# چو نوم

| Chữ Nôm 𡨸喃 |
| --- |
| [[File:|140px]] |
| نوع | لوگوگرافیک |
| زبان‌ها | زبان ویتنامی |
| دورهٔ زمانی | سده سیزدهم میلادی – سده بیستم میلادی |
| سامانهٔ مادر |
خط استخوان اوراکل* خط مهر
	+ خط کاتبان
		- خط منظم
			* Chữ Hán
				+ Chữ Nôm
 |
| سامانهٔ فرزند | Nom Tay |
| سامانهٔ خواهر | Sawndip |
| ایزو ۱۵۹۲۴ | Hani, 500 |
| جهت | چپ به راست |
| مخفف یونیکد | Han |

**چو نوم** (𡨸喃, آوانگاری: [t͡ɕɯ˦ˀ˥ nom˧˧]) یک سامانه نوشتاری لوگوگرافیک است که پیش‌تر برای نوشتن زبان ویتنامی به کار می‌رفت. این سامانه از نویسه‌های چینی برای بازنمایی واژگان سینو-ویتنامی و برخی واژه‌های بومی ویتنامی بهره می‌گیرد و دیگر واژه‌ها را با نویسه‌های نوآفریده‌ای نشان می‌دهد که با روش‌های گوناگون از جمله ترکیب‌های آوا-معنایی ساخته شده‌اند. این خط ترکیبی بسیار پیچیده بود و تنها در دسترس کمتر از پنج درصد از مردم ویتنام قرار داشت که بر نوشتار چینی تسلط یافته بودند.

اگرچه تمام نوشتار رسمی در ویتنام تا اوایل سده بیستم میلادی به زبان چینی کلاسیک انجام می‌شد (به جز دو دوره کوتاه)، میان سده‌های پانزدهم و نوزدهم میلادی برخی از دانشمندان ویتنامی از چو نوم برای آفرینش آثار عامه‌پسند به زبان محاوره‌ای بهره می‌بردند که بسیاری از آن‌ها به شعر بودند. یکی از سرشناس‌ترین آثار ادبیات ویتنامی، «داستان کیو»، به چو نوم و به قلم نگوین دو نوشته شده‌است.

الفبای ویتنامی که توسط مبلغان یسوعی پرتغالی ساخته شد و کهن‌ترین کاربرد شناخته‌شده آن به سده هفدهم میلادی بازمی‌گردد، از دهه ۱۹۲۰ میلادی جای چو نوم را به عنوان روش ترجیحی ثبت ادبیات ویتنامی گرفت. در حالی که نویسه‌های چینی همچنان برای مقاصد تزئینی، تاریخی و آیینی به کار می‌روند، چو نوم از کاربرد جریان اصلی در ویتنام امروز خارج شده‌است. در سده بیست‌ویکم میلادی، چو نوم در ویتنام برای مقاصد تاریخی و آیینی به کار می‌رود. مؤسسه مطالعاتی هان نوم در هانوی مرکز اصلی پژوهش در متون پیشامدرن ویتنام است که هم متون چینی‌زبان نوشته‌شده با نویسه‌های چینی (به ویتنامی: *chữ Hán*) و هم متون ویتنامی‌زبان به چو نوم را دربرمی‌گیرد.

## ریشه‌شناسی

واژهٔ ویتنامی *chữ* به معنای «نویسه» از واژهٔ چینی میانه *dziH* 字 به معنای «نویسهٔ [چینی]» گرفته شده‌است. واژهٔ *Nôm* به معنای «جنوبی» نیز از واژهٔ چینی میانه *nom* 南 به معنای «جنوب» برگرفته شده‌است. همچنین احتمال دارد این واژه بر پایهٔ تلفظ گویش‌های جنوب مرکزی باشد (به‌ویژه در نام استان کوانگ نام، که در محل به صورت *Quảng Nôm* شناخته می‌شود).

روش‌های بسیاری برای نوشتن نام *chữ Nôm* با نویسه‌های چو نوم وجود دارد. واژهٔ *chữ* را می‌توان به صورت‌های 字، 𫳘(⿰字宁)، 𡨸، 𫿰(⿰字文)، 𡦂(⿰字字)، 𲂯(⿰貝字)، 𱚂(⿱字渚) یا 宁 نوشت، در حالی که *Nôm* به صورت 喃 نوشته می‌شود.

## اصطلاح‌شناسی

*Quốc ngữ* (國語) در گذشته برای اشاره به *chữ Nôm* به کار می‌رفت؛ از جمله در کتاب *Đại Nam quốc ngữ* (大南國語)، فرهنگ لغتی از زبان چینی کلاسیک به ویتنامی (به ویتنامی: *chữ Nôm*).
*Chữ Nôm* دستگاه نوشتاری واژه‌نگارانه زبان ویتنامی است. این دستگاه بر پایه سامانه نوشتاری چینی بنا شده، اما شمار زیادی نویسه تازه به آن افزوده شده تا با ویژگی‌های زبان ویتنامی سازگار گردد. اصطلاح‌های تاریخی رایج برای chữ Nôm عبارت بودند از *Quốc Âm* (國音، به معنای «آوای ملی») و *Quốc ngữ* (國語، به معنای «زبان ملی»).

در زبان ویتنامی، نویسه‌های چینی را *chữ Hán* (𡨸漢، «نویسه‌های هان»)، *chữ Nho* (𡨸儒، «نویسه‌های کنفوسیوسی»، به دلیل پیوند با کنفسیوس‌گرایی) و به‌ندرت *Hán tự* (漢字، «نویسه‌های هان») می‌نامند. *Hán văn* (漢文) به ادبیات نوشته‌شده به زبان چینی کلاسیک اشاره دارد.

اصطلاح *Hán Nôm* (漢喃، «نویسه‌های هان و chữ Nôm") در زبان ویتنامی به کلیت مواد نوشتاری پیشامدرن ویتنام اشاره دارد که یا به زبان چینی (به ویتنامی: *chữ Hán*) یا به زبان ویتنامی (به ویتنامی: *chữ Nôm*) نگاشته شده‌اند. Hán و Nôm همچنین می‌توانستند در یک سند در کنار هم یافت شوند، برای نمونه در ترجمه‌های کتاب‌های طب سنتی چین. متن بودایی تاریخی *Cổ Châu Pháp Vân phật bản hạnh ngữ lục* (۱۷۵۲) داستان آغاز بوداگرایی در ویتنام را هم به خط Hán و هم در ترجمه موازی Nôm آورده‌است. جیرولامو ماوریکا یسوعی (۱۶۰۵–۱۶۵۶) نیز از متون موازی Hán و Nôm بهره می‌گرفت.

اصطلاح *chữ Quốc ngữ* (𡨸國語، «خط زبان ملی») به الفبای ویتنامی که هم‌اکنون در کاربرد است اشاره دارد، اما پیش از آنکه الفبای ویتنامی فراگیر شود، این اصطلاح برای اشاره به chữ Nôm به کار می‌رفت.

## پیشینه

صفحه‌ای از *嗣德聖製字學解義歌* (Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca)، کتاب آموزشی قرن نوزدهم برای آموختن نویسه‌های چینی به کودکان ویتنامی. این اثر به امپراتور تو دوک، چهارمین امپراتور سلسله نگوین، نسبت داده می‌شود. در این کتاب آموزشی، چونوم برای توضیح نویسه‌های چینی به کار رفته‌است؛ برای نمونه، 𡗶 برای توضیح 天 بهره گرفته شده‌است.
نویسه‌های چینی پس از آن که دودمان هان در سال ۱۱۱ پیش از میلاد نانیو را فتح کرد، به ویتنام راه یافتند. استقلال پس از نبرد باخ دانگ (۹۳۸) در سال ۹۳۸ به دست آمد، اما زبان چینی کلاسیک در سال ۱۰۱۰ برای اهداف رسمی پذیرفته شد. در بیشتر دوره‌ای که تا آغاز قرن بیستم ادامه داشت، نوشتار رسمی از آثار کلاسیک چینی معاصر تولیدشده در چین، کره و ژاپن قابل تمایز نبود.

بدین ترتیب، دانشوران ویتنامی با نوشتار چینی به خوبی آشنا بودند. آن‌ها برای ثبت زبان بومی خود، اصول ساختاری نویسه‌های چینی را به کار بستند و چونوم را پدیدآوردند. این خط نو بیشتر برای ثبت ترانه‌های عامیانه و دیگر ادبیات مردمی به کار می‌رفت. زبان ویتنامی نوشته‌شده با چونوم برای مدتی کوتاه جایگزین چینی برای اهداف رسمی در دوران سلسله هو (۱۴۰۰–۱۴۰۷) و در دوران سلسله تای سون (۱۷۷۸–۱۸۰۲) شد، اما در هر دو مورد این روند به سرعت معکوس گردید.

### توسعه نخستین

کاربرد نویسه‌های چینی برای نوشتن زبان ویتنامی را می‌توان تا کتیبه‌ای با دو نویسه «布蓋» ردیابی کرد که بخشی از لقب پس از مرگ فونگ هونگ — قهرمان ملی که در اواخر سده هشتم میلادی به‌طور موقت موفق به بیرون راندن چینیان شد — است. این دو نویسه در زبان چینی به‌ترتیب معنای «پارچه» و «پوشش» دارند که در این بافت هیچ معنایی ندارند. از این‌رو، آن‌ها به‌عنوان رونویسی آوایی از طریق تلفظ‌های چینی میانهشان به‌صورت *buH kajH*، برای یک عبارت ویتنامی — یا *vua cái* به معنای «پادشاه بزرگ» یا *bố cái* به معنای «پدر و مادر» (مردم) — تفسیر شده‌اند.

پس از آنکه ویتنام در سده دهم میلادی استقلال خود را از چین بازیافت، دین بو لین (فرمانروایی ۹۶۸–۹۷۹م)، بنیان‌گذار سلسله دین، کشور را *Đại Cồ Việt* 大瞿越 نامید. نویسه اول و سوم چینی به‌ترتیب معنای «بزرگ» و «ویت» دارند. نویسه دوم اغلب برای رونویسی آوایی واژه‌ها و نام‌های غیرچینی به کار می‌رفت. در این بافت، *cồ* واژه‌ای کهن در زبان ویتنامی به معنای «بزرگ» است.

کهن‌ترین کتیبه بازمانده با نویسه‌های چینی که نام‌های ویتنامی را رونویسی کرده، روی لوحی در معبد بائو آن در روستای تاپ میئو (فوک ین، استان وین فوک) قرار دارد. این کتیبه که در سده هجدهم میلادی از روی اصلی متعلق به سال ۱۲۰۹م بازنویسی شده، به زبان چینی کلاسیک نگاشته شده اما نام ۲۱ تن از مردم و روستاها را به شکلی نخستین از نوم دربرمی‌گیرد. کتیبه‌ای دیگر در هو تان شون در استان نین بین (۱۳۴۳م) نیز گزارش شده که فهرست ۲۰ روستا را دربردارد.

ترن نان تونگ (فرمانروایی ۱۲۷۸–۱۲۹۳م) فرمان داد که نوم برای ابلاغ احکامش به مردم به کار رود.
نخستین نوشته ادبی به زبان ویتنامی را گفته‌اند که افسونی منظوم بوده که نگوین توین، وزیر دادگستری، در سال ۱۲۸۲م آن را سروده و به رود سرخ (آسیا) انداخته تا تمساحی خطرناک را براند.
چهار شعر نوشته‌شده به نوم از دوره سلسله ترن — دو اثر از ترن نان تونگ و هر یک اثر از هویین کوانگ و ماک دین چی — در سال ۱۸۰۵م گردآوری و منتشر شدند.

صفحه‌ای از *Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh* (佛說大報父母恩重經) که متن به زبان چینی کلاسیک را در کنار شکل نخستینی از چو نوم که ویتنامی کهن را ثبت کرده نشان می‌دهد. برخی نویسه‌ها نویسه‌های دوآوا (به ویتنامی: *hội âm*; 會音) هستند که برای نمایش خوشه‌های همخوان و واژه‌های چندهجایی موجود در ویتنامی کهن به کار می‌رفتند. در ستون دوم، نویسه نخست نمونه‌ای از این‌گونه است. *Blời* (به ویتنامی: *trời*) به‌صورت 𫶸 نوشته می‌شود، جایی که 巴 *ba* نشانگر ⟨b⟩ و 例 *lệ* نشانگر ⟨l⟩ در ⟨bl⟩ است.
متن نوم *Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh* («سوتره‌ای که بودا دربارهٔ پاداش بزرگ بدهی سنگین به پدر و مادر شرح داد») در حدود سال ۱۷۳۰م چاپ شد، اما به‌طرز چشمگیری از به‌کارگیری نویسه 利 *lợi* پرهیز شده که نشان می‌دهد این متن در دوران پادشاهی له لوی (۱۴۲۸–۱۴۳۳م) نگاشته (یا رونویسی) شده‌است (نگاه کنید به Naming taboo § Vietnam).
بر پایه ویژگی‌های کهن‌گرایانه این متن در مقایسه با اشعار دوره سلسله ترن — از جمله شمار استثنایی واژه‌هایی با خوشه‌های همخوان آغازین که با جفت‌نویسه‌ها نوشته شده‌اند — برخی پژوهشگران بر این باورند که این متن رونوشتی از اصلی کهن‌تر، شاید از سده دوازدهم میلادی، است.

### دودمان هو (۱۴۰۰–۱۴۰۷) و فتح دودمان مینگ (۱۴۰۷–۱۴۲۷)

در طول هفت سال حکومت دودمان هو (۱۴۰۰–۱۴۰۷)، زبان چینی کلاسیک به نفع زبان ویتنامی عامیانه نوشته‌شده به خط نوم کنار گذاشته شد و این خط به خط رسمی بدل گشت. امپراتور هو کوی لی حتی دستور داد تا شوچینگ به خط نوم ترجمه شود و در کتاب خود با نام *Minh đạo* به بازتفسیر اندیشه‌های کنفسیوس‌گرایی پرداخت. این تلاش‌ها با سقوط دودمان هو و فتح چینی سال ۱۴۰۷ از میان رفت؛ این اشغال بیست سال به درازا کشید و در این مدت کاربرد زبان و خط عامیانه سرکوب شد.

در دوران اشغال ویتنام توسط دودمان مینگ، قالب‌های چاپی، متون و کتیبه‌های چو نوم به‌طور گسترده نابود شدند؛ از این رو کهن‌ترین متون بازماندهٔ چو نوم به دوران پس از این اشغال تعلق دارند.

### سده‌های پانزدهم تا نوزدهم

صفحه‌ای از فرهنگ لغت دوزبانه *نهات دونگ توونگ دام* (日用常談؛ ۱۸۵۱). نویسه‌های نمایانگر واژه‌های *هان* (چینی) در *نوم* (ویتنامی) شرح داده شده‌اند.
پس از فروپاشی سلسله هو و بازگشت حاکمیت ویتنامی، چو نوم دیگر به‌عنوان خط رسمی بازگردانده نشد. متن‌های عامیانه‌ای که به خط نوم نوشته شده باشند و از پیش از سده پانزدهم به جا مانده باشند بسیار اندک‌اند؛ حتی بسیاری از متون نوم متأخرتر نیز برگردان یا بازنویسی آثار چینی بودند. در سده‌های پانزدهم و شانزدهم، دولت‌های اصلاح‌طلب کلاسیک‌های چینی را به نوم برگرداندند، اما این برگردان‌ها به دلیل آنکه از سوی دولت‌های پی‌درپی برانداز تلقی می‌شدند از میان رفتند. در پیامد همین حاشیه‌ای بودن و نبود پشتیبانی نهادی، چو نوم در دوران سلسله له (۱۴۲۸–۱۷۸۹) به ابزاری برای اعتراض اجتماعی تبدیل شد و در سال‌های ۱۶۶۳، ۱۷۱۸ و ۱۷۶۰ از آن ممانعت به عمل آمد.

در حالی که تقریباً تمام نوشته‌ها و اسناد رسمی تا اوایل سده بیستم به زبان چینی کلاسیک نوشته می‌شدند، نوم برای آفرینش‌های ادبی مردمی به کار می‌رفت. پیکره نوشته‌های نوم به‌تدریج گسترش یافت و گردآوری‌های پژوهشی‌تری از خود این خط پدید آمد. از جمله آثار نوم این دوره، نوشته‌های نگوین ترایی (۱۳۸۰–۱۴۴۲) است که هدفشان گسترش نئوکنفوسیونیسم در میان هرچه گسترده‌تر مخاطبان بود. Trịnh Thị Ngọc Trúc، همسر شاه له تان تونگ، به‌طور کلی به‌خاطر تألیف **Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa** (指南玉音解義؛ 'راهنمای آواهای جید جنوبی: شرح و معانی') شناخته می‌شود؛ این فرهنگ لغت دوزبانه هان-به-نوم با ۲۴٬۰۰۰ نویسه در فاصله سده‌های پانزدهم تا هجدهم گردآوری شده و به احتمال زیاد در سال ۱۶۴۱ یا ۱۷۶۱ پدید آمده‌است.

سلسله تای سون (۱۷۷۸–۱۸۰۲) کاربرد نوم را هم در امور دیوانی و هم در آزمون‌های استخدامی دولتی الزامی کرد، اما این سیاست پس از فروپاشی سلسله لغو شد. جیا لونگ (فرمانروایی: ۱۸۰۲–۱۸۲۰)، بنیان‌گذار سلسله نگوین (۱۸۰۲–۱۹۴۵)، تنها تا زمانی که به مقام امپراتوری رسید از چو نوم پشتیبانی کرد و بلافاصله پس از آن به چینی بازگشت. جانشین او، مین مانگ (فرمانروایی: ۱۸۲۰–۱۸۴۱)، دومین امپراتور سلسله نگوین، کاربرد نوم را در دستگاه دولتی منع کرد.

نوم در سده نوزدهم با سلسله نگوین به اوج خود رسید و بستری برای گونه‌های متنوع ادبی شد؛ از رمان و نمایشنامه گرفته تا راهنماهای آموزشی. اوج ادبیات ویتنامی با منظومه *حکایت کیو* اثر نگوین دو و اشعار هو شوان هوونگ تجلی یافت. اگرچه سواد در ویتنام پیشامدرن تنها به سه تا پنج درصد جمعیت محدود می‌شد، در هر روستا تقریباً کسی بود که بتواند نوم را برای سود دیگر روستاییان با صدای بلند بخواند. بدین‌سان این آثار نوم به‌صورت شفاهی در روستاها دست به دست می‌گشت و حتی برای بی‌سوادان نیز در دسترس بود.

نوم تا اواخر سده نوزدهم خط مسلط در ادبیات کلیسای کاتولیک در ویتنام بود. در سال ۱۸۳۸، ژان-لویی تابرد فرهنگ لغتی از نوم گردآورد که در استانداردسازی این خط یاری کرد. عالم کاتولیک اصلاح‌طلب نگوین توونگ تو عرایض ناموفقی (که مانند همه اسناد دربار به زبان چینی کلاسیک نوشته شده بودند) به امپراتور تو دوک تقدیم کرد و در آن‌ها اصلاحاتی در حوزه‌های گوناگون دولت و جامعه پیشنهاد داد. عریضه او با عنوان *Tế cấp bát điều* (濟急八條 'هشت موضوع فوری'، ۱۸۶۷) دربردارنده پیشنهادهایی دربارهٔ آموزش است؛ از جمله بخشی با عنوان *Xin khoan dung quốc âm* ('لطفاً صدای ملی را تحمل کنید'). او پیشنهاد کرد چینی کلاسیک با ویتنامی نوشته‌شده به خطی مبتنی بر نویسه‌های چینی که آن را *Quốc âm Hán tự* (國音漢字 'نویسه‌های هان با تلفظ‌های ملی') می‌نامید جایگزین شود؛ هرچند این را آفرینشی نو توصیف کرد و از چو نوم یادی نکرد.

با وجود افزایش کاربرد نوم در ادبیات مردمی و به‌مثابه رسانه‌ای برای انتشار شفاهی در مناطق روستایی، این خط ترکیبی هیچ‌گاه نتوانست جای چینی کلاسیک را به‌عنوان خط اصلی ویتنام بگیرد. این خط بسیار پیچیده و ناکارآمد بود و کاربر را ملزم می‌کرد از پیش با خط چینی آشنایی داشته باشد. به کمتر از پنج درصد از جمعیت ویتنامی که از پیش بر نوشتار چینی تسلط داشتند دسترسی می‌داد و بیشتر به‌عنوان ابزاری برای آموختن چینی کلاسیک و ثبت ادبیات عامیانه به کار می‌رفت. شمار اندکی از اهل قلم که نوم را جدی می‌گرفتند باید با همتایان خود کنار می‌آمدند و مراقب بودند که حس درستکاری آنان را نرنجانند. حتی چهره‌هایی که به نوشتن به نوم شناخته می‌شدند، چون له تانه تونگ و نگوین ترایی، بیشتر به خاطر نوشته‌های چینی‌زبان‌شان شهره بودند. به گفته پژوهشگر زبان‌شناسی نگوین توی دان، بیشتر نخبگان ویتنامی تا سده نوزدهم به نظر می‌رسد هرگز جز به زبان چینی کلاسیک ننوشتند و حتی از کاربرد نوم انتقاد می‌کردند.

### هند و چین فرانسه و الفبای لاتین

از نیمه دوم سده نوزدهم به بعد، مقامات استعماری فرانسه در کوچین چین کاربرد زبان چینی کلاسیک را ممنوع یا دست‌کم ناپسند شمردند و کاربرد الفبای ویتنامی را ترویج دادند؛ چه آن را پلی به سوی فراگیری زبان فرانسه می‌نگریستند. جنبش‌های اصلاح زبان در دیگر کشورهای آسیایی، علاقه ویتنامی‌ها را به این موضوع برانگیخت. پس از جنگ روسیه و ژاپن در ۱۹۰۵، ژاپن به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان الگویی برای نوسازی مطرح شد. دستگاه آموزشی کنفوسیوسی در مقایسه با نظام آموزش عمومی ژاپن در موضع ضعف قرار می‌گرفت. بر اساس نوشته جدلی نویسنده فان چائوترین، «به‌اصطلاح دانشمندان کنفوسیوسی» نه از دنیای مدرن آگاهی داشتند و نه درک واقعی از ادبیات هان. وی ادعا می‌کرد که درجه‌های تحصیلی آنان تنها نشان می‌داد که نوشتن نویسه‌ها را فراگرفته‌اند.

محبوبیت مدرسه آزاد تونکین کوتاه‌مدت هانوی نشان داد که اصلاح گسترده ممکن است. در ۱۹۱۰، دستگاه مدارس استعماری «برنامه درسی فرانسوی-ویتنامی» را پذیرفت که بر فرانسوی و ویتنامی الفبایی تأکید داشت. آزمون سنتی خدمات کشوری که بر تسلط بر زبان چینی کلاسیک استوار بود، در ۱۹۱۵ در تونکین منسوخ شد و آخرین بار در ۴ ژانویه ۱۹۱۹ در پایتخت امپراتوری هوئه برگزار گردید. دستگاه آزمون و نظام آموزشی مبتنی بر آن نزدیک به ۹۰۰ سال برقرار بود.

افول خط چینی به افول چو نوم نیز انجامید، چراکه نوم و نویسه‌های چینی پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر دارند. پس از جنگ جهانی اول، چو نوم به‌تدریج از رونق افتاد و الفبای ویتنامی روزبه‌روز فراگیرتر شد. در مقاله‌ای که در ۱۹۳۵ منتشر شد (بر پایه سخنرانی‌ای در ۱۹۲۵)، ژرژ کوردیه برآورد کرد که ۷۰٪ باسوادان الفبا می‌دانستند، ۲۰٪ چو نوم می‌شناختند و ۱۰٪ با نویسه‌های چینی آشنا بودند.
با این حال، برآوردهای نرخ باسوادی در اواخر دهه ۱۹۳۰ در دامنه ۵٪ تا ۲۰٪ قرار داشت. تا ۱۹۵۳، باسوادی (با کاربرد الفبا) به ۷۰٪ رسیده بود.

مردمان جین، نوادگان مهاجران سده شانزدهم از ویتنام به جزایر نزدیک دونگشینگ، گوانگشی در جنوب چین، اکنون به گونه‌ای از چینی یوئی و ویتنامی سخن می‌گویند؛ اما کاهنان آنان در مراسم خود از کتاب‌های آواز و متون دینی نوشته‌شده به خط چو نوم بهره می‌برند.

## متن‌ها

صفحه‌ای از *داستان کیو* اثر نگوئن دو. این رمان نخستین بار در سال ۱۸۲۰ منتشر شد و شناخته‌شده‌ترین اثر به خط نوم است. نسخه نشان‌داده‌شده در اواخر سده نوزدهم به چاپ رسیده‌است.
* *Đại Việt sử ký tiệp lục tổng tự*. این تاریخ‌نامه ویتنام در دوران سلسله تای شون نوشته شده‌است. متن اصلی به زبان هان است و ترجمه‌ای به نوم نیز از آن موجود است.
* نگوئن دو، *داستان کیو* (۱۸۲۰). این منظومه سرشار از واژگان کهن و دشوار و وام‌واژه‌های چینی است، به‌گونه‌ای که ویتنامی‌های امروزی در فهم نسخه حروف‌نگاری‌شده آن بدون توضیحات اضافی دچار دشواری می‌شوند.
* نگوئن ترای، *کوئوک ام تی تاپ* («گردآوری اشعار به زبان ملی»)
* فام دین هو، *Nhật Dụng Thường Đàm* (۱۸۵۱). فرهنگ لغتی از هان به نوم برای ویتنامی‌زبانان.
* نگوئن دین چیئو، *لوک وان تیان* (سده نوزدهم)
* دانگ ترن کون، *چین فو نگام خوک* (سده هجدهم)
* اشعار گوناگون از هو شوان هوونگ (سده هجدهم)
* *مکانیک و صنایع‌دستی مردم آنام* – دست‌نوشته‌ای فرانسوی با تصاویری که فرهنگ ویتنامی در هندوچین فرانسه را به تصویر می‌کشد؛ توصیف تصاویر به خط چو نوم نوشته شده‌است.
* نگو تی نیام، تام تیین توی – برای آموزش نویسه‌های چینی و چو نوم به مبتدیان بهره‌گرفته می‌شد.
* نگوئن فوک هونگ نیام، توی دوک تانه چه توی هوک گیای نگیا کا – فرهنگ‌نامه‌ای دوزبانه به زبان چینی کلاسیک–ویتنامی با ۳۲٬۰۰۴ نویسه.

### گونه‌های متون

* *Giải âm* (解音) – دسته‌ای از متون چو نوم که «آواها» (واژه‌به‌واژه) متن اصلی به زبان چینی کلاسیک را برمی‌گردانند. نمونه‌هایی چون تام تیین توی گیای ام (三千字解音) و جز آن در این دسته‌اند. تنوع چشمگیری در میان آثاری که «گیای ام» نامیده می‌شوند دیده می‌شود (حتی در درون یک متن واحد)؛ برخی از آن‌ها به مفهوم امروزی ترجمه نزدیک‌اند، در حالی که برخی دیگر بیشتر به حواشی توضیحی با «یکی‌سازی واژه‌به‌واژه» میان چینی کلاسیک و ویتنامی شباهت دارند و ساختار یا دستور زبان ویتنامی در آن‌ها چندان رعایت نشده‌است.

در اینجا سطری از *Tam tự kinh lục bát diễn âm* (三字經六八演音)، ترجمه ویتنامی سه‌نویسه‌ای کلاسیک، آمده‌است. این متن شامل نوشته اصلی در بالای صفحه و ترجمه ویتنامی در پایین آن است.

> 人不學不知理 (به ویتنامی: *Nhân bất học bất tri lý*)
>
>
> 𠊚空學別𨤰夷麻推 (به ویتنامی: *Người không học biết nhẽ gì mà suy*)
>
>
> بدون آموختن، کسی معنای خرد را درنمی‌یابد.
>
>

* *Diễn âm* (演音) – مترادف *giải âm* (解音).
* *Giải nghĩa* (解義) – دسته‌ای از متون چو نوم که «معنا» را برمی‌گردانند و اغلب بدون توجه به ساختار نحوی چینی کلاسیک هستند. نمونه‌هایی چون *Chỉ nam ngọc âm giải nghĩa* (指南玉音解義) در این دسته قرار می‌گیرند. برخی از آثار *giải nghĩa* یا *diễn nghĩa* بر استخراج بیشترین معنا از متون مبدأ تمرکز دارند و ساختار و نحو چینی کلاسیک در آن‌ها کمتر رعایت می‌شود.
* *Diễn nghĩa* (演義) – مترادف *giải nghĩa* (解義).

صفحه دوم *Tam tự kinh lục bát diễn âm* (三字經六八演音) با متن اصلی به زبان چینی کلاسیک در بالا و ترجمه ویتنامی در پایین. متن ویتنامی به خط چو نوم و در قالب شعری لوک بات (六八) نوشته شده‌است.
## نویسه‌ها

زبان ویتنامی یک زبان آهنگین است، همان‌گونه که زبان چینی نیز چنین است، و نزدیک به ۵٬۰۰۰ هجای متمایز دارد.
در چونوم، هر واژهٔ تک‌هجایی زبان ویتنامی با یک نویسه نمایش داده می‌شد که یا از نویسه‌های چینی وام گرفته شده بود یا در خود ویتنام ساخته شده بود.
دستگاه به‌دست‌آمده حتی از خط چینی نیز دشوارتر بود.

به‌عنوان یک زبان تحلیلی، ویتنامی برای یک خط مبتنی بر نویسه، نسبت به ژاپنی و کره‌ای با ریخت‌شناسی هم‌چسب آن‌ها، تناسب بهتری داشت.
تا حدی به همین دلیل، تا پیش از آمدن اروپاییان، هیچ دستگاه آوایی‌ای که بتوان به عموم مردم آموخت — مانند هجابندی کانای ژاپنی یا الفبای هانگول کره‌ای — پدید نیامد.
افزون بر این، بیشتر اهل قلم ویتنامی زبان چینی را رسانهٔ شایستهٔ نوشتار متمدنانه می‌دانستند و هیچ انگیزه‌ای برای تبدیل نوم به شکلی از نوشتار مناسب برای ارتباط همگانی نداشتند.

### نویسه‌های گونه‌گون

چونوم هرگز یکسان‌سازی نشده‌است. در نتیجه، یک واژهٔ ویتنامی ممکن است با چند نویسهٔ نوم نوشته شود. برای نمونه، همین واژهٔ *chữ* (به معنای «نویسه»، «خط»)، که یک واژهٔ وام‌گرفته از چینی است، می‌تواند به صورت 字 (نویسهٔ چینی)، 𡦂 (نویسهٔ ترکیبی معنایی مختص ویتنام) یا 𡨸 (نویسهٔ معنایی‌آوایی مختص ویتنام) نوشته شود. در نمونه‌ای دیگر، واژهٔ *giữa* (به معنای «میانه»؛ «در بین») می‌تواند به صورت 𡨌 (⿰守中) یا 𫡉 (⿰字中) نوشته شود. هر دو نویسه برای زبان ویتنامی ابداع شده‌اند و ساختار معنایی‌آوایی دارند؛ تفاوت در نشانگر آوایی است (守 در برابر 字).

نمونهٔ دیگری از واژهٔ ویتنامی که با چند نویسهٔ نوم نمایش داده می‌شود، واژهٔ ماه یعنی *trăng* است. این واژه می‌تواند با یک نویسهٔ چینی که از نظر آوایی به trăng نزدیک است نوشته شود: 菱 (lăng)؛ یا با یک نویسهٔ نوم 𢁋 (⿱巴陵) که از دو جزء آوایی 巴 (ba) و 陵 (lăng) برای ویتنامی میانهٔ *blăng* ساخته شده؛ یا با نویسه‌ای از چونوم 𦝄 (⿰月夌) که از جزء آوایی 夌 (lăng) و جزء معنایی 月 (به معنای «ماه») تشکیل شده‌است.

### نویسه‌های وام‌گرفته

نویسه‌های *cân* (بالا) و *khăn* (پایین) به معنای دستار/حوله، در *Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca.* نویسهٔ *khăn* دارای یک نشانهٔ تشخیصی برای نشان دادن تلفظ متفاوت است.
نویسه‌های چینی بدون دگرگونی در چی‌نوم به سه شیوهٔ گوناگون به‌کار می‌رفتند.

* بخش بزرگی از واژگان ویتنامی در دوران سلسلهٔ تانگ از چینی وام گرفته شده بودند. این واژگان سینو-ویتنامی را می‌توانستند با نویسهٔ چینی اصلی هر واژه بنویسند؛ برای نمونه:
	+ 役 *dịch* zi:k˨˩ (به معنای «خدمت»، «بیگاری»)، برگرفته از چینی میانه اولیه (EMC) /jwiajk/
	+ 本 *bản* ɓa:n˧˨˧ (به معنای «ریشه»، «بنیاد»)، برگرفته از EMC /pənˀ/
	+ 頭 *đầu* dɤ̆:w˨˩ (به معنای «سر»)، برگرفته از EMC /dəw/
* یکی از شیوه‌های نمایش یک واژهٔ بومی ویتنامی این بود که از نویسهٔ چینی واژه‌ای با معنای مشابه بهره گرفته می‌شد. برای نمونه، 本 می‌تواند *vốn* (به معنای «سرمایه، وجوه») را نیز نمایش دهد. در این حالت، واژهٔ *vốn* در واقع یک وام‌واژهٔ قدیمی‌تر چینی است که به‌عنوان واژه‌ای ویتنامی پذیرفته شده؛ ویلیام هاناس ادعا می‌کند که همهٔ چنین خوانش‌هایی از همین وام‌گیری‌های اولیه برخاسته‌اند.
* افزون بر این، یک واژهٔ بومی ویتنامی می‌توانست با نویسهٔ چینی واژه‌ای با آوای مشابه نوشته شود، فارغ از معنای آن نویسهٔ چینی. برای نمونه، 沒 (چینی میانهٔ اولیه /mət/) می‌تواند واژهٔ ویتنامی *một* (به معنای «یک») را نشان دهد.

دو گروه نخست شباهتی به خوانش‌های اون و کون کانجی در ژاپنی دارند. گروه سوم به آته‌جی شباهت دارد که در آن نویسه‌ها تنها برای ارزش آوایی‌شان به‌کار می‌روند، یا به خط مان‌یوگانا که خاستگاه هیراگانا و کاتاکانا شد.

هنگامی که یک نویسه دو خوانش داشت، می‌توانستند یک نشانهٔ تشخیصی به آن بیفزایند تا خوانش «بومی» را نشان دهند. دو نشانهٔ تشخیصی خوانش جایگزین که بیشتر به‌کار می‌روند عبارت‌اند از *cá* (𖿰) (گونه‌ای از 个) و *nháy* (𖿱). بدین ترتیب هنگامی که 本 باید به‌صورت *vốn* خوانده شود، به‌صورت 本𖿱 نوشته می‌شود، با یک نشانهٔ تشخیصی در گوشهٔ بالا-راست.

در اینجا نویسهٔ tự 自 با نشانهٔ nháy (𖿱) نوشته شده که نشان می‌دهد باید خوانش جایگزین từ یا از سوی دیگر tự آن را به‌کار برد. (بسته به زمینه، خوانش جایگزین می‌تواند tợ نیز باشد).
نمونه‌ای از *tháu đấm* با نویسهٔ *quốc* (國) که به‌صورت 王 با دو نقطه در چپ و راستش نوشته شده‌است
دیگر نشانه‌های تشخیصی خوانش جایگزین شامل *tháu đấm* (草𢶸) می‌شود که در آن یک نویسه با گونه‌ای ساده‌شده همراه با دو نقطه در دو سوی نویسه نمایش داده می‌شود.

کاربرد نشانهٔ تشخیصی nháy (𖿱) در اینجا دیده می‌شود. نویسهٔ *yết* (揭) با نشانهٔ ' 𖿱 ' خوانش را به xiết 揭𖿱 تغییر می‌دهد (میانه-چپ). برای *lâm* (林) با نشانهٔ ' 𖿱 ' خوانش را به chấm 林𖿱 تغییر می‌دهد (میانه-راست).
### نویسه‌های ابداع‌شده در محل

نویسهٔ نوم برای *người* (𠊛، به معنای مردم یا انسان به‌طور کلی). ریشه‌نگار 㝵 در چپ نشان می‌دهد که تلفظ این نویسه به 㝵 ngại پیوند دارد. ریشه‌نگار 人 در راست نشان می‌دهد که معنای نویسه به «مردم» مرتبط است. (نویسهٔ پس از آن واژهٔ *Việt* 越 به معنای «ویتنامی» است). این دو نویسه روی هم «مردم ویتنامی» را می‌سازند.
در مقایسه با چند صد کوکوجی (به ژاپنی: 国字) ژاپنی و تعداد اندکی گوکجا (به کره‌ای: 국자، به کره‌ای: 國字) کره‌ای که بیشتر نویسه‌هایی نادر برای پدیده‌های طبیعی بومی هستند، کاتبان ویتنامی هزاران نویسهٔ نو آفریدند که در سراسر زبان به‌کار می‌رفتند.

همانند دستگاه نوشتاری چینی، رایج‌ترین نوع نویسهٔ ابداعی در نوم، ترکیب آوایی-معنایی است که از ترکیب دو نویسه یا جزء ساخته می‌شود؛ یکی به معنای واژه اشاره دارد و دیگری به آوای تقریبی آن. برای نمونه:

* 𠀧 (به ویتنامی: *ba* به معنای «سه») از جزء آوایی 巴 (خوانش سینو-ویتنامی: *ba*) و جزء معنایی 三 به معنای «سه» ساخته شده. «پدر» نیز *ba* است اما 爸 (⿱父巴) نوشته می‌شود، در حالی که «لاک‌پشت» *con ba ba* 𡥵蚆蚆 است.
* 媄 (به ویتنامی: *mẹ* به معنای «مادر») دارای 女 به معنای «زن» به‌عنوان جزء معنایی و 美 (خوانش سینو-ویتنامی: *mỹ*) به‌عنوان جزء آوایی است.

گروه کوچک‌تری از ترکیب‌های معنایی تشکیل می‌شوند که از دو نویسهٔ چینی با معنای مشابه ساخته شده‌اند. برای نمونه، 𡗶 (به ویتنامی: *giời* یا به ویتنامی: *trời* به معنای «آسمان»، «بهشت») از 天 (به معنای «آسمان») و 上 (به معنای «بالا») ساخته شده‌است.

برخی نویسه‌ها از راه دگرگون کردن نویسه‌های چینی مرتبط از نظر معنایی یا آوایی به دست آمده‌اند. برای نمونه:

* نویسهٔ نوم 𧘇 (به ویتنامی: *ấy* به معنای «آن»، «آن‌ها») گونه‌ای ساده‌شده از نویسهٔ چینی 衣 (خوانش سینو-ویتنامی: *ý*) است.
* نویسهٔ نوم 𫜵 (به ویتنامی: *làm* به معنای «کار»، «زحمت») گونه‌ای ساده‌شده از نویسهٔ چینی 濫 (خوانش سینو-ویتنامی: *lạm*) است (濫 > 𪵯 > 𫜵).
* نویسهٔ نوم 𠬠 (một به معنای «یک») از بخش راست نویسهٔ چینی 没 (خوانش سینو-ویتنامی: *một*) گرفته شده‌است.

### نمونه

به‌عنوان نمونه‌ای از شیوهٔ کاربرد چی‌نوم برای ثبت زبان ویتنامی، دو مصراع نخست داستان کیو (چاپ ۱۸۷۱ م)، نوشته‌شده به شیوهٔ سنتی لوک‌بات (شعر شش-هشت ویتنامی)، از ۱۴ نویسه تشکیل می‌شوند:

𤾓

Trăm

hundred

𢆥

năm

year

𥪞

trong

in

𡎝

cõi

world

𠊛

người

person

些

ta,

our

𤾓 𢆥 𥪞 𡎝 𠊛 些

Trăm năm trong cõi người ta,

hundred year in world person our

صد سال—در این گسترهٔ زندگی بر زمین،

𡨸

Chữ

word

才

tài

talent

𡨸

chữ

word

命

mệnh

destiny

窖

khéo

clever

𱺵

là

to be

恄

ghét

hate

饒

nhau.

each other

𡨸 才 𡨸 命 窖 𱺵 恄 饒

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

word talent word destiny clever {to be} hate {each other}

استعداد و سرنوشت را عادت است که با هم دشمن باشند.

ریشه‌شناسی نویسه‌های نوم در دو مصراع نخست| نویسه | واژه | معنا | ریشه |
| --- | --- | --- | --- |
| 𤾓 (⿱百林) | *trăm* | صد | ترکیب 百 به معنای «صد» و 林 *lâm* |
| 𢆥 (⿰南年) | *năm* | سال | ترکیب 南 *nam* و 年 به معنای «سال» |
| 𥪞 (⿺竜內) | *trong* | در | ترکیب 竜 *long* و 內 به معنای «درون» |
| 𡎝 (⿰土癸) | *cõi* | جهان | ترکیب 土 به معنای «زمین» و 癸 *quý* |
| 𠊛 (⿰㝵人) | *người* | شخص | ترکیب 㝵 *ngại* و 人 به معنای «شخص» |
| 些 | *ta* | ما | نویسهٔ هم‌آوای سینو-ویتنامی *ta* به معنای «اندک، کم؛ نسبتاً، تا حدی» |
| 𡨸 (⿰宁字) | *chữ* | واژه | ترکیب 宁 *trữ* و 字 به معنای «نویسه؛ واژه» |
| 才 | *tài* | استعداد | واژهٔ سینو-ویتنامی |
| 𡨸 (⿰宁字) | *chữ* | واژه | ترکیب 宁 *trữ* و 字 به معنای «نویسه؛ واژه» |
| 命 | *mệnh* | سرنوشت | واژهٔ سینو-ویتنامی |
| 窖 | *khéo* | زیرکانه | نویسهٔ گونه‌ای از هم‌آوای نزدیک سینو-ویتنامی 竅 *khiếu* به معنای «سوراخ»؛ خوانش سینو-ویتنامی 窖 برابر *giáo* است |
| 𱺵 (⿱罒𪜀) | *là* | بودن | گونهٔ ساده‌شدهٔ 羅 *là* به معنای «بودن»، با بهره‌گیری از نویسهٔ هم‌آوای نزدیک سینو-ویتنامی *la* به معنای «تور برای گرفتن پرندگان» |
| 恄 | *ghét* | نفرت | ترکیب 忄 ریشه‌نگار «قلب» و 吉 *cát* |
| 饒 | *nhau* | یکدیگر | نویسهٔ هم‌آوای نزدیک سینو-ویتنامی *nhiêu* به معنای «فراوان، بسیار، کثیر» |

نویسه‌های چی‌هان در مقایسه با نویسه‌های چی‌نوم
## رمزگذاری رایانه‌ای

در سال ۱۹۹۳ م. (۱۳۷۲ ش)، دولت ویتنام یک استاندارد رمزگذاری ۸بیتی برای ویتنامی الفبایی (TCVN 5712:1993، یا VSCII) و همچنین یک استاندارد ۱۶بیتی برای نوم (TCVN 5773:1993) منتشر کرد. این گروه از نمادها به «V0» شناخته می‌شوند. در سال ۱۹۹۴ م. (۱۳۷۳ ش)، گروه گزارشگر ایده‌نگاری موافقت کرد که نویسه‌های نوم را به‌عنوان بخشی از یونی‌کد بگنجاند. استاندارد بازنگری‌شده، TCVN 6909:2001، دارای ۹٬۲۹۹ نماد است. حدود نیمی از این نمادها ویژهٔ ویتنام هستند. نویسه‌های نومی که پیش‌تر رمزگذاری نشده بودند به پسوند B نویسه‌های یکپارچهٔ CJK افزوده شدند. (این نویسه‌ها دارای نقاط کد شانزده‌شانزدهی پنج‌رقمی هستند. نویسه‌هایی که زودتر رمزگذاری شده‌اند دارای کد شانزده‌شانزدهی چهاررقمی هستند)

| کد | نویسه‌ها | بلوک یونی‌کد | استاندارد | تاریخ | منبع V | منابع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| V0 | ۲٬۲۴۶ | بلوک پایه (۵۹۳)، A (۱۳۸)، B (۱٬۵۱۵) | TCVN 5773:1993 | 2001 | V0-۳۰۲۱ تا V0-4927 | ۵ |
| V1 | ۳٬۳۱۱ | بلوک پایه (۳٬۱۱۰)، C (۱) | TCVN 6056:1995 | 1999 | V1-4A21 تا V1-6D35 | ۲، ۵ |
| V2 | ۳٬۲۰۵ | بلوک پایه (۷۶۳)، A (۱۵۱)، B (۲٬۲۹۱) | VHN 01:1998 | 2001 | V2-6E21 تا V2-9171 | ۲، ۵ |
| V3 | ۵۳۵ | بلوک پایه (۹۱)، A (۱۹)، B (۴۲۵) | VHN 02:1998 | 2001 | V3-۳۰۲۱ تا V3-3644 | دست‌نوشته‌ها |
| V4 | ۷۸۵ (رمزگذاری‌شده) | پسوند C | تعریف‌شده به‌عنوان منابع ۱، ۳ و ۶ | 2009 | V4-۴۰۲۱ تا V4-4B2F | 1، ۳، ۶ |
| V04 | ۱٬۰۲۸ | پسوند E | نویسه‌های V4 و V6 رمزگذاری‌نشده | پیش‌بینی‌شده | V04-4022 تا V04-583E | V4: 1، ۳، ۶؛ V6: 4، دست‌نوشته‌ها |
| V5 | ~۹۰۰ | پیشنهادشده در ۲۰۰۱ م. اما از پیش رمزگذاری‌شده | ۲۰۰۱ | هیچ‌کدام | ۲، ۵ |
| **منابع**: Nguyễn Quang Hồng, "Unibook Character Browser", Unicode, Inc. , "Code Charts – CJK Ext. E" (N4358-A). |

نویسه‌ها از منابع زیر استخراج شده‌اند:

1. Hoàng Triều Ân, *Tự điển chữ Nôm Tày* [فرهنگ نوم مردم تای]، ۲۰۰۳ م.
2. انستیتوی زبان‌شناسی، *Bảng tra chữ Nôm* [فهرست نوم]، هانوی، ۱۹۷۶ م.
3. Nguyễn Quang Hồng (ویراستار)، *Tự điển chữ Nôm* [فرهنگ نوم]، ۲۰۰۶ م.
4. کشیش Trần Văn Kiệm, *Giúp đọc Nôm và Hán Việt* [یاری در خواندن نوم و هان-ویت]، ۲۰۰۴ م.
5. Vũ Văn Kính و Nguyễn Quang Xỷ، *Tự điển chữ Nôm* [فرهنگ نوم]، سایگون، ۱۹۷۱ م.
6. Vũ Văn Kính, *Bảng tra chữ Nôm miền Nam* [جدول نوم جنوب]، ۱۹۹۴ م.
7. Vũ Văn Kính, *Bảng tra chữ Nôm sau thế kỷ XVII* [جدول نوم پس از سده‌ی هفدهم]، ۱۹۹۴ م.
8. Vũ Văn Kính، *Đại tự điển chữ Nôm* [فرهنگ بزرگ نوم]، ۱۹۹۹ م.
9. Nguyễn Văn Huyên, *Góp phần nghiên cứu văn hoá Việt Nam* [سهمی در پژوهش فرهنگ ویتنام]، ۱۹۹۵ م.

پیشنهادهای V2، V3 و V4 توسط گروهی در مؤسسهٔ پژوهشی هان‌نوم به رهبری Nguyễn Quang Hồng تدوین شدند. V4، که در سال ۲۰۰۱ م. (۱۳۸۰ ش) تهیه شد، بیش از ۴۰۰ نشانه‌نگار را که پیش‌تر مردم تای در شمال ویتنام به‌کار می‌بردند دربرمی‌گیرد. این امر به زبان تای امکان می‌دهد کد ثبت ویژهٔ خود را داشته باشد. V5 مجموعه‌ای از حدود ۹۰۰ نویسه است که در سال ۲۰۰۱ م. پیشنهاد شد. از آنجا که این نویسه‌ها از پیش بخشی از یونی‌کد بودند، IRG نتیجه گرفت که نمی‌توان آن‌ها را ویرایش کرد و هیچ کد ویتنامی افزوده نشد. (این با وجود آن است که کدهای ملی برای نسخهٔ ۳٫۰ در سال ۱۹۹۹ م. به‌صورت پسگرایانه افزوده شده بودند) گروه نوم‌نا به رهبری Ngô Thanh Nhàn، مجموعه‌ای از نزدیک به ۲۰٬۰۰۰ نویسهٔ نوم را در سال ۲۰۰۵ م. (۱۳۸۴ ش) منتشر کرد. این مجموعه هم نویسه‌های پیشنهادی پیشین و هم گروه بزرگی از نویسه‌های اضافی موسوم به «V6» را دربرمی‌گیرد. اینها عمدتاً نویسه‌های هان از فرهنگ Trần Văn Kiệm هستند که از پیش نقاط کد دریافت کرده‌اند. خوانش نویسه‌ها به‌صورت دستی توسط گروه Hồng تعیین شد، در حالی که گروه Nhàn نرم‌افزاری برای این منظور توسعه داد. کار دو گروه در سال ۲۰۰۸ م. (۱۳۸۷ ش) یکپارچه و با عنوان *انبار نویسه‌های مدون هان‌نوم* منتشر شد.

| نویسه | ترکیب | خوانش نوم | خوانش سینو-ویتنامی | معنا | نقطهٔ کد | منبع V | منابع دیگر |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 吧 | ⿰口巴 | và | ba | (به‌صورت رسمی) و | U+5427 | V0-3122 | G0,J,KP,K,T |
| 傷 | ⿰亻⿱𠂉昜 | thương | thương | زخم، آسیب، دوست داشتن غیر عاشقانه | U+50B7 | V1-4C22 | G1,J,KP,K,T |
| 𠊛 | ⿰㝵人 | người | ندارد | مردم | U+2029B | V2-6E4F | هیچ |
| 㤝 | ⿰忄充 | suông | song | ساده، بی‌مزه | U+391D | V3-313D | G3,KP,K,T |
| 𫋙 | ⿰虫強 | càng | ندارد | چنگال، انبرک | U+2B2D9 | V4-536F | هیچ |
| 𫡯 | ⿰朝乙 | chàu | ندارد | ثروت | U+2B86F | V4-405E | هیچ |
| **کلید**: G0 = چین (GB 2312); G1 = چین (GB 12345); G3 = چین (GB 7589); GHZ = *Hanyu Da Zidian*; J = ژاپن؛ KP = کرهٔ شمالی؛ K = کرهٔ جنوبی؛ T = تایوان. **منابع**: پایگاه داده‌ی یونیهان، بنیاد حفظ نوم ویتنام، "Code Charts – CJK Ext. E" (N4358-A). خوانش‌های هان-ویت از *Hán Việt Từ Điển* گرفته شده‌اند. |

نویسه‌هایی که در چینی وجود ندارند دارای خوانش‌های سینو-ویتنامی‌اند که بر پایهٔ نویسه‌های داده‌شده در پرانتز بنا شده‌اند. نویسهٔ رایج برای *càng* (強) دارای ریشه‌نگار 虫 (حشرات) است. این ریشه‌نگار به‌صورت مازاد افزوده شده تا 𫋙 را بسازد، گونه‌ای نادر که در جدول بالا نشان داده شده. نویسهٔ 𫡯 (*chàu*) ویژهٔ مردم تای است. این نویسه تنها از نسخهٔ ۸٫۰ یونی‌کد در ژوئن ۲۰۱۵ م. (خرداد ۱۳۹۴ ش) بخشی از استاندارد بوده، بنابراین پشتیبانی قلم و روش ورودی از آن هنوز بسیار اندک است. این نویسه گونه‌ای از 朝 است؛ نویسهٔ معادل در ویتنامی.

## جستارهای وابسته

* خانوادهٔ خطوط چینی
* تلفظ‌های سینو-زنیک

## یادداشت‌ها

## منابع

**آثار استنادشده Bianco, Joseph Lo (2013), "Viet Nam: Quoc Ngu, Colonialism and Language Policy", in Chen, Ping; Gottlieb, Nanette (eds.), *Language Planning and Language Policy: East Asian Perspectives*, Taylor & Francis, ch. 8, ISBN 978-1-315-02887-3.
* DeFrancis, John (1977), *Colonialism and language policy in Viet Nam*, Mouton, ISBN 978-90-279-7643-7.
* Gong, Xun (2019), "Chinese loans in Old Vietnamese with a sesquisyllabic phonology", *Journal of Language Relationship*, **17** (1–2): 55–72, doi:10.31826/jlr-2019-171-209.
* Handel, Zev (2019), *Sinography: The Borrowing and Adaptation of the Chinese Script*, Brill, ISBN 978-90-04-38632-7.
* Hannas, Wm. C. (1997), *Asia's Orthographic Dilemma*, University of Hawaii Press, ISBN 978-0-8248-1892-0.
* Kiernan, Ben (2017), *Việt Nam: A History from Earliest Times to the Present*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-516076-5.
* Kornicki, Peter (2017), "Sino-Vietnamese literature", in Li, Wai-yee; Denecke, Wiebke; Tian, Xiaofen (eds.), *The Oxford Handbook of Classical Chinese Literature (1000 BCE-900 CE)*, Oxford: Oxford University Press, pp. 568–578, ISBN 978-0-19-935659-1.
* Li, Yu (2020), *The Chinese Writing System in Asia: An Interdisciplinary Perspective*, Routledge, ISBN 978-1-00-069906-7.
* Marr, David G. (1984), *Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945*, University of California Press, ISBN 978-0-520-90744-7.
* Maspero, Henri (1912), "Etudes sur la phonétique historique de la langue annamite. Les initiales", *Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient*, **12**: 1–124, doi:10.3406/befeo.1912.2713.
* Nguyễn, Đình Hoà (1990), "Graphemic borromings from Chinese: the case of chữ nôm – Vietnam's demotic script" (PDF), *Bulletin of the Institute of History and Philology*, **61** (2): 383–432.
* Pulleyblank, Edwin George (1991), *Lexicon of reconstructed pronunciation in early Middle Chinese, late Middle Chinese, and early Mandarin*, Vancouver: University of British Columbia Press, ISBN 978-0-7748-0366-3.
* Sun, Hongkai (2015), "Language policy of China's minority languages", in Sun, Chaofen; Yang, William (eds.), *The Oxford Handbook of Chinese Linguistics*, Oxford: Oxford University Press, pp. 541–553, ISBN 978-0-19-985634-3
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Chữ Nôm». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Chữ Nôm». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* Chunom.org بایگانی‌شده در ۲۰۲۰-۱۲-۱۹ توسط Wayback Machine — «این پایگاه دربارهٔ چی‌نوم، دستگاه نوشتاری کلاسیک ویتنام است.»
* بنیاد حفظ نوم ویتنام — دارای فرهنگ نویسه
* چی‌نوم، Omniglot
* دستگاه نوشتاری ویتنامی، Bathrobe's Chinese, Japanese & Vietnamese Writing Systems
* کمیته‌ی احیای هان‌نوم ویتنام
	+ (به ویتنامی) VinaWiki — دانشنامهٔ ویکی به خط چی‌نوم با مقاله‌های بسیاری که از ویکی‌پدیای ویتنامی آوانویسی شده‌اند
* (به ویتنامی) انستیتوی پژوهشی هان‌نوم
* (به ویتنامی) *Tự Điển Chữ Nôm Trích Dẫn* — فرهنگ نویسه‌های نوم با گزیده‌ها، انستیتوی مطالعات ویتنامی، ۲۰۰۹ م.
* 越南北屬時期漢字文獻異體字整理與研究
* Bianchi، Brent. «Southeast Asia Collection: Hán Nôm Studies 研究漢喃». *Yale University Library Research Guides*. دانشگاه ییل. دریافت‌شده در ۱۵ آوریل ۲۰۲۳. از پارامتر ناشناخته `|مرجع=` صرف‌نظر شد (کمک)

### متون

* «پروژهٔ دیجیتالی‌سازی مجموعهٔ ویژهٔ هان‌نوم». *کتابخانهٔ دیجیتال آسیای جنوب‌شرقی*. دانشگاه ایلینوی شمالی.
* کتابخانه‌ی دیجیتال هان‌نوم، دست‌نوشته‌های دیجیتالی‌شدهٔ کتابخانهٔ ملی ویتنام.

### نرم‌افزار

ابزارهای نرم‌افزاری گوناگونی وجود دارند که با تایپ واژگان ویتنامی به خط چی‌کووک‌نگو می‌توانند نویسه‌های چی‌نوم تولید کنند:

* HanNomIME، یک درایور صفحه‌کلید ویتنامی مبتنی بر ویندوز که از نویسه‌های هان و چی‌نوم پشتیبانی می‌کند.
* Vietnamese Keyboard Set که تایپ چی‌نوم و هان را در Mac OS X ممکن می‌سازد.
* WinVNKey، یک درایور صفحه‌کلید چندزبانهٔ ویتنامی مبتنی بر ویندوز که علاوه برچینی سنتی و ساده، از تایپ چی‌نوم نیز پشتیبانی می‌کند.
* ویرایشگر آنلاین Chunom.org، یک ویرایشگر مرورگری برای تایپ چی‌نوم.
* Bộ gõ Hán Nôm: Phương Viên، یک روش ورودی مبتنی بر ریم برای تایپ چی‌نوم.

### قلم‌ها

قلم‌هایی با پوشش کافی از نویسه‌های چی‌نوم عبارت‌اند از: *Han-Nom Gothic*, *Han-Nom Minh*, *Han-Nom Ming*, *Han-Nom Kai*, *Nom Na Tong*, *STXiHei* (*Heiti TC*), *MingLiU* به همراه *MingLiU-ExtB*, *Han Nom A* به همراه *Han Nom B*، *FZKaiT-Extended* به همراه *FZKaiT-Extended(SIP)* و قلم‌های Mojikyō که نرم‌افزار ویژه نیاز دارند. صفحه‌های وب زیر مجموعه‌ای از پیوندهایی هستند که قلم‌های مناسب چی‌نوم از آن‌ها قابل بارگیری‌اند:

* *Fonts for Chu Nom* در *chunom.org*.
* *Han-Nom Fonts* در *hannom-rcv.org*.