# خروج اسرائیل از نوار غزه

نقشه نوار غزه در مه ۲۰۰۵، چند ماه پیش از خروج اسرائیل. مناطق آبی‌رنگ شهرک‌های اسرائیلی را نشان می‌دهند.
**خروج اسرائیل از نوار غزه** (תוכנית ההתנתקות، توخنیت هاهیتناتکوت) به طرحی اطلاق می‌شود که در سال ۲۰۰۵ میلادی به اجرا درآمد و بر پایه آن اسرائیل تمامی ۲۱ شهرک اسرائیلی در نوار غزه را برچید و بیش از ۸۰۰۰ شهرک‌نشین اسرائیلی را از این سرزمین خارج کرد. این طرح نخست در سال ۲۰۰۳ از سوی نخست‌وزیر اسرائیل آریل شارون پیشنهاد شد و در ژوئن ۲۰۰۴ به تصویب کنست رسید. تخلیه شهرک‌نشینان از ۱۵ اوت ۲۰۰۵ آغاز شد و تا ۱۲ سپتامبر همان سال تمامی ساختمان‌های مسکونی اسرائیلی در نوار غزه تخریب گردید. همزمان چهار شهرک اسرائیلی در شمال کرانه باختری نیز برچیده شد.

این خروج به‌صورت یک‌جانبه و بدون هماهنگی با تشکیلات خودگردان فلسطینی اجرا شد. با وجود برچیدن شهرک‌ها و خروج نیروهای زمینی، سازمان ملل متحد، بسیاری از سازمان‌های حقوق بشری و بیشتر صاحب‌نظران حقوق بین‌الملل همچنان نوار غزه را تحت اشغال اسرائیل می‌دانند؛ زیرا اسرائیل کنترل مرزهای زمینی، حریم هوایی، آب‌های ساحلی و آمدوشد کالا و افراد را در دست داشت. دیوان بین‌المللی دادگستری نیز در نظریه مشورتی سال ۲۰۲۴ این موضع را تأیید کرد.

از مهم‌ترین انگیزه‌های اسرائیل برای خروج از نوار غزه دو عامل برجسته بود: نخست، هزینه پایان‌ناپذیر درگیری نظامی با حماس و دیگر گروه‌های مسلح فلسطینی؛ دوم، نگرانی‌های جمعیت‌شناختی ناشی از رشد سریع‌تر جمعیت فلسطینیان نسبت به اسرائیلی‌ها که اکثریت یهودی را در مناطق تحت کنترل اسرائیل به خطر می‌انداخت. به گفته آریل شارون، هدف طرح تقویت مناطقی بود که «در هر توافق آینده بخش جدایی‌ناپذیر دولت اسرائیل» خواهد بود.

## پیشینه

ویلاهای شهرک نوه‌دکالیم در ژوئیه ۲۰۰۵.
اشغال نوار غزه توسط اسرائیل در جریان جنگ شش‌روزه سال ۱۹۶۷ آغاز شد؛ هنگامی که اسرائیل این سرزمین را که پیش‌تر تحت اداره مصر بود همراه با شبه‌جزیره سینا تصرف کرد. شبه‌جزیره سینا بعدها بر پایه پیمان صلح اسرائیل و مصر بازگردانده شد، اما نوار غزه در اشغال اسرائیل باقی ماند. در سال ۱۹۷۰ نخستین شهرک اسرائیلی در نوار غزه ساخته شد.

در سال ۱۹۹۳، بر پایه پیمان‌های اسلو، اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین چارچوبی برای خودگردانی فلسطینیان در سرزمین‌های فلسطینی پی ریختند. در سال ۱۹۹۴ اسرائیل از غزه (شهر) و اریحا عقب‌نشینی کرد و امور شهری و غیرنظامی به تشکیلات خودگردان فلسطینی واگذار شد. با این حال آغاز انتفاضه دوم در سال ۲۰۰۰ روند صلح را متوقف ساخت.

مورخ اسرائیلی اوی شلایم می‌نویسد که حملات پیاپی حماس در نوار غزه هزینه حضور اسرائیل در این سرزمین را تا حد ناپایداری بالا برده بود. به نوشته او، هدف از خروج، به حاشیه بردن پیمان‌های اسلو از راه منجمد کردن روند سیاسی و به تعویق انداختن نامحدود گفت‌وگو درباره تشکیل دولت فلسطینی بود. شلایم همچنین تأکید می‌کند که نرخ بالای زاد و ولد فلسطینیان «بمب ساعتی جمعیتی» برای دولت اسرائیل بود و خروج کامل از نوار غزه به معنای حذف بیش از ۱٫۴ میلیون فلسطینی از محاسبات جمعیت‌شناختی اسرائیل می‌شد.

## انگیزه‌ها و شکل‌گیری طرح

### خاستگاه طرح

به نوشته گیلاد شارون، پسر آریل شارون، در کتاب «شارون: زندگی یک رهبر»، او بود که نخستین بار اندیشه خروج از غزه را به پدرش پیشنهاد داد. شارون در آغاز نام «طرح جداسازی» (תוכנית ההפרדה) را بر آن نهاده بود اما پس از آن‌که دریافت واژه «جداسازی» به‌ویژه به زبان انگلیسی یادآور آپارتاید است، آن را به «طرح خروج» تغییر داد.

### سخنرانی ایهود اولمرت

در نوامبر ۲۰۰۳، ایهود اولمرت، معاون آریل شارون، در مصاحبه‌ای از ضرورت رویارویی جدی با «مسئله جمعیت‌شناختی» سخن گفت. او بر این باور بود که شمار فزاینده‌ای از فلسطینیان خواستار گذار از مبارزه علیه اشغال به مبارزه برای «یک‌نفر یک‌رأی» هستند که از نگاه اسرائیلی‌ها پایان دولت یهودی خواهد بود. اولمرت پیشنهاد جداسازی یک‌جانبه را مطرح کرد که شامل بیشینه‌سازی جمعیت یهودی، کمینه‌سازی جمعیت فلسطینی، اجتناب از بازگشت به مرزهای ۱۹۶۷ و تقسیم نکردن بیت‌المقدس می‌شد.

### اعلام رسمی طرح

آریل شارون نخستین بار طرح خروج را در ۱۸ دسامبر ۲۰۰۳ در چهارمین کنفرانس هرتزلیا اعلام کرد. او در سخنرانی خود گفت شهرک‌هایی جابه‌جا خواهند شد که در چارچوب هیچ توافق آینده‌ای بخشی از اسرائیل نخواهند بود و در عین حال اسرائیل کنترل خود را بر مناطقی تقویت خواهد کرد که «بخش جدایی‌ناپذیر دولت اسرائیل» باقی خواهند ماند. برنارد آویشای بر این باور است که خروج از غزه برای جلوگیری از مذاکرات صلح طراحی شده بود؛ شارون همزمان قصد داشت بیت‌المقدس، دره رود اردن و شهرک‌های بزرگی چون معاله آدومیم و آریئل را ضمیمه کند و بدین ترتیب فلسطینیان کرانه باختری را در کمتر از نیمی از سرزمین فراتر از خط سبز منزوی سازد.

در ۱۴ آوریل ۲۰۰۴، شارون در نامه‌ای به جرج دابلیو. بوش، رئیس‌جمهور آمریکا، رسماً طرح را اعلام کرد و نوشت «شریکی فلسطینی وجود ندارد که بتوان با او به‌صورت مسالمت‌آمیز به سوی حل‌وفصل پیش رفت».

### نقش نگرانی‌های جمعیت‌شناختی

نگرانی‌های جمعیت‌شناختی و حفظ اکثریت یهودی در مناطق تحت کنترل اسرائیل نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری این سیاست داشت. در اوت ۲۰۰۵ برای نخستین بار از زمان تأسیس اسرائیل، یهودیان دیگر اکثریت مطلق جمعیت مناطق تحت کنترل اسرائیل را تشکیل نمی‌دادند. خروج از نوار غزه به اسرائیل امکان داد ۱٫۴ میلیون فلسطینی ساکن آنجا را از محاسبات جمعیتی خود کنار بگذارد. بخشی از انگیزه خروج به تلاش‌های آرنون سوفر درباره «خطری که زهدان فلسطینی برای دموکراسی اسرائیل داشت» نسبت داده شده‌است.

شارون در سخنرانی عمومی خود در ۱۵ اوت ۲۰۰۵، روز آغاز خروج، گفت: «پوشیده نیست که من نیز مانند بسیاری دیگر باور داشتم و امیدوار بودم بتوانیم نتزاریم و کفر داروم را برای همیشه نگه داریم. اما واقعیت‌های در حال تغییر در کشور، منطقه و جهان بازنگری در مواضع را بر من تحمیل کرد. نمی‌توانیم غزه را برای همیشه نگه داریم. بیش از یک میلیون فلسطینی در آنجا زندگی می‌کنند و با هر نسل تعدادشان دو برابر می‌شود».

### گفته‌های دوو ویسگلاس

در اکتبر ۲۰۰۴، دوو ویسگلاس، مشاور ارشد آریل شارون، مقصود واقعی طرح خروج را چنین توضیح داد: «اهمیت طرح خروج، منجمد کردن روند صلح است و وقتی آن روند را منجمد کنید، از تشکیل دولت فلسطینی جلوگیری می‌کنید و از بحث درباره پناهندگان، مرزها و بیت‌المقدس پیشگیری می‌نمایید. عملاً تمام بسته‌ای که دولت فلسطینی نامیده می‌شود برای مدت نامعلومی از دستور کار ما خارج شده‌است.»

## روند تصویب در اسرائیل

### همه‌پرسی درون‌حزبی لیکود

پیش از رأی‌گیری دولت، حزب لیکود خواستار برگزاری همه‌پرسی درون‌حزبی شد. این همه‌پرسی در ۲ مه ۲۰۰۴ برگزار و به شگفتی بسیاری با ۵۶ درصد آرای مخالف طرح رد شد، در حالی که نظرسنجی‌ها نزدیک به ۵۵ درصد موافقت را پیش‌بینی کرده بودند. شارون اعلام کرد رأی را می‌پذیرد اما از وزیر دفاع شائول موفاز خواست طرح اصلاح‌شده‌ای تدوین کند.

### تصویب در کابینه و کنست

در ۶ ژوئن ۲۰۰۴، کابینه اسرائیل طرح اصلاح‌شده را با ۱۴ رأی موافق در برابر ۷ مخالف تصویب کرد، اما با این شرط که برچیدن هر شهرک جداگانه به رأی گذاشته شود. در ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۴، کابینه طرح‌های غرامت شهرک‌نشینان را تصویب کرد.

در ۲۶ اکتبر ۲۰۰۴، کنست با ۶۷ رأی موافق، ۴۵ مخالف و ۷ ممتنع، تأیید مقدماتی طرح را صادر کرد. حزب عوودا به رهبری شیمون پرز از طرح حمایت کرد و بیشتر نمایندگان عرب رأی ممتنع دادند. بنیامین نتانیاهو و سه وزیر دیگر به شارون ۱۴ روز فرصت دادند تا همه‌پرسی ملی برگزار کند وگرنه از کابینه کناره‌گیری خواهند کرد. نتانیاهو در ۹ نوامبر ۲۰۰۴، پس از درگذشت یاسر عرفات، تهدید استعفای خود را پس گرفت.

در ۱۶ فوریه ۲۰۰۵، کنست در قرائت نهایی با ۵۹ رأی موافق، ۴۰ مخالف و ۵ ممتنع، «قانون اجرای طرح خروج» را تصویب کرد. پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی ملی درباره این طرح با ۷۲ رأی مخالف رد شد.

## واکنش‌های بین‌المللی

رئیس‌جمهور آمریکا جرج دابلیو. بوش در ۱۴ آوریل ۲۰۰۴ طرح را «تاریخی و شجاعانه» خواند و گفت با توجه به واقعیت‌های جدید از جمله مراکز بزرگ جمعیتی اسرائیل، انتظار بازگشت به مرزهای ۱۹۴۹ غیرواقع‌بینانه است.

اتحادیه اروپا به زبان وزیر خارجه ایرلند (دارنده ریاست دوره‌ای شورای اتحادیه اروپا) اعلام کرد هیچ مرز یک‌جانبه‌ای را به رسمیت نخواهد شناخت. دولت آلمان نیز از طرح به‌عنوان فرصتی برای صلح استقبال کرد اما آن را گامی در مسیر راه‌حل دو دولتی دانست.

رهبری فلسطینی طرح را با این استدلال رد کرد که شارون همزمان قصد دارد بزرگ‌ترین شهرک‌های کرانه باختری را برای همیشه به اسرائیل ضمیمه کند. شیمون پرز، رهبر حزب عوودا، از طرح حمایت کرد اما هشدار داد که حماس ممکن است نوار غزه را تصاحب کند.

## اجرای طرح

### گاه‌شمار

مهلت داوطلبانه تخلیه تا ۱۵ اوت ۲۰۰۵ تعیین شده بود. شهرک‌نشینانی که حاضر به ترک خانه‌های خود نبودند، بسته‌های غرامت مالی دریافت می‌کردند. تا ۱۴ اوت ۲۰۰۵ حدود ۷۰ درصد شهرک‌نشینان داوطلبانه منطقه را ترک کرده بودند.

در نیمه‌شب ۱۵ اوت، مرز نوار غزه رسماً بسته شد و آخرین ساکنان ۴۸ ساعت فرصت داشتند داوطلبانه بروند. در ۱۷ اوت ارتش اسرائیل تخلیه اجباری سرسخت‌ترین شهرک‌نشینان را آغاز کرد. ارتش در جریان تخلیه با مقاومت شدید و شورش‌هایی مواجه شد.

در ۷ اوت ۲۰۰۵، بنیامین نتانیاهو از دولت شارون استعفا داد و طرح را «کورکورانه» خواند.

تا ۲۳ اوت ۲۰۰۵ تخلیه شهرک‌نشینان از نوار غزه و شمال کرانه باختری رسماً پایان یافت. در ۱ سپتامبر ۲۰۰۵ تخریب تمام ساختمان‌های مسکونی اسرائیلی در نوار غزه به پایان رسید. در ۱۱ سپتامبر کابینه خروج نهایی نظامیان را تصویب کرد و مراسم پایین آوردن پرچم اسرائیل در کیسوفیم برگزار شد. در ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۵ خروج کامل به پایان رسید و ۳۸ سال اشغال مستقیم نوار غزه خاتمه یافت.

### سرنوشت گلخانه‌ها

گلخانه‌های شهرک‌ها را بنیادی آمریکایی به مبلغ ۱۵ میلیون دلار خریداری کرد تا پایه اقتصادی برای فلسطینیان فراهم شود. جیمز ولفنسون، رئیس بانک جهانی، به تنهایی نیم میلیون دلار اهدا کرده بود. با این حال، گلخانه‌ها پس از خروج ارتش اسرائیل غارت شدند و هرگز بازسازی نشدند.

## شهرک‌های تخلیه‌شده

### نوار غزه (۲۱ شهرک)

تمامی ۲۱ شهرک اسرائیلی در نوار غزه تخلیه و تخریب شدند. این شهرک‌ها عبارت بودند از: آتزمونا، بدولاخ، دوگیت، الئی سینای، گاد اور، گادید، گانِی تال، کاتیف، کرم آتزمونا، کفر داروم، کفر یام، موراگ، نتزاریم، نتزر حازانی، نوه‌دکالیم، نیسانیت، پِئات ساده، رفیاح یام، شیرات هایام، سِلاو و تل کاتیفا.

### کرانه باختری (۴ شهرک)

چهار شهرک در شمال کرانه باختری نیز تخلیه شدند: گانیم، خومش، کادیم و سانور. برچیدن این چهار شهرک ده روز پس از پایان تخلیه نوار غزه کامل شد.

در مقابل، شش شهرک بزرگ در کرانه باختری شامل آریئل، گیوات زِئف، گوش عتصیون، کریات اربع، معاله آدومیم و شهرک‌های الخلیل (حبرون) طبق طرح شارون برای همیشه حفظ می‌شدند و دیوار حائل نیز گسترش می‌یافت.

## مفاد طرح خروج

طرح خروج مصوب ۶ ژوئن ۲۰۰۴ مقرر می‌داشت:

* ارتش اسرائیل نظارت بر مرز میان مصر و غزه را حفظ کند و خانه‌های اطراف مرز برای ایجاد منطقه حائل تخریب شوند.
* اسرائیل همچنان مرزهای پیرامون نوار غزه، سواحل و حریم هوایی را کنترل کند و حق انجام عملیات نظامی در داخل سرزمین را برای خود محفوظ بدارد.
* نوار غزه در تأمین آب، برق، شبکه ارتباطات و فاضلاب وابسته به اسرائیل باقی بماند.
* شِکل اسرائیلی همچنان رایج باشد و اسرائیل مالیات بر کالاهای وارداتی خارجی به غزه را وصول کند.

توافقی نیز با مصر افزوده شد که بر پایه آن سربازان مصری در امتداد مرز برای جلوگیری از قاچاق سلاح مستقر شوند.

## وضعیت حقوقی نوار غزه پس از خروج

اسرائیل مدعی شد دیگر نوار غزه را اشغال نمی‌کند. اما بر پایه ماده ۴۲ مقررات لاهه و رویه قضایی بین‌المللی، سرزمینی تا زمانی اشغال‌شده به‌شمار می‌آید که قدرت متخاصم بر آن اقتدار خود را برقرار ساخته و توانایی اعمال آن را داشته باشد، حتی اگر نیروهای زمینی در منطقه حضور نداشته باشند. دادگاه نورنبرگ و دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق نیز تأیید کرده‌اند که سرزمینی تا زمانی اشغال‌شده باقی می‌ماند که ارتش بتواند «در هر زمان» کنترل فیزیکی آن را بازیابد.

اسرائیل همچنان شش گذرگاه از هفت گذرگاه زمینی غزه، مرزهای دریایی و حریم هوایی را کنترل می‌کرد. غزه برای آب، برق، مخابرات، ارز و صدور کارت شناسایی به اسرائیل وابسته بود. اسرائیل کنترل انحصاری «دفتر ثبت جمعیت فلسطینی» را نیز در دست داشت. همین کنترل بیرونی مستقیم و کنترل غیرمستقیم بر زندگی درون غزه بود که سازمان ملل، مجمع عمومی سازمان ملل، سازمان‌های حقوق بشری و شمار درخوری از حقوقدانان بین‌المللی را بر آن داشت که ادعای اسرائیل مبنی بر پایان اشغال را رد کنند. نظریه مشورتی دیوان بین‌المللی دادگستری در سال ۲۰۲۴ نیز این موضع را تأیید کرد.

## پیامدها

### تشدید شهرک‌سازی در کرانه باختری

در حالی که نزدیک به ۷۵۰۰ شهرک‌نشین نوار غزه را ترک کردند، در همان بازه زمانی ۱۲٬۰۰۰ شهرک‌نشین جدید به کرانه باختری منتقل شدند و شهرک‌سازی در این منطقه شتاب بیشتری گرفت.

### ساخت دیوار حائل

ساخت دیوار حائل اسرائیل از مهم‌ترین مظاهر طرح خروج بود. این دیوار نه بر خط سبز بلکه در عمق سرزمین‌های فلسطینی ساخته شد تا حداکثر شهرک‌ها را دربرگیرد و بیت‌المقدس شرقی را نیز از بقیه سرزمین‌های فلسطینی جدا ساخت.

### به قدرت رسیدن حماس

خروج یک‌جانبه بدون هماهنگی با تشکیلات خودگردان فلسطینی به سود حماس تمام شد و این جنبش سرانجام در سال ۲۰۰۷ کنترل نوار غزه را به دست گرفت.

### لغو قانون خروج در سال ۲۰۲۵

در مه ۲۰۲۵، دولت بنیامین نتانیاهو رسماً قانون خروج مصوب ۲۰۰۵ را لغو کرد و بازگشایی دو شهرک خومش و سانور در کرانه باختری اشغالی و نیز ایجاد ۲۰ شهرک جدید را اعلام نمود.

## افکار عمومی

در میان فلسطینیان نوار غزه، خروج اسرائیل با استقبال مثبت مواجه شد، هرچند پیش از آن تردیدهایی درباره نیت واقعی اسرائیل وجود داشت. در میان اسرائیلی‌ها نظرسنجی‌ها حمایت ۵۰ تا ۶۰ درصدی و مخالفت ۳۰ تا ۴۰ درصدی را نشان می‌دادند.

در ۲۵ ژوئیه ۲۰۰۴ نزدیک به ۱۳۰٬۰۰۰ معترض زنجیره انسانی‌ای از نیسانیت تا دیوار ندبه (حدود ۹۰ کیلومتر) تشکیل دادند. از سوی دیگر، تظاهرات بزرگی در تل‌آویو به نفع خروج برگزار شد که در آن نزدیک به ۱۵۰٬۰۰۰ نفر شرکت کردند.

## حادثه تروریستی شفاعمرو =

در ۴ اوت ۲۰۰۵، یک سرباز اسرائیلی یهودی به نام عدن ناتان‌زادا در شهر شفاعمرو به عرب‌های اسرائیلی حمله کرد و چهار نفر را کشت و ۲۴ نفر را زخمی ساخت. ناتان‌زادا در نامه‌ای انگیزه خود را اعتراض به اخراج یهودیان از شهرک‌ها اعلام کرده بود.

## پوشش رسانه‌ای

سازمان غیردولتی اسرائیلی «کِشِو» در گزارشی در سال ۲۰۰۶ نتیجه گرفت که رسانه‌های اسرائیلی خطر جنگ داخلی میان ارتش و شهرک‌نشینان را به‌صورت نظام‌مند بزرگ‌نمایی کردند. بر پایه این گزارش، سناریوهای درگیری خشونت‌آمیز که هرگز محقق نشدند تیترهای اصلی رسانه‌ها را به خود اختصاص دادند و تصویری نادرست و رادیکالیزه‌شده از شهرک‌نشینان در افکار عمومی ایجاد کردند.

## جستارهای وابسته

* شهرک‌های اسرائیلی
* محاصره نوار غزه
* فرایند صلح اسرائیل و فلسطین
* انتفاضه دوم
* اشغال نوار غزه توسط اسرائیل

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Israeli disengagement from the Gaza Strip». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Retrait israélien de la bande de Gaza». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Abkoppelungsplan». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «خطة فك الارتباط الأحادية الإسرائيلية 2005». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی*، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* طرح خروج اسرائیل در وبگاه سازمان ملل متحد