوبرامانیا ('شفاف')، سنتیل ('پیروز')، ولان ('دارنده ول')، سوامیناتا ('فرمانروای خدایان')، ساراوانابهاوا ('زاده شده در میان نیزارها')، آروموخا یا شانموخا ('شش‌چهره')، داندآپانی ('دارنده گرز') و کاندا ('ابر').

نام «موروگا» در جنوب، به ویژه در تامیل نادو و کرالا، با تطبیق ریخت‌شناسی جنسیتی اسم در زبان تامیلی بسیار محبوب است و با اضافه شدن پسوند مردانه *-n* به شکل «موروگان» ظاهر می‌شود.

بر روی سکه‌های باستانی که تصاویر او را نشان می‌دهند، نام او به صورت کومارا، براهمانیا یا براهمانیادوا حک شده است. روی برخی از سکه‌های باستانی هندوسکایی، نام او با خط یونانی به صورت اسکاندا، کومارا و ویشاکا آمده است.

## افسانه‌ها

### تولد

آثار ادبی مختلف هندی داستان‌های متفاوتی را پیرامون تولد کارتیکیا روایت می‌کنند. در *رامایانا* اثر والمیکی (قرن هفتم تا چهارم پیش از میلاد)، او به عنوان فرزند خدایان رودرا و پارواتی توصیف شده است و تولد او با کمک آگنی و گانگا صورت گرفته است. شالیا پاروا و آنوشاسانا پاروا از حماسه هندو *مهاباراتا* (قرن سوم پیش از میلاد)، افسانه اسکاندا را روایت کرده و او را به عنوان پسر ماهشوارا (شیوا) و پارواتی معرفی می‌کنند: شیوا و پارواتی در حین آمیزش مختل شدند، که باعث شد شیوا ناخواسته منی خود را بریزد. این منی سپس در رود گنگ قرار گرفت و با گرمای خدای آگنی حفظ شد و در نهایت به عنوان نوزادی به نام کارتیکیا متولد گشت.

طبق *شیوا پورانا*، تاراکاسورا که یک آسورا بود، برای جلب رضایت خدای آفریننده برهما، تاپاس (ریاضت) انجام داد. برهما به او دو نعمت عطا کرد: اول اینکه در تمام سه جهان کسی با او برابر نباشد، و دوم اینکه تنها پسری از شیوا بتواند او را بکشد. از آنجا که شیوا یک یوگی بود و بعید به نظر می‌رسید فرزندی بیاورد، تاراکاسورا تقریباً به نامیرایی دست یافت. او در تلاش برای حکومت بر سه جهان، دواها را از سوارگا بیرون راند. ایندرا، پادشاه دواها، نقشه‌ای کشید تا مراقبه شیوا را مختل کرده و او را با افکار عاشقانه فریب دهد، تا او بتواند فرزندی به وجود آورد و به این ترتیب به نامیرایی تاراکاسورا پایان دهد. شیوا در حال مراقبه بود و به ندرت متوجه ابراز عشق پارواتی، دختر هیماوان که به دنبال همسری او بود، شد. ایندرا به خدای عشق کامادوا و همسرش راتی مأموریت داد تا شیوا را آشفته کنند. شیوا از این عمل خشمگین شد و کامادوا را به خاکستر تبدیل کرد. اما سپس توجه شیوا به سوی پارواتی جلب شد، کسی که برای به دست آوردن محبت او تاپاس انجام داده بود. شیوا با او ازدواج کرد و بدین ترتیب کارتیکیا نطفه بست.

کارتیکیای شش‌سر نشسته بر طاووس، قرن دوازدهم میلادی
بر اساس متن قرن هفدهم میلادی *کاندا پورانام* (نسخه تامیلی از *اسکاندا پورانا*ی قدیمی‌تر)، برادران آسورا یعنی سوراپادما، سیمهاموخا و تاراکاسورا برای شیوا تاپاس انجام دادند و شیوا به آن‌ها سلاح‌های مختلف و آرزویی اعطا کرد که به موجب آن فقط می‌توانستند توسط پسر شیوا کشته شوند، که به آن‌ها نوعی نامیرایی می‌بخشید. آن‌ها متعاقباً موجودات آسمانی از جمله دواها را تحت ستم قرار دادند و دوره حکومت ظالمانه‌ای را در سه جهان آغاز کردند. وقتی دواها از شیوا درخواست کمک کردند، او پنج سر اضافی روی بدن خود آشکار کرد و از هر کدام یک جرقه الهی بیرون آمد. در ابتدا خدای باد، وایو جرقه‌ها را حمل می‌کرد، اما بعداً به دلیل گرمای غیرقابل تحمل، آن‌ها را به خدای آتش، آگنی سپرد. آگنی جرقه‌ها را در رود گنگ قرار داد. آب گنگ به دلیل گرمای شدید جرقه‌ها شروع به تبخیر کرد. گانگا آن‌ها را به دریاچه ساراوانا برد، جایی که جرقه‌ها به شش نوزاد پسر تبدیل شدند. این شش پسر توسط کرتیکاها بزرگ شدند و بعداً توسط پارواتی در هم آمیخته شدند. بدین ترتیب، کارتیکیای شش‌سر متولد شد تا به درخواست کمک دواها پاسخ دهد و آن‌ها را از دست آسوراها نجات دهد.

*کوماراسامبهاوا* (به معنای تولد کومارا) متعلق به قرن پنجم میلادی، داستان مشابهی را درباره تولد او روایت می‌کند که در آن آگنی منی شیوا را حمل کرده و در رود باگیراتی (سرچشمه رود گنگ) قرار می‌دهد. هنگامی که کرتیکاها در رودخانه حمام می‌کنند، باردار شده و کارتیکیا را به دنیا می‌آورند.

روایت جایگزین دیگری از تبار کارتیکیا در وانا پاروا از *مهاباراتا* آمده است، جایی که او به عنوان پسر آگنی و سواها توصیف شده است. روایت می‌شود که آگنی به دیدار همسران سپتارشی (هفت فرزانه بزرگ) می‌رود و در حالی که هیچ‌یک از همسران احساس عشق آگنی را متقابل پاسخ نمی‌دهند، سواها حضور دارد و مجذوب آگنی می‌شود. سواها خود را به شکل شش نفر از همسران، یکی پس از دیگری درمی‌آورد و شش بار با آگنی هم‌آغوشی می‌کند. او نمی‌تواند شکل آرونداتی، همسر واسیستا را به خود بگیرد، زیرا قدرت‌های فضیلت فوق‌العاده‌ای در آرونداتی وجود دارد. سواها منی آگنی را در نیزارهای رود گنگ قرار می‌دهد، جایی که رشد کرده و به عنوان اسکاندای شش‌سر متولد می‌شود.

### اوایل زندگی

کارتیکیا در حال حمل یک ول، مجسمه‌ای از قنوج، قرن هشتم میلادی
در *کاندا پورانام*، کارتیکیا به عنوان کودکی در حال بازی در کیهان به تصویر کشیده شده است. او در دوران کودکی‌اش، در کنار سایر کارها، با مدار سیارات بازی می‌کند، کوه‌های کایلاسا را روی کوه مرو روی هم می‌چیند و جریان رود گنگ را متوقف می‌سازد. او برهما را به این دلیل که نمی‌تواند معنای *ام* را توضیح دهد زندانی می‌کند. هنگامی که شیوا معنای این مانترا را می‌پرسد، کارتیکیا آن را به پدرش آموزش می‌دهد. بر اساس *مهاباراتا*، دواها و خدایان اشیاء و حیوانات مختلفی را به او هدیه می‌دهند.

طبق *کاندا پورانام*، فرزانه نارادا روزی در کایلاسا به دیدار شیوا رفت و یک *گیانا پالام* (میوه خرد) به او تقدیم کرد. این میوه عموماً به عنوان یک انبه در نظر گرفته می‌شود. شیوا قصد داشت میوه را بین دو پسرش، گانشا و کارتیکیا تقسیم کند، اما نارادا توصیه کرد که این میوه قابل تقسیم نیست. بنابراین، تصمیم گرفته شد میوه به کسی داده شود که ابتدا سه بار به دور دنیا بگردد. با پذیرش چالش، کارتیکیا سفر خود را به دور زمین سوار بر طاووس خود که یک واهانا بود، آغاز کرد. با این حال، گانشا استنباط کرد که جهان چیزی بیش از ترکیبی از والدینش شیوا و شاکتی نیست، دور آن‌ها طواف کرد و میوه را به دست آورد. هنگامی که کارتیکیا بازگشت، از اینکه فهمید تلاش‌هایش بیهوده بوده خشمگین شد و احساس فریب‌خوردگی کرد. او تمام دارایی‌های مادی خود را دور ریخت و کایلاسا را ترک کرد تا به عنوان یک زاهد در تپه‌های پالانی اقامت گزیند. به گفته فرد کلوتی، کارتیکیا این کار را از روی احساس نیازی برای بالغ شدن از دوران پسری انجام داد. به گفته کامیل زولبیل، کارتیکیا به جای هر میوه فیزیکی مانند انبه یا انار، نمایانگر میوه واقعی خرد برای فداییانش است.

### نبرد با اَسوراها

نقاشی از رویارویی کارتیکیا با سوراپادما
اگرچه کارتیکیا دارای قدرت‌هایی بود که از شیوا سرچشمه می‌گرفت، اما او بی‌گناه و بازیگوش بود. شیوا به او سلاح‌های آسمانی و نیزه الهی ول داد که تجسم قدرت شاکتی (پارواتی) بود. پس از به دست آوردن ول، دانش تشخیص خیر و شر به کارتیکیا داده شد. متون *کاندا پورانام* و *کوماراسامبهوام* جنگی را که توسط کارتیکیا علیه اَسوراها انجام شد، روایت می‌کنند. از آنجا که کارتیکیا برای نجات دواها از ظلم آسوراها متولد شده بود، به عنوان فرمانده دواها منصوب شد و درگیر نبرد با آسوراها گردید. شیوا لشکری متشکل از ۳۰ هزار جنگجو را به او داد تا در جنگ علیه برادران ستمگر آسورا که کارتیکیا برای شکست دادن آن‌ها متولد شده بود، کمک کنند. کارتیکیا توسط ۹ جنگجو به رهبری ویراباهو که به عنوان فرماندهان زیردست ارتش او خدمت می‌کردند، یاری می‌شد. این ۹ مرد توسط ۹ کلون کوچکتر شاکتی که از سیلامبو (پابند) او ظاهر شدند، زاده شده بودند.

کارتیکیا معتقد بود که اسوراها و دواها همگی از نوادگان شیوا هستند و اگر آسوراها راه خود را اصلاح می‌کردند، می‌شد از درگیری جلوگیری کرد. او پیام‌رسان‌هایی فرستاد تا این موضوع را در میان بگذارند و به آسوراها هشدار منصفانه‌ای بدهند، که آن‌ها نادیده گرفتند. کارتیکیا تاراکاسورا و ستوان او کرووچاکا را با ول خود کشت. در حالی که تاراکاسورا از رویارویی با پسر شیوا گیج شده بود، زیرا فکر می‌کرد جنگ او با شیوا نیست، کارتیکیا احساس کرد که شکست دادن او ضروری است، زیرا دید او توسط مایا مسدود شده بود. زولبیل این قسمت را به عنوان رسیدن به بلوغ کارتیکیا تفسیر می‌کند.

کارتیکیا برادر بعدی، سیمهاموخا را کشت و در نبرد نهایی با سوراپادما روبرو شد. سوراپادما شکل بزرگی با چندین سر، بازو و پا به خود گرفت و سعی کرد کارتیکیا را بترساند. هنگامی که کارتیکیا ول خود را پرتاب کرد، سوراپادما به دریا گریخت و به شکل یک درخت انبه بزرگ درآمد که در سراسر سه جهان گسترده شد. کارتیکیا از ول خود برای نصف کردن درخت استفاده کرد که هر نیمه به ترتیب به یک طاووس و یک خروس تبدیل شد. پس از کشته شدن سوراپادما، کارتیکیا طاووس را به عنوان واهانا و خروس را به عنوان پرچم خود برگزید.

### خانواده

نقاشی متعلق به قرن هجدهم میلادی که شیوا و پارواتی را به همراه پسرانشان گانشا و کارتیکیا به تصویر می‌کشد.
ادبیات مذهبی هند، کارتیکیا و گانشا را به عنوان پسران شیوا و پارواتی توصیف می‌کند. پوراناهای شیوایی مانند *گانشا پورانا*، *شیوا پورانا* و *اسکاندا پورانا* بیان می‌کنند که گانشا فرزند بزرگ‌تر است. *مهاباراتا* و پوراناها به برادران و خواهران مختلف دیگری از اسکاندا یا کارتیکیا اشاره می‌کنند. *پادما پورانا* از آشوکاسونداری که از کالپاوریکشا آفریده شده بود، به عنوان دختر پارواتی و بنابراین خواهر کارتیکیا یاد می‌کند.

در سنت‌های شمال و شرق هند، کارتیکیا عموماً یک مجردِ در تجرد در نظر گرفته می‌شود. در ادبیات سانسکریت، کارتیکیا با دواسنا (به معنای ارتش دواها؛ زیرا شوهرش 'دواسیناپاتی' به معنای فرمانده ارتش دواها بود) ازدواج کرده است. دواسنا در *مهاباراتا* به عنوان دختر داکشا توصیف شده است، در حالی که *اسکاندا پورانا* او را دختر ایندرا و همسرش ساچی می‌داند. در ادبیات تامیل، او دو همسر دارد: دوایانای (که با دواسنا یکی دانسته می‌شود) و والی. در *کاندا پورانام*، دوایانای (به معنای فیل الهی؛ زیرا او توسط آیراواتا، فیل، بزرگ شده بود) به عنوان دختر ایندرا به تصویر کشیده شده است، که برای کمک کارتیکیا در نجات دواها از دست آسوراها، به ازدواج او درآمد. همچنین گفته می‌شود کارتیکیا با والی، دختر یک رئیس قبیله ازدواج کرده است. در فرهنگ عامه تامیلی، هم دواسنا و هم والی در زندگی قبلی خود دختران ویشنو بوده‌اند. هنگامی که آن‌ها باززایش یافتند، دواسنا به دلیل توبه‌اش به عنوان دختر ایندرا به فرزندی پذیرفته شد و والی روی زمین به دنیا آمد. با این حال، مقدر شده بود که هر دو با پسر شیوا ازدواج کنند.

## ادبیات

### متون ودایی و حماسه‌ها

اشاره‌هایی در وداهای باستان به «اسکاندا» وجود دارد که می‌توان آن‌ها را به کارتیکیا تعبیر کرد. به عنوان مثال، اصطلاح *کومارا* در سرود ۵٫۲ از *ریگ‌ودا* آمده است. این آیات به پسری با رنگ درخشان اشاره می‌کنند که سلاح پرتاب می‌کند و مضامینی مرتبط با کارتیکیا مانند پوست درخشان و داشتن سلاح‌های الهی از جمله ول را تداعی می‌کند. این مضامین در سایر متون ودایی نیز یافت می‌شوند، مانند بخش‌های ۱-۳ تا ۶ از *شاتاپاتا براهمانا*: در حالی که کومارا یکی از نام‌های استفاده شده برای اشاره به کارتیکیا است، اسطوره‌شناسی در متون ودایی قدیمی‌تر متفاوت است. در این متون، آگنی به عنوان کومارا توصیف شده است که مادرش اوشاس (الهه سپیده‌دم) و پدرش پوروشا است. بخش ۱۰٫۱ از *تایتیریا آرینیاکا* به *سانموخا* (فرد شش‌چهره) اشاره می‌کند، در حالی که *بودایانا دارماسوترا* به آیین گذر یک صاحب‌خانه اشاره می‌کند که شامل دعاهایی برای اسکاندا (کارتیکیا) و برادرش گاناپاتی (گانشا) در کنار یکدیگر است. فصل ۷ از *چاندوگیا اوپانیشاد* (قرن هشتم تا ششم پیش از میلاد)، سانات-کومارا (پسر جاودانه) و اسکاندا را یکی می‌داند، زیرا او به فرزانه نارادا می‌آموزد که آتمان (روح، خویشتن) خود را به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به دانش نهایی، آرامش واقعی و رهایی کشف کند. قدیمی‌ترین شواهد واضح از اهمیت کارتیکیا در حماسه‌های هندو مانند *رامایانا* و *مهاباراتا* پدیدار می‌شود، جایی که داستان او روایت شده است.

### ادبیات سانسکریت

اشاره‌هایی به اسکاندا در آثار پانینی (قرن پنجم پیش از میلاد)، در *ماهاپاشیا* اثر پاتانجلی و *آرتاشاسترا* اثر کائوتیلیا (قرن سوم تا دوم پیش از میلاد) یافت می‌شود. شعر حماسی *کوماراسامبهاوا* اثر کالیداسا از قرن پنجم میلادی، به زندگی و داستان کارتیکیا می‌پردازد. کارتیکیا موضوع اصلی *اسکاندا پورانا* است، که بزرگ‌ترین ماهاپورانا و ژانری از هجده متن مذهبی هندو به شمار می‌رود. این متن حاوی بیش از ۸۱۰۰۰ آیه است و بخشی از ادبیات شیوایی است. در حالی که نام متن از اسکاندا (کارتیکیا) گرفته شده است، او در این متن نه بیشتر و نه کمتر از سایر پوراناهای مرتبط با شیوا برجسته نیست. این متن یک سند تاریخی مهم بوده و بر سنت‌های هندو مرتبط با اسکاندا، خدای جنگ، تأثیر گذاشته است. قدیمی‌ترین متن با عنوان *اسکاندا پورانا* احتمالاً تا قرن ششم میلادی وجود داشته است، اما *اسکاندا پورانا*یی که تا دوران مدرن باقی مانده، در نسخه‌های بسیاری موجود است.

### ادبیات تامیلی

پرستش کارتیکیا طی یک راهپیمایی در جشنواره تامیلی تایپوسام.
متن تامیلی باستانی *تولکاپیام* از قرن دوم پیش از میلاد از *سیون* («پسر سرخ») و *موروکان* («جوان»)، که با موروگان تطبیق داده می‌شود، به عنوان خدای مناطق تپه‌ای و کوهستانی یاد می‌کند. آثار به جا مانده از ادبیات سنگام که به قرن سوم پیش از میلاد تا قرن پنجم میلادی برمی‌گردند، موروگان را به عنوان «خدای سرخ نشسته بر طاووس آبی، که همیشه جوان و درخشان است» و به عنوان «خدای محبوب تامیل‌ها» تجلیل می‌کنند. کوراوای اغلب به عنوان مادر موروگان شناخته می‌شود. *تیروموروکاروپادای*، که تخمین زده می‌شود در قرن دوم تا چهارم میلادی نوشته شده باشد، یک حماسه باستانی تامیلی است که به موروگان تقدیم شده است. او *موروگو* نامیده می‌شود و به عنوان خدای زیبایی و جوانی با چنین ستایش‌هایی توصیف می‌گردد: «بدن او مانند خورشیدی که از دریای زمردین طلوع می‌کند، می‌درخشد». این اثر او را با شش چهره - که هر کدام عملکردی دارند - و دوازده بازو توصیف می‌کند و از معابد اختصاص یافته به او در مناطق کوهستانی و از پیروزی او بر شر سخن می‌گوید. واژه‌نامه باستانی تامیلی *پینکالاندای* نام *ول* را با کشنده تاراکاسورا یکی می‌داند. *پاریپاتال*، یک اثر ادبی سانگام از قرن سوم میلادی، از کارتیکیا با عنوان *سوول* («نیزه سرخ») و *ندوول* («نیزه بزرگ») یاد می‌کند.

### بودایی

در بودیسم مهایانه، *سوترای ماهاپارینیروانا* از کومارا به عنوان یکی از هشتاد خدایی که توسط مردم عادی پرستش می‌شدند، نام می‌برد. *سوترای آریا کانیکرودهاواجراکومارابودیساتوا سادهاناویدهی* (T 1796) دارای بخشی برای تلاوت مانترایی است که به این خدا تقدیم شده، جایی که او همچنین با ایشفارا جفت شده است. تفسیر یی شینگ بر *تانترا ماهاوایروچانا* تصریح می‌کند که کومارا پسر ایشفارا است. متن سیامی *جیناکالامالی* متعلق به قرن شانزدهم میلادی، از او به عنوان یک خدای نگهبان یاد می‌کند.

## شمایل‌نگاری و نمایش‌ها

کارتیکیای شش‌سر به همراه دو همسرش بر روی یک طاووس، اثر راجا راوی وارما (۱۸۴۸–۱۹۰۶)
سکه‌های باستانی دوره یاودهیا و شاهنشاهی کوشان متعلق به قرن اول و دوم میلادی، کارتیکیا را با یک یا شش سر نشان می‌دهند که نمایش‌های تک‌سر رایج‌تر هستند. به همین ترتیب، تندیس‌ها او را با یک یا شش سر نشان می‌دهند، که شمایل‌نگاری شش‌سر متعلق به دوران پس از امپراتوری گوپتا است. آثار هنری یافت شده در گاندارا و ماتورا متعلق به دوره کوشان، او را با یک سر، پوشیده در یک دوتی (پارچه‌ای که به کمر بسته شده و پاها را می‌پوشاند) و زره نشان می‌دهند که در دست راست خود یک نیزه دارد و خروسی در سمت چپ او دیده می‌شود. آثار هنری گاندارا او را در پوشش سکایی نشان می‌دهند که احتمالاً بازتاب‌دهنده فرهنگ پوشش محلی آن زمان است، همراه با پرنده‌ای شبیه خروس که ممکن است از تأثیرات شاهنشاهی اشکانی برای نماد چابکی و مانورپذیری کارتیکیا به عنوان یک خدای جنگ سرچشمه گرفته باشد. شمایل‌نگاری کارتیکیا او را به عنوان یک خدای جوان به تصویر می‌کشد که مانند یک جنگجو با ویژگی‌های یک شکارچی و فیلسوف لباس پوشیده است.

او نیزه الهی معروفی به نام ول را در دست دارد که توسط پارواتی به او هدیه شده است. «ول» نشان‌دهنده قدرت او (شاکتی) است و نماد شجاعت، دلاوری و درستکاری به شمار می‌رود. او گاهی با سلاح‌های دیگری از جمله شمشیر، زوبین، گرز، دیسک و کمان تصویر می‌شود. واهانا یا مرکب او به صورت یک طاووس به نام پاراوانی به تصویر کشیده می‌شود. در حالی که او در شمایل‌نگاری اولیه با مرکب فیل نشان داده می‌شد، شمایل‌نگاری او به عنوان سروری شش‌سر بر روی مرکب طاووس پس از قرن ششم میلادی، همراه با پیشرفت نقش او از یک جنگجو به یک فیلسوف-معلم و افزایش اهمیت او در متون شیوایی، به طور جدی تثبیت شد. طبق *اسکاندا پورانا*، هنگامی که کارتیکیا با آسورا سوراپادما روبرو شد، دومی به یک درخت انبه تبدیل شد که سپس توسط کارتیکیا با استفاده از نیزه‌اش (ول) به دو نیم شد. نیمی از درخت به مرکب او (طاووس) تبدیل شد، در حالی که نیم دیگر به خروسی تبدیل گشت که بر روی پرچم او نقش بست.

## توسعه تاریخی

> **گوها (موروگا)**
>
>
> ای تو که دارای شکلی و بی‌شکلی،
>
> تویی که هم هستی و هم نیستی،
>
> تویی که عطر و شکوفه‌ای،
>
> تویی که جواهری و درخشش آن،
>
> تویی که بذر زندگی و خودِ زندگی هستی،
>
> تویی که ابزار و خودِ وجودی،
>
> تویی که والاترین گورو هستی، بیا
>
> و فیض خود را عطا کن، ای گوها [موروگان]
>
> — *کانتارانپوتی ۵۱*، آروناگیریناتار
> (مترجم: کامیل زولبیل)

کارتیکیا یک خدای پساودایی با عناصر روایی منسجم در میان مجموعه متنوعی از افسانه‌ها است که اغلب به تولد او توسط یک مادر جایگزین (کرتیکا) از نطفه شیوا مربوط می‌شود.

از کارتیکیا همچنین با عنوان ماهاسنا، به معنای جنگجوی بزرگ و خدای جنگجو-فیلسوف یاد شده است. او از نظر تاریخی خدای حامی یاودهیاها و همچنین بسیاری از پادشاهی‌های هندو باستانی در شمال و غرب بود. سکه‌شناسی کتیبه‌ای از سکه‌های کشف شده یاودهیا در منطقه روتک در هاریانای امروزی، کارتیکیا را در حالی نشان می‌دهد که نیزه‌ای در دست دارد و طاووسی او را همراهی می‌کند. ماهاسنا همچنین توسط شاهنشاهی کوشان پس از تماس آن‌ها با یاودهیاها مورد توجه قرار گرفت و آن‌ها شمایل‌نگاری مذهبی و نظامی ماهاسنا را از طریق تلفیق‌گرایی در سکه‌های خود گنجاندند.

کارتیکیا بعدها در دوران امپراتوری گوپتا به دنبال گسترش غربی آن‌ها و فتح یاودهیاها در قرن چهارم میلادی تحت فرمانروایی سامودراگوپتا برجسته شد. امپراتورهای بعدی گوپتا، به ویژه کوماراگوپتا یکم و اسکانداگوپتا، حامیان کارتیکیا بودند، همان‌طور که در سنگ‌نبشته ستون بیلساد که به معبدی اختصاص یافته به ماهاسنا اشاره دارد، آمده است.

پس از قرن هفتم، اهمیت اسکاندا در غرب و شمال کاهش یافت در حالی که اهمیت برادرش گانشا افزایش پیدا کرد؛ اما در جنوب افسانه‌های موروگان همچنان رشد کردند. به گفته رامان وارادارا، موروگان که در ابتدا یک خدای تامیلی در نظر گرفته می‌شد، تحت فرآیندی از پذیرش و ادغام در پانتئون خدایان شمال هند قرار گرفت. در مقابل، جی. اس. گوری بیان می‌کند که بر اساس شواهد باستان‌شناسی و کتیبه‌ای، خدای معاصری که به عنوان موروگان، سوبرامانیا و کارتیکیا پرستش می‌شود، ترکیبی از دو نفوذ است: موروگان از جنوب و اسکاندا و ماهاسنا از شمال. به گفته نورمن کاتلر، کارتیکیا-موروگان-اسکاندای جنوب و شمال هند در طول زمان با هم ادغام شدند، اما برخی از جنبه‌های شمایل‌نگاری و اساطیر تامیلی برای موروگان همچنان منحصر به تامیل نادو باقی مانده است.

## الهیات

به گفته فرد کلوتی، موروگا نماد اتحاد قطب‌ها است. او به عنوان یک متحدکننده در نظر گرفته می‌شود که از ویژگی‌های هر دو مذهب شیوائیسم و ویشنویسم (که به ترتیب شیوا و ویشنو را به عنوان خدایان برتر خود ستایش می‌کنند) دفاع می‌کند. الهیات کارتیکیا بیش از همه در متون تامیلی و در سنت شایوا سیدانتا توسعه یافته است. او به عنوان *دیوام* (الوهیت انتزاعی خنثی، *نیرگونا برهمن*)، به عنوان *کاداوول* (الوهیت در طبیعت، در همه چیز)، به عنوان *دوان* (خدای مذکر) و به عنوان *ایراایواتیوام* (تجلی عینی امر مقدس، *ساگونا برهمن*) توصیف شده است. به گفته فرد کلوتی، او به عنوان موروگان، تجسم «کل فرهنگی و مذهبی است که شیوائیسم جنوب هند را تشکیل می‌دهد». او یک فیلسوف مرکزی و مفسر کلیدی الهیات شایوا سیدانتا و همچنین خدای حامی زبان تامیلی است.

در اصل، موروگان نه به عنوان یک خدا، بلکه به عنوان یک جد عالی، جنگجوی قهرمان و یک سیدار برجسته که در چشم‌انداز کورینجی متولد شده بود، پرستش می‌شد. در آن نقش، او به عنوان نگهبانی دیده می‌شد که همواره از تامیل‌ها در برابر تهاجمات خارجی دفاع می‌کرد و داستان‌های اعمال حیرت‌انگیز و معجزه‌آسای او باعث افزایش جایگاهش در جامعه شد، تا جایی که مردم شروع به نگاه کردن به او به عنوان یک خدا کردند. بسیاری از وقایع مهم در روایت زندگی موروگان در دوران جوانی او رخ می‌دهد که باعث ترویج پرستش موروگان به عنوان یک ایزد-کودک شده است.

* کارتیکیا از دوران کوشان، قرن دوم میلادی
* سکه‌های یاودهیا با تصویر کارتیکیا

اسکاندا در نقش خود به عنوان سوبرامانیا به عنوان یک فیلسوف در نظر گرفته می‌شد، در حالی که موروگان به طور مشابه به عنوان معلم ادبیات و شعر تامیلی شناخته می‌شد. در اواخر دوره امپراتوری چولا (قرن ششم تا سیزدهم میلادی)، موروگان به طور جدی در نقش یک معلم و فیلسوف تثبیت شد و نمایش‌های نظامی او کاهش یافت. علی‌رغم تغییرات، تصویر او چندوجهی بود و تفاوت‌های قابل توجهی بین اسکاندا و موروگان تا اواخر امپراتوری ویجایاناگارا وجود داشت، تا زمانی که او به عنوان یک خدای واحد با جنبه‌های متنوع پذیرفته شد.

### سایر ادیان

اسکاندا بودیساتوا محافظ دارما در بودیسم مهایانه است. بالا: تندیس اسکاندا در استان آن‌هوئی، چین
در بودیسم مهایانه، او به عنوان تجلی ماها-برهما-راجا با پنج حلقه گیسو و چهره‌ای زیبا توصیف شده است که نوری بنفش-طلایی ساطع می‌کند که از نور سایر دواها برتر است. در بودیسم چینی، اسکاندا (که گاهی به عنوان کومارا نیز شناخته می‌شود) با نام «وی‌توئو» شناخته می‌شود؛ یک ژنرال آسمانی جوان، خدای نگهبان صومعه‌های محلی و محافظ دِهمای بودایی. به گفته هنریک سورنسن، این نمایش پس از دوره تانگ رایج شد و در اواخر دودمان سونگ به خوبی تثبیت گشت. او همچنین به عنوان یکی از بیست و چهار خدای محافظ آسمانی شناخته می‌شود که گروهی از خدایان اصالتاً هندو و تائوئیست هستند که در بودیسم چینی به عنوان درماپالا پذیرفته شده‌اند. اسکاندا توسط بودیسم کره‌ای نیز پذیرفته شد و در چاپ‌های چوبی و نقاشی‌های بودایی کره ظاهر می‌شود.

به گفته ریچارد گامبریچ، اسکاندا در پانتئون بودیسم ترواده در کشورهایی مانند سری‌لانکا و تایلند یک خدای مهم بوده است. *نیکایاسان‌گراها* اسکاندا کومارا را به عنوان یک خدای نگهبان سرزمین، در کنار اوپولوان (ویشنو)، سامان و ویبیشانا توصیف می‌کند. در سری‌لانکا، اسکاندا به عنوان کاتاراگاما دویو، خدایی محبوب در میان هندوهای تامیلی و بودایی‌های سینهالی است. در حالی که بسیاری از بودایی‌های سری‌لانکا او را به عنوان یک بودیساتوا در نظر می‌گیرند، او همچنین با شهوانیت و کیفر مرتبط است. انسان‌شناس گانانات اوبیسکر پیشنهاد کرده است که محبوبیت این خدا در میان بودایی‌ها به دلیل قدرت ادعایی او در اعطای خشنودی عاطفی است، که در تضاد شدید با خویشتن‌داری جنسی است که ویژگی تمرینات بودایی در سری‌لانکا به شمار می‌رود. طبق گفته آسکو پارپولا، خدای جِین نایگامشا که از او به عنوان هاری-نایگامسین نیز یاد می‌شود، در متون اولیه جِین در حال سواری بر طاووس و به عنوان رهبر ارتش الهی به تصویر کشیده شده است که هر دو از ویژگی‌های کارتیکیا هستند.

## پرستش

### آیین‌ها

یک راهپیمایی کاوادی
کاوادی آتام یک عمل آیینی قربانی و پیشکشی به موروگان است که توسط فداییان او انجام می‌شود. منشأ آن به یک حکایت اساطیری درباره ایدومبان مرتبط شده است. این آیین نمادی از شکلی از بندگی به دلیل بدهی از طریق تحمل بار فیزیکی به نام «کاوادی» (به معنای بار) است. کاوادی یک بار فیزیکی است که شامل دو قطعه چوب یا فولاد نیم‌دایره‌ای است که خم شده و در ساده‌ترین شکل خود به یک ساختار صلیبی متصل شده‌اند، که سپس روی شانه‌های فدایی متعادل می‌شود. با حمل کاوادی، فداییان طی یک راهپیمایی از موروگان درخواست کمک می‌کنند، معمولاً به عنوان وسیله‌ای برای تسویه یک بدهی معنوی یا به نمایندگی از یکی از عزیزان که نیاز به کمک یا شفا دارد. عبادت‌کنندگان اغلب ظرف‌های شیر گاو را به عنوان پیشکشی حمل می‌کنند (*پال کاوادی*). افراطی‌ترین و خیره‌کننده‌ترین شکل این آیین حمل *ال کاوادی* است؛ یک محراب متحرک تا ارتفاع ۲ متر (۶ فوت ۷ اینچ) و وزن تا ۳۰ کیلوگرم (۶۶ پوند) که با پرهای طاووس تزئین شده و از طریق چندین سیخ و قلاب فلزی که در پوست سینه و پشت فرو رفته، به بدن فدایی متصل می‌شود.

زمانی تمام فرزانگان و خدایان در کایلاسا، اقامتگاه شیوا، گرد هم آمدند که منجر به کج شدن زمین به دلیل افزایش وزن در نیم‌کره‌ای شد که در آن جمع شده بودند. شیوا از فرزانه آگاستیا خواست تا برای بازگرداندن تعادل به سمت جنوب حرکت کند. آگاستیا یک آسورا به نام ایدومبان را به خدمت گرفت تا دو تپه به نام‌های *سیواگیری* و *شاکتی‌گیری* (کوه‌های شیوا و شاکتی) را روی شانه‌هایش حمل کند تا در جنوب قرار داده شوند و وزن را متعادل کنند. ایدومبان تپه‌ها را حمل کرد و به سمت جنوب رفت و در مسیر برای مدتی آن‌ها را بر زمین گذاشت تا استراحت کند. وقتی سعی کرد دوباره آن‌ها را بلند کند، نتوانست یکی از تپه‌ها را حرکت دهد. او جوانی را ایستاده بر فراز تپه یافت و با او جنگید، اما شکست خورد. آگاستیا آن جوان را به عنوان کارتیکیا شناسایی کرد و آن دو درباره اختلاف بحث کردند. تپه در محل استراحت خود باقی ماند که بعدها به پالانی تبدیل شد. کارتیکیا بعدها ایدومبان را به عنوان فدایی خود به زندگی بازگرداند. اسطوره‌شناسی پشت حمل تپه‌ها روی شانه توسط ایدومبان ممکن است بر سنت کاوادی تأثیر گذاشته باشد.

پیرسینگ آیینی با سیخ‌های نیزه‌مانند (ول) در سنگاپور
عبادت‌کنندگان همچنین شکلی از ریاضت بدنی را با تازیانه زدن و با سوراخ کردن پوست، زبان یا گونه‌های خود با سیخ‌های «ول» انجام می‌دهند. این اقدامات در هند سرکوب می‌شوند، جایی که خودآزاری عمومی طبق قانون ممنوع است. ویبوتی، نوعی خاکستر مقدس، در سراسر بدن، از جمله محل‌های سوراخ شده، مالیده می‌شود. طبل‌زنی و خواندن اذکار به فداییان کمک می‌کند تا وارد حالت خلسه شوند. فداییان معمولاً برای این آیین‌ها با تمیز نگه داشتن خود، خواندن دعاهای منظم، رعایت رژیم غذایی گیاه‌خواری و روزه‌داری همراه با حفظ تجرد آماده می‌شوند. آن‌ها با پای برهنه به معابد کارتیکیا سفر می‌کنند و در حالی که این بارها را حمل می‌کنند، در طول مسیر می‌رقصند.

تراشیدن موی سر توسط فداییان به عنوان اجرای آیینی یک نذر برای دور انداختن موهای خود به تقلید از شکلی که کارتیکیا در کودکی داشت، انجام می‌شود. نوزادان ممکن است در معابد اختصاص یافته به کارتیکیا تحت آیین تراشیدن سر و سوراخ کردن گوش قرار گیرند. *پانچامریتا* (به معنای مخلوط پنج‌گانه) یک مخلوط شیرین مقدس است که از موز، عسل، گی، جگری و هل به همراه خرما و نبات ساخته شده و به کارتیکیا پیشکش می‌شود. اعتقاد بر این است که این مخلوط قبلاً توسط گانشا تهیه شده بود تا برادرش کارتیکیا را پس از نبرد آن‌ها برای به دست آوردن میوه الهی دانش آرام کند. این رسم در دوران مدرن در معابدی دنبال می‌شود که در آن به فداییان این مخلوط به عنوان یک پراشاد داده می‌شود.

### مانتراها و سرودها

«وتریول موروگانوکو آروگارا» (Vetrivel Muruganukku Arogara به معنای «پیروزی برای موروگانِ دارنده نیزه») یک مانترای تامیلی است که معمولاً توسط فداییان هنگام پرستش کارتیکیا خوانده می‌شود. «اُم سراوانا بهاوا» (Om Saravana Bhava) ذکر رایج دیگری است که توسط فداییان برای فراخواندن کارتیکیا استفاده می‌شود. *تیروپوگال* (به معنای «ستایش مقدس» یا «شکوه الهی») یک جُنگ از آهنگ‌های مذهبی تامیلی متعلق به قرن پانزدهم است که توسط آروناگیریناتار در ستایش موروگان سروده شده است. *کاندا شاستی کاواسام* نیز یک آهنگ مذهبی تامیلی است که توسط دوارایا سوامیگال در قرن نوزدهم میلادی سروده شده است.

### معابد

#### هند

معبد موروگان پالانی، یکی از اقامتگاه‌های شش‌گانه موروگان
موروگان (کارتیکیا) که به عنوان خدای تامیل‌ها شناخته می‌شود، معابد بسیاری در سراسر تامیل نادو دارد. یک ضرب‌المثل قدیمی تامیلی می‌گوید که هر جا تپه‌ای باشد، معبدی برای موروگان نیز در آنجا خواهد بود. از آنجا که او به عنوان سرور کورینجی (که یک منطقه کوهستانی است) تکریم می‌شود، بیشتر معابد او بر روی تپه‌ها واقع شده‌اند. مشهورترین آن‌ها، اقامتگاه‌های شش‌گانه موروگان است؛ مجموعه‌ای از شش معبد در تیروپارانکوندرام، تیروچندور، پالانی، سوامیمالای، تیروستانی و پاژامودیرچولای که در ادبیات سانگام از آن‌ها یاد شده است. دیگر معابد مهم اختصاص یافته به موروگان در کانداکوتام، کوماران کوندرا، کوماراکوتام، ماناوالانالور، مارودامالای، پاچای‌مالای، سیکال، سیروواپوری، تیروپورور، واداپالانی، والاکوتای، وایالور و ویرالیمالای واقع شده‌اند.

مکان‌های عبادت اختصاص یافته به سوبرامانیا در کرالا شامل معابدی در هاریپاد، نیندوور، کیدانگور و کودومبو است. در آندرا پرادش و تلانگانا، او با نام‌های سوبرامانیا، کومارا سوامی و اسکاندا پرستش می‌شود و معابد مهمی در موپیدیوی، بیکاوولو، اسکانداگیری، مالام، و ایندراکیلادری در ویجایاوادا دارد. در معابد کوکه سوبرامانیا و گهاتی سوبرامانیا در کارناتاکا، او به عنوان سوبرامانیا پرستش می‌شود و به عنوان سرور مارها در نظر گرفته می‌شود. در بنگال غربی، کارتیکیا با زایمان مرتبط است و در معابد کارتیک پرستش می‌شود. معابدی نیز در سایر نقاط هند در پهوا در هاریانا، در منالی و چامبا در هیماچال پرادش و رودراپرایاگ در اوتاراکند وجود دارد.

#### خارج از هند

معبد نالور کانداسوامی در جافنا به کارتیکیا اختصاص یافته است.
کارتیکیا در نپال با نام کومار پرستش می‌شود. در سری‌لانکا، موروگان عمدتاً توسط مردم تامیلی به عنوان موروگان و توسط سینهالی‌ها به عنوان کاتاراگاما دویو (یک خدای نگهبان) پرستش می‌شود. معابد موروگان متعددی در سراسر جزیره وجود دارد، از جمله معبد کاتاراگاما، معبد نالور کانداسوامی و معبد مگویداپورام کانداسوامی.

موروگان در مناطقی با جمعیت قابل توجه تامیلی و افرادی با اصالت تامیلی مورد احترام است، از جمله در مالزی، سنگاپور، سری‌لانکا، تایلند، اندونزی و میانمار، فیجی، موریس، سیشل، رئونیون، آفریقای جنوبی و کانادا، کشورهای منطقه کارائیب شامل ترینیداد و توباگو، گویان و سورینام، و کشورهایی با مهاجران هندی فراوان از جمله ایالات متحده آمریکا و استرالیا. معبد سری سوبرامانیار در غارهای باتو در مالزی به موروگان اختصاص یافته است، جایی که تندیس او به ارتفاع ۴۲٫۷ متر در ورودی قرار دارد؛ این یکی از بزرگ‌ترین تندیس‌های موروگان در جهان است. معابد دیگری نیز در مالزی وجود دارند مانند معبد بالاتاندایوتاپانی و معبد ناتوکوتای چتیار، معبد ماراندایوار و معبد کانداسوامی کوویل. معبد سری تندایوتاپانی یک معبد هندو مهم در سنگاپور است. معابد موروگان همچنین در چندین کشور غربی مانند ایالات متحده آمریکا، کانادا، بریتانیا، و استرالیا وجود دارند.

## جستارهای وابسته

* هندو

## منابع

* مشارکت کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی. "موروگان" (به انگلیسی). ویکی‌پدیای انگلیسی. Retrieved 2 November 2008.

## پیوند به بیرون

* Sowilo, Nallein Satana Al-Jilwah; Parker, Vrndavan Brannon (2014-10-09). "Yezidis and Hindus led by the Yezidi Sanatan Dharma Society join hands for the Yezidi cause. Yezidis and Hindus revere Malik Taus or Skanda-Murugan, the Peacock Angel King". *Murugan Bhakti* (به انگلیسی). Retrieved 2021-11-28.
* "What's The Connection Between Yazidis And India?". *ED Times | Youth Media Channel* (به انگلیسی). 2020-01-16. Retrieved 2021-11-28.

خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب `<ref>` برای گروهی به نام «note» وجود دارد، اما برچسب `<references group="note"/>` متناظر پیدا نشد. ().