# مان‌یوشو

یک نسخه از کتاب
مان‌یوشو یا مجموعهٔ ده هزار برگ (به ژاپنی: 万葉集, man'yōshū) قدیمی‌ترین مجموعه شعر ژاپنی است که به‌جای مانده‌است. جمع‌آوری این مجموعه از اواسط قرن هفتم تا اواسط قرن هشتم میلادی انجام گرفته و در حدود سال ۷۵۹ میلادی، در دوره نارا به پایان رسیده‌است. این کتاب دارای بیش از ۴۵۰۰ قطعه شعر است که این اشعار توسط گروه‌های مختلف اجتماعی از امپراتور و اشراف تا نظامیان و خدمه سروده شده‌است. این کتاب گذشته از اینکه یکی از مهمترین کتاب‌های ادبی ژاپن به شمار می‌رود به سبب اینکه برخی از شعرها با لهجه سروده شده‌اند و محل تولد شاعر نیز در کنار این اشعار آمده‌است، یکی از منابع تاریخی مهم در لهجه‌شناسی ژاپنی نیز هست.

مان‌یوشو در دوره‌ای پس از سال ۷۵۹ میلادی و در دوره نارا گردآوری شده‌است. این دیوان یکی از ستوده‌ترین مجموعه‌های شعری ژاپن به شمار می‌رود. امروزه به طور گسترده باور بر این است که گردآورنده اثر، یا آخرین نفر از گروه گردآورندگان، اوتومو نو یاکاموچی بوده‌است، هرچند نظریه‌های متعدد دیگری نیز پیشنهاد شده‌است. آخرین شعری که از نظر گاه‌شماری در این مجموعه تاریخ‌گذاری شده مربوط به سال ۷۵۹ میلادی (شمارۀ ۴۵۱۶) است. این دیوان حاوی اشعار بسیاری از دوره‌های بسیار دورتر است، اما بخش عمده مجموعه نشان‌دهنده دورۀ بین سال‌های ۶۰۰ تا ۷۵۹ میلادی است. مفهوم دقیق عنوان اثر با قطعیت مشخص نیست.

مان‌یوشو شامل بیش از ۴٬۵۰۰ شعر واکا در ۲۰ جلد است و به طور کلی به سه گونه بخش می‌شود: «زُکا» (اشعار مربوط به مهمانی‌ها و سفرها)، «سُومُنکا» (اشعار عاشقانه میان مردان و زنان)، و «بانکا» (اشعاری در سوگ درگذشتگان). این سروده‌ها توسط افرادی از طبقات گوناگون، مانند امپراتور، اشراف، مقامات رده‌پایین، سربازان مرزبان (سروده‌های ساکیموری)، هنرمندان خیابانی، دهقانان و ترانه‌های عامیانه ولایت‌های شرقی (سروده‌های توگوکو) نوشته شده‌اند. بیش از ۲٬۱۰۰ شعر واکا در این دیوان وجود دارد که سرایندگان آن‌ها ناشناس هستند.

این مجموعه به ۲۰ بخش یا کتاب تقسیم شده که این تعداد در بیشتر مجموعه‌های بعدی نیز رعایت شد. مجموعه شامل ۲۶۵ «چوکا» (اشعار بلند)، ۴٬۲۰۷ تانکا (اشعار کوتاه)، یک «آن-رنگا» (شعر پیوسته کوتاه)، یک «بوسوکسوسِکیکا» (شعری به سبک ۶-۷-۷-۵-۷-۵ که نامش از اشعار حک‌شده بر ردپای بودا در یاکوشی-جی در نارا گرفته شده)، چهار «کانشی» (شعر به زبان چینی کلاسیک) و ۲۲ قطعه منثور به زبان چینی است. برخلاف مجموعه‌های بعدی مانند کوکین واکاشو، این اثر هیچ دیباچه‌ای ندارد.

مان‌یوشو به طور گسترده به عنوان یک اثر ژاپنی بسیار منحصربه‌فرد شناخته می‌شود، اگرچه اشعار و قطعات آن تفاوت فاحشی با معیارهای علمی زمان خود در زمینه ادبیات و شعر چینی نداشتند؛ بسیاری از مدخل‌های مان‌یوشو لحنی قاره‌ای دارند، به طوری که اشعار قدیمی‌تر دارای درون‌مایه‌های کنفسیوس‌گرایی یا تائوئیسم هستند و اشعار متأخر بازتابی از آموزه‌های بوداگرایی را نشان می‌دهند. با این حال، مان‌یوشو حتی در مقایسه با آثار بعدی، به دلیل انتخاب درون‌مایه‌های عمدتاً ژاپن باستان و ستایش فضایل شینتویی مانند راستی و مردانگی متمایز است. علاوه بر این، زبان بسیاری از اشعار مان‌یوشو جذابیت احساسی شدیدی برای خوانندگان ایجاد می‌کند:

> این مجموعه کهن از طراوت سپیده‌دم برخوردار است... ناهمواری‌هایی در آن دیده می‌شود که بعدها مجاز شمرده نمی‌شد، مانند خطوط کم‌هجا؛ نام‌های مکان‌های برانگیزاننده و «ماکوراکوتوبا» (کلمات بالشی) در آن وجود دارد؛ و نداهای برانگیزاننده‌ای مانند «کامو» دیده می‌شود که جذابیت آن‌ها واقعی است، حتی اگر قابل انتقال به زبان دیگر نباشد. به عبارت دیگر، این مجموعه حاوی جذابیت هنری در سرچشمه بکر خود با حسی رمانتیک از قدمتی ارجمند و در نتیجه نظمی آرمانی است که از آن زمان تاکنون گم شده‌است.
>
>

گردآوری مان‌یوشو همچنین نام مجموعه‌های شعری قدیمی‌تر ژاپن را حفظ کرده‌است، از جمله «روایجو کارین» (جنگل اشعار طبقه‌بندی شده)، چندین متن به نام «کوکاشو» (مجموعه اشعار کهن) و دست‌کم چهار جنگ شعر خانوادگی یا فردی (کاشو) متعلق به کاکیموتو نو هیتومارو، کاسا نو کانامورا، تاکاهاشی نو موشیمارو و تانابه نو ساکیمارو.

## نام

صفحه‌ای از مان‌یوشو
ترجمه واژه‌به‌واژه حروف کانجی تشکیل‌دهنده عنوان مان‌یوشو (万 — 葉 — 集) «ده هزار — برگ — مجموعه» است.

تعبیرهای اصلی از این نام، به گفته دانشمند قرن بیستم، هیساماتسو سن‌آیچی، عبارتند از:

۱. کتابی که اشعار بسیار زیادی را گردآوری کرده‌است؛
۲. کتابی برای همه نسل‌ها؛ و:
۳. یک مجموعه شعر که از حجم زیادی کاغذ استفاده کرده‌است.

از این میان، طرفداران تعبیر اول خود به دو دسته تقسیم می‌شوند:

۱. کسانی که حرف میانی را به عنوان «واژگان» (به معنی برگ‌های سخن) تعبیر می‌کنند، که در نتیجه معنای «ده هزار واژه» یعنی «واکاهای بسیار» را می‌دهد، از جمله سنگاکو، شیموکوبه چوریو، کادا نو آزومامارو و کامو نو مابوچی؛ و
۲. کسانی که حرف میانی را دقیقاً به برگ‌های درخت تعبیر می‌کنند، اما آن را استعاره‌ای از اشعار می‌دانند، از جمله اوئدا آکیناری، کیمورا ماساکوتو، اوکادا ماسایوکی، سوزوکی تورائو، هوشیکاوا کیوتاکا و سوسومو ناکانیشی.

علاوه بر این، طرفداران تعبیر دوم از این نام را می‌توان به دسته‌های زیر بخش کرد:

۱. هدف این بود که این خواسته ابراز شود که اثر باید برای تمام دوران‌ها باقی بماند (پیشنهاد شده توسط کیچو، و مورد حمایت کاموچی ماسازومی، اینوئه میچییاسو، یوشیو یامادا، کوجیما نوریوکی و اوکوبو تاداشی)؛
۲. هدف این بود که برای امپراتور و همسر امپراتور آرزوی طول عمر شود (اوریگوچی شینوبو)؛
۳. هدف این بود که نشان داده شود مجموعه شامل اشعاری از همه اعصار است (پیشنهاد شده توسط یامادا).

تعبیر سوم از نام — که به مجموعه شعری اشاره دارد که از مقدار زیادی کاغذ استفاده می‌کند — توسط یوکیچی تاکدا در کتاب «مان‌یوشو شینکای جو» پیشنهاد شد، اما تاکدا تعبیر دوم را نیز پذیرفت؛ نظریه او مبنی بر اینکه عنوان به حجم بالای کاغذ استفاده شده در مجموعه اشاره دارد، کشش چندانی در میان سایر محققان پیدا نکرده‌است.

## دوره‌بندی

این مجموعه به طور سنتی به چهار دوره بخش می‌شود. نخستین دوره به گذشته‌های پیش از تاریخ یا افسانه‌ای بازمی‌گردد، از زمان امپراتور یوریوکو (دوران حکومت حدود ۴۵۶ تا حدود ۴۷۹ میلادی) تا امپراتور یومی (دوران حکومت ۵۸۵–۵۸۷)، امپراتریس سایمی (دوران حکومت ۶۴۲–۶۴۵، ۶۵۵–۶۶۱) و سرانجام امپراتور تنجی (دوران حکومت ۶۶۸–۶۷۱) در طول اصلاحات تایکا و زمان فوجیوارا نو کاماتاری (۶۱۴–۶۶۹). دوره دوم پایان قرن هفتم را در بر می‌گیرد که همزمان با محبوبیت کاکینوموتو نو هیتومارو، یکی از بزرگترین شاعران ژاپن است. دوره سوم سال‌های ۷۰۰ تا حدود ۷۳۰ میلادی را در بر می‌گیرد و آثار شاعرانی چون یامابه نو آکاهیتو، اوتومو نو تابیتو و یامانواوئه نو اوکورا را شامل می‌شود. دوره چهارم سال‌های ۷۳۰–۷۶۰ میلادی را در بر می‌گیرد و شامل آثار آخرین شاعر بزرگ این مجموعه، یعنی خود گردآورنده اثر اوتومو نو یاکاموچی است که نه تنها اشعار اصلی بسیاری سرود، بلکه تعداد نامشخصی از اشعار باستان را ویرایش، به‌روزرسانی و بازسازی کرد.

## شاعران

بخش عمده‌ای از اشعار مان‌یوشو در دوره‌ای در حدود یک قرن سروده شده‌اند، و محققان شاعران اصلی مجموعه را به یکی از چهار «دوره» بحث شده در بالا نسبت می‌دهند. اشعار شاهزاده نوکاتا در دوره اول (۶۴۵–۶۷۲) گنجانده شده‌است، در حالی که دوره دوم (۶۷۳–۷۰۱) با اشعار کاکینوموتو نو هیتومارو معرفی می‌شود که به طور کلی به عنوان بزرگترین شاعر مان‌یوشو و یکی از مهم‌ترین شاعران تاریخ ژاپن شناخته می‌شود. دوره سوم (۷۰۲–۷۲۹) شامل اشعار تاکچی نو کوروهیتو است که دونالد کین او را «تنها شاعر جدید مهم» بخش آغازین این دوره نامیده‌است، یعنی زمانی که فوجیوارا نو فوهیتو سرودن کانشی (شعر به زبان چینی کلاسیک) را ترویج می‌کرد. دیگر شاعران «دوره سوم» عبارتند از: یامابه نو آکاهیتو، شاعری که زمانی با هیتومارو هم‌ردیف بود اما شهرت او در دوران مدرن دستخوش تغییر شد؛ تاکاهاشی نو موشیمارو، یکی از آخرین شاعران بزرگ سبک چوکا، که تعدادی از افسانه‌های ژاپنی مانند افسانه اوراشیما تارو را ثبت کرد؛ و کاسا نو کانامورا، یک درباری بلندپایه که او نیز چوکا می‌سرود اما نه به خوبی هیتومارو یا موشیمارو. اما برجسته‌ترین و مهم‌ترین شاعران دوره سوم اوتومو نو تابیتو، پدر یاکاموچی و رئیس یک محفل شعری در دازایفو، و دوست تابیتو، یامانواوئه نو اوکورا بودند که احتمالاً مهاجری از پادشاهی کره‌ای بکجه بود و شعرش هم از نظر زبان و هم از نظر موضوع بسیار منحصربه‌فرد است و در دوران مدرن بسیار ستوده شده‌است. خود یاکاموچی شاعری از دوره چهارم (۷۳۰–۷۵۹) بود و به گفته کین، او بر این دوره «سلطه» داشت. او آخرین شعر تاریخ‌دار این مجموعه را در سال ۷۵۹ سرود.

## اهمیت زبان‌شناختی

مان‌یوشو علاوه بر ارزش‌های هنری، به دلیل استفاده از قدیمی‌ترین دستگاه نگارش ژاپنی، یعنی «مان‌ی‌وگانا» که دستگاهی بسیار دشوار بود، اهمیت زیادی دارد. هرچند این اثر به هیچ وجه نخستین نمونه استفاده از این دستگاه نگارش نبود — چرا که پیش از آن برای نگارش کوجیکی (۷۱۲) نیز به کار رفته بود — اما آن‌قدر تأثیرگذار بود که نام مدرن این دستگاه نگارش از آن گرفته شد، چرا که مان‌ی‌وگانا به معنای «کانای مان‌یوشو» است. این دستگاه از واژه‌نگارهای چینی در نقش‌های گوناگونی استفاده می‌کند: به صورت واژه‌نگاشت برای نشان دادن کلمات ژاپنی، به صورت آوایی برای نشان دادن صداهای ژاپنی، و فرکانس‌های زیادی به صورت ترکیبی از این دو روش. چنین استفاده‌ای از نویسه‌های چینی برای نمایش آوایی هجاهای ژاپنی سرانجام به پیدایش کانا انجامید، چرا که کاناها از اشکال ساده‌شده خط تحریری (هیراگانا) و بخش‌هایی از مان‌ی‌وگانا (کاتاکانا) ساخته شدند.

مانند بیشتر ادبیات بازمانده از زبان ژاپنی باستان، بخش عمده‌ای از مان‌یوشو به گویش ژاپنی باستان غربی، یعنی گویش منطقه پایتخت در اطراف کیوتو و نارا نوشته شده‌است. با این حال، بخش‌های خاصی از این مجموعه، به ویژه جلدهای ۱۴ و ۲۰، از نظر اطلاعاتی که درباره دیگر گویش‌های ژاپنی باستان به دست می‌دهند، برای زبان‌شناسان تاریخی بسیار ارزشمند هستند، زیرا این جلدها در مجموع شامل بیش از ۳۰۰ شعر از ولایت‌های آزوما در شرق ژاپن — یعنی مناطق امروزی چوبو، کانتو و جنوب توهوکو — می‌باشند.

## موکان

در ژاپن پیشامدرن، مقامات از لوح‌ها یا باریکه‌های چوبی در اندازه‌های گوناگون که به عنوان موکان شناخته می‌شدند، برای ثبت یادداشت‌ها، مکاتبات ساده و گزارش‌های رسمی استفاده می‌کردند. سه موکان کاوش‌شده یافت شده‌اند که حاوی متن‌هایی از مان‌یوشو هستند. یک موکان که در کیزوگاوا، کیوتو کشف شده‌است، شامل ۱۱ نویسۀ نخست از شعر شمارۀ ۲۲۰۵ از جلد دهم است که به خط مان‌ی‌وگانا نوشته شده‌است. قدمت آن بین سال‌های ۷۵۰ و ۷۸۰ میلادی تخمین زده می‌شود و ابعاد آن ۲۳٫۴ در ۲٫۴ در ۱٫۲ سانتی‌متر است. بررسی با دوربین فروسرخ نویسه‌های دیگری را نیز آشکار کرد که نشان می‌دهد از این موکان برای تمرین خطاطی استفاده می‌شده‌است. موکان دیگری که در سال ۱۹۹۷ از محوطه باستان‌شناسی میامایچی در کوکا، شیگا کشف شد، شامل شعر شمارۀ ۳۸۰۷ در جلد شانزدهم است. قدمت این لوح به اواسط قرن هشتم میلادی بازمی‌گردد و عرض آن ۲ سانتی‌متر و ضخامت آن ۱ میلی‌متر است. در نهایت، موکانی که در محوطه باستان‌شناسی ایشیگامی در آسوکا، نارا کشف شد، شامل ۱۴ نویسۀ اول شعر شمارۀ ۱۳۹۱ در جلد هفتم است که به خط مان‌ی‌وگانا نگاشته شده‌است. ابعاد آن ۹٫۱ در ۵٫۵ در ۰٫۶ سانتی‌متر است و به اواخر قرن هفتم میلادی تعلق دارد که آن را به قدیمی‌ترین نمونه در میان این سه اثر تبدیل می‌کند.

## گونه‌های گیاهی یادشده

بیش از ۱۵۰ گونه از گیاهان و درختان در حدود ۱٬۵۰۰ مدخل از مان‌یوشو ذکر شده‌اند. یک باغ گیاه‌شناسی مان‌یو نوعی باغ گیاه‌شناسی است که تلاش می‌کند هر گونه و تنوع گیاهی ذکر شده در این دیوان شعر را در خود جای دهد. ده‌ها باغ از این دست در سراسر ژاپن وجود دارد. نخستین باغ گیاه‌شناسی مان‌یو در سال ۱۹۳۲ در زیارتگاه کاسوگا افتتاح شد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «万葉集». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ژاپنی*، بازبینی‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۱.