# اثر نمای کلی

**اثر نمای کلی** ((به انگلیسی: Overview effect)) یک تغییر شناختی است که برخی فضانوردان هنگام مشاهدهٔ زمین از فضا گزارش کرده‌اند. پژوهشگران این پدیده را «حالتی از هیبت با کیفیت‌های خودتعالی‌بخش که محرک بصریِ به‌ویژه چشمگیری آن را برمی‌انگیزد» توصیف کرده‌اند. برجسته‌ترین جنبه‌های مشترک تجربهٔ شخصی مشاهدهٔ زمین از فضا عبارت‌اند از: قدردانی و درک زیبایی، هیجان غیرمنتظره و حتی غالب، و احساس فزایندهٔ پیوند با دیگر انسان‌ها و زمین به عنوان یک کل.

این اثر می‌تواند تغییراتی در خودپندارهٔ ناظر و نظام ارزشی او ایجاد کند و گاه دگرگون‌کننده باشد. اصطلاح «اثر نمای کلی» را نویسنده و پژوهشگر آمریکایی فرانک وایت در دههٔ ۱۹۸۰ پس از مصاحبه با فضانوردان متعدد ابداع کرد و نخستین بار در کتاب خود به نام «اثر نمای کلی — اکتشاف فضا و تکامل بشر» (۱۹۸۷) آن را شرح داد. شبیه‌سازی‌های فراگیر واقعیت مجازی نیز برای القای این اثر در شرکت‌کنندگان زمینی طراحی شده‌اند.

عکس طلوع زمین (۱۹۶۸). فضانورد آپولو ۸ ویلیام آندرس گفت: «وقتی سر بلند کردم و زمین را دیدم که از افق تاریک و ناهموار ماه بالا می‌آید، فوراً این فکر مرا فراگرفت: ما تمام این راه را تا ماه آمدیم، ولی مهم‌ترین چیزی که می‌بینیم سیارهٔ خودمان، زمین است.»
## ویژگی‌ها

فضانورد تریسی کالدول دایسون در حال تماشای زمین از ماژول کوپولا در ایستگاه فضایی بین‌المللی
به گفتهٔ یادن و همکاران (۲۰۱۶)، برجسته‌ترین جنبه‌های مشترک تجربهٔ فضانوردان عبارت‌اند از: درک و قدردانی از زیبایی، هیجان غیرمنتظره و حتی غالب، و احساس فزایندهٔ اتصال با دیگر انسان‌ها و کل زمین. یادن و همکاران پیشنهاد کردند که اثر نمای کلی را می‌توان بر حسب هیبت و خود تعالی درک کرد که آن‌ها را «از ژرف‌ترین و نیرومندترین جنبه‌های تجربهٔ بشری» توصیف کرده‌اند. یادن معتقد بود که این اثر از طریق عظمت ادراکی (مانند دیدن درهٔ بزرگ) و عظمت مفهومی (مانند تأمل دربارهٔ ایده‌های بزرگ مثل بی‌نهایت) احساس هیبت را برمی‌انگیزد.

وُسکی (۲۰۲۰) نشان داد که این اثر تأثیر چشمگیری بر نگرش‌ها و رفتارهای زیست‌محیطی فضانوردان و سطح جدیدی از آگاهی محیط‌زیستی دارد. هرچند فضانورد للند دی. ملوین گفت که به نظر می‌رسد این اثر صرف‌نظر از فرهنگ یا ملیت فضانوردان بر آنان تأثیر می‌گذارد، یادن و همکاران مشاهده کردند که تفاوت‌های فرهنگی از جمله تفاوت در هویت دینی و اجتماعی بر نحوهٔ تجربه و تفسیر این اثر تأثیر می‌گذارد.

فرانک وایت که در دههٔ ۱۹۸۰ این اصطلاح را ابداع کرد، گفت که اثر نمای کلی «فراتر از کلمات» است و برای درک آن به تجربهٔ مستقیم نیاز است و آن را از این نظر به بودیسم ذن تشبیه کرد. او افزود که نخستین مشاهدهٔ سیاره معمولاً برای فضانوردان بسیار مهم است و برخی این اثر را «در یک لحظه» تجربه می‌کنند در حالی که در دیگران به مرور زمان رشد می‌کند.

همهٔ فضانوردان اثر نمای کلی را تجربه نمی‌کنند. وایت میان تجربه‌ها در مدار پایینی زمین که سیاره بیشتر میدان دید فضانورد را اشغال می‌کند و تجربه‌ها بر روی ماه که فرد کل زمین را «در برابر پس‌زمینهٔ تمام کیهان» می‌بیند تمایز قائل شد.

### تعبیرهای جایگزین

از دههٔ ۲۰۱۰ مورخ علم جردن بیم در برابر تفسیر وایت استدلال کرد. بیم مدعی شد که این اثر «هم یک پدیدهٔ طبیعی و هم فرهنگی» است که بسته به افراد، فرهنگ‌ها و دوره‌های زمانی متفاوت تغییر می‌کند. بیم خاطرنشان کرد که مطالعات مربوط به تجربهٔ منفی «پدیدهٔ گسست» خلبانان آزمایشی در سال ۱۹۷۳ پایان یافت و فضانوردان در فرهنگ «دروغ بگو تا پرواز کنی» تحت فشار شغلی برای عدم گزارش واکنش‌های روان‌شناختی منفی هستند.

بیم نگرانی خود را از برداشت وایت مبنی بر اینکه این اثر یک ضرورت طبیعی برای پیگیری سفر فضایی و استعمار فضاست ابراز کرد و گفت این نگرش شبیه مفهوم تقدیر آشکار استعمارگرانه و گسترش‌خواهانهٔ آمریکایی قرن هجدهم است. او از غرور نهفته در تصور دستیابی به سطح جدیدی از روشنگری هشدار داد و آن را «اثر اربابانه» نامید.

## تاریخچه

تیله آبی — زمین از دید خدمهٔ آپولو ۱۷ در سال ۱۹۷۲. نخستین عکس‌های زمین از فضا نسخهٔ ملایمی از اثر نمای کلی را در بینندگان زمینی برانگیخت و به نمادهای برجستهٔ نگرانی زیست‌محیطی تبدیل شد.
ستاره‌شناس انگلیسی فرد هویل در سال ۱۹۴۸ نوشت: «وقتی عکسی از زمین که از بیرون گرفته شده در دسترس قرار گیرد، ایده‌ای جدید به نیرومندی هر ایدهٔ دیگری در تاریخ رها خواهد شد.» پس از عکس طلوع زمین که ویلیام آندرس فضانورد آپولو ۸ در دسامبر ۱۹۶۸ از مدار ماه‌مرکزی گرفت، مأموریت‌های آپولو الهام‌بخش جنبش زیست‌محیطی شناخته شدند و نخستین روز زمین در آوریل ۱۹۷۰ برگزار شد. هویل گفت که مردم ناگهان به حفاظت از محیط زیست طبیعی زمین اهمیت دادند، هرچند دیگران این آگاهی را به کتاب «بهار خاموش» ریچل کارسون (۱۹۶۲) و واکنش به چندین فاجعهٔ زیست‌محیطی دههٔ ۱۹۶۰ نسبت می‌دهند.

اصطلاح «اثر نمای کلی» را فرانک وایت ابداع کرد که گفت نخستین بار هنگام پرواز با هواپیما و نگاه از پنجره «تجربه‌ای ملایم» از این اثر داشت. این تجربه او را به تصور زندگی در استوانه اونیل (زیستگاه فضایی) و سپس به مشارکت با مؤسسهٔ مطالعات فضایی و آغاز گفت‌وگو با فضانوردان سوق داد. نخستین استفادهٔ عمومی از این اصطلاح در پوستری در نشست مؤسسهٔ مطالعات فضایی در سال ۱۹۸۵ بود. وایت سرانجام این اثر را در کتاب خود «اثر نمای کلی — اکتشاف فضا و تکامل بشر» (۱۹۸۷) شرح داد که ویراست چهارم آن در سال ۲۰۲۱ منتشر شد.

## گزارش‌های فضانوردان

عکس «خط آبی نازک» از ایستگاه فضایی بین‌المللی در سال ۲۰۰۹ گرفته شد. فرانک وایت بر درک فضانوردان از «نازکی شگفت‌آور جوّ» تأکید کرد.
از جمله کسانی که گزارش شده این اثر را تجربه کرده‌اند می‌توان به مایکل کالینز، یوری گاگارین، رونالد جی. گاران، جونیور.، کریس هدفیلد، جیمز بنسن اروین، می جمیسون، اسکات کلی، آندره کویپرس، جری ام لایننجر، مایکل جی ماسیمینو، آن مک‌کلین، للند دی. ملوین، ادگار میچل، راستی شوایکارت، ویلیام شاتنر، و نیکول استات اشاره کرد.

یوری گاگارین (وستوک۱؛ ۱۹۶۱) نوشت: «در حالی که با سفینهٔ فضایی به دور زمین می‌گشتم، از زیبایی سیاره‌مان شگفت‌زده شدم. مردم جهان، بیایید از این زیبایی پاسداری و آن را ارتقا دهیم، نه نابودش کنیم!»

مایکل کالینز (آپولو ۱۱؛ ۱۹۶۹) گفت: «چیزی که واقعاً مرا شگفت‌زده کرد این بود که زمین حالتی شکنندگی داشت. احساس کردم کوچک است، درخشان است، زیباست، خانه است و شکننده است.»

ادگار میچل (آپولو ۱۴؛ ۱۹۷۱) آن را «انفجاری از آگاهی» و «احساسی غالب از یگانگی و اتصال همراه با وجد» توصیف کرد.

ویلیام شاتنر (بلو اوریجین ان‌اس-۱۸؛ ۲۰۲۱) بلافاصله پس از فرود گفت: «همه در جهان باید این کار را انجام دهند. [...] آن پوشش آبی… ملافه، پتو، لحافِ آبی‌ای که دور خود داریم… و ناگهان از آن رد می‌شوی، انگار ملافه‌ای را از روی خودت کنار بزنی وقتی خوابی، و به سیاهی نگاه می‌کنی، به زشتی سیاه، و به پایین نگاه می‌کنی. آنجا آبی پایین است و سیاهی بالا و… آنجا مادر است و زمین و آرامش؛ و آن بالا — آیا مرگ آنجاست؟ نمی‌دانم.» با این حال در اکتبر ۲۰۲۲ گفت که ساعت‌ها طول کشید تا فهمید چرا پس از خروج از فضاپیما گریست: «فهمیدم که برای زمین عزادار بودم.»

## تأثیرات ماندگار

تصاویر زمین از فضا به نمادهای برجستهٔ نگرانی زیست‌محیطی تبدیل شده‌اند. تصویر: تظاهرات روز زمین، ۲۰۱۰.
پژوهشگران تشخیص داده‌اند که تجربه‌های مبتنی بر هیبت — مانند تعامل با طبیعت، تجربه‌های دینی یا معنوی، مراقبه و تجربه‌های اوج و تچان — می‌توانند فرد را تغییر دهند و احساس یگانگی یا به‌هم‌پیوستگی را ارتقا بخشند. این پدیده‌ها علاوه بر لذت‌بخش بودن می‌توانند پیامدهای مثبت کوتاه‌مدت و بلندمدتی مانند افزایش بهزیستی، نگرش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی مثبت و بهبود سلامت جسمی داشته باشند. تجربهٔ خودتعالی‌بخش می‌تواند تغییرات بلندمدت در دیدگاه شخصی ایجاد کند و بر خودپندارهٔ افراد تأثیر بگذارد.

فرانک وایت اشاره کرد که پس از بازگشت، برخی فضانوردان در فعالیت‌های بشردوستانه مشارکت کردند یا هنرمند شدند؛ از جمله ادگار میچل که مؤسسه علوم معرفت‌بخشانه را بنیان نهاد. با وجود این وایت در سال ۲۰۱۹ گفت که به طور کلی «دگرگونی چشمگیری» رخ نمی‌دهد و تأثیر ماندگار ظریف‌تر است.

پیمایشی پرسش‌نامه‌ای در سال ۲۰۱۸ از ۳۹ فضانورد و کیهان‌نورد نشان داد که تغییرات انسان‌دوستانه بر تغییرات معنوی غلبه داشت. به‌ویژه این پیمایش درجهٔ متوسطی از تغییر در زیرمقیاس «ادراکات زمین» (زمین به‌عنوان «شیء زیبا و شکننده‌ای که باید ارج نهاده شود») یافت که با مشارکت بعدی در امور زیست‌محیطی همبستگی معناداری داشت.

تجربهٔ انباشته‌شدهٔ فضانوردان و گردشگران فضایی بسیاری از آنان را به تمایل قوی برای حفاظت از زمین و انتقال فعالانهٔ دیدگاه وسیع‌ترشان — مثلاً سخنرانی در اجلاس‌های بین‌المللی اقلیمی — الهام بخشیده‌است. مسئولان ویرجین گلکتیک به طور مشخص از اثر نمای کلی به‌عنوان انگیزه‌ای برای بردن مردم به لبهٔ فضا یاد کرده‌اند. منتقدان اما خاطرنشان می‌کنند که سفر فضایی لازم برای تجربهٔ کامل این اثر خود آلودگی زیست‌محیطی قابل توجهی در پی دارد.

در یک نقطه، خدمهٔ اسکای‌لب ۴ (دههٔ ۱۹۷۰) از کار کردن امتناع کردند و به گفتهٔ مدیر پرواز، بر «نیازشان به تأمل، مشاهده و یافتن جایگاه خود در میان این تجربه‌های گیج‌کننده، شگفت‌انگیز و بی‌سابقه» پافشاری کردند.

## شبیه‌سازی اثر

ماژول سیار اسپیس‌باز از فناوری واقعیت مجازی برای شبیه‌سازی پرواز فضایی برای کودکان استفاده می‌کند.
پژوهشگران دریافته‌اند که فناوری واقعیت مجازی اجزای تجربه‌های مبتنی بر هیبت را برمی‌انگیزد و می‌تواند تغییرات شناختی جزئی مشابه اثر نمای کلی در جهان‌بینی شرکت‌کنندگان ایجاد کند. احساس امنیت، پیشینهٔ شخصی و آشنایی با محیط، و ایجاد واکنش ترس خفیف فیزیکی از عوامل کلیدی کمک‌کننده به تجربهٔ فراگیر شناخته شده‌اند. مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۹ نشان داد که تجربهٔ مجازی «تجربه‌های دگرگون‌کنندهٔ جزئی در برخی شرکت‌کنندگان» از جمله قدردانی از زیبایی و عظمت، درک به‌هم‌پیوستگی و نیت بالقوه برای تغییر رفتار را برانگیخت.

در ۲۴ دسامبر ۲۰۱۸ — پنجاهمین سالگرد نخستین روزی که انسان‌ها طلوع زمین را با چشم خود دیدند — پروژهٔ اسپیس‌باز در هیلفرسوم هلند رونمایی شد. درون یک وسیلهٔ نقلیهٔ متحرک به شکل موشک با طول بیش از ۱۵ متر، نُه صندلی متحرک و هدست‌های واقعیت مجازی پرواز فضایی را در تجربه‌ای ویژهٔ کودکان شبیه‌سازی می‌کنند.

پژوهشگران دانشگاه میزوری تلاش کردند این تجربه را با مخزن شناور پر از آب، نیم تن نمک اپسوم و هدست واقعیت مجازی ضدآب بازآفرینی کنند.

«بی‌نهایت» (The Infinite) شبیه‌سازی یک‌ساعته از حضور در ایستگاه فضایی بین‌المللی با استفاده از تصاویر سه‌بعدی ۳۶۰ درجه ضبط‌شده توسط فضانوردان ارائه می‌دهد.

## نام‌های دیگر

اثر نمای کلی با نام‌های دیگری نیز شناخته شده‌است: «اثر تصویر بزرگ» (ادگار میچل)، «چشم‌انداز مداری» (رونالد جی. گاران، جونیور.)، و «راز فضانورد» (آلبرت ساگو).

فرانک وایت با اشاره به عمق تجربهٔ ادگار میچل بر ماه — متمایز از تجربه‌ها در مدار پایینی زمین — تجربهٔ میچل را «بینش جهانی» نامید زیرا چشم‌انداز جهانی‌تری داشت.

## پدیده‌های مرتبط

مقاله‌ای در سال ۱۹۵۷ در مجلهٔ پزشکی هوانوردی «پدیدهٔ گسست» را مطالعه کرد و آن را «احساس جدایی فیزیکی از زمین هنگام خلبانی هواپیما در ارتفاع زیاد» تعریف کرد. عوامل اصلی محرک عبارت بودند از: تنها پرواز کردن، در ارتفاع زیاد و با کار نسبتاً کم. واکنش‌های فردی از نشاط و احساس نزدیکی به خدا تا اضطراب، ترس و تنهایی گسترده بود. آلن شپارد گزارش داد که احساس عادی بودن داشت و دیگران گزارش دادند که به جای زمین به فضاپیما احساس وابستگی می‌کنند.

## فیلم مستند

در اواخر سال ۲۰۱۲ فیلم مستند کوتاهی به نام «نمای کلی» به کارگردانی گای رید ساخته شد که شامل مصاحبه با فضانوردان ادگار میچل، رونالد جی. گاران، جونیور.، نیکول استات و دیگران بود و فرانک وایت نیز در آن به سخن پرداخت.

## جستارهای وابسته

* طلوع زمین
* تیله آبی
* روز زمین
* جنبش زیست‌محیطی
* فرضیه گایا
* واقعیت مجازی

## منابع

## پیوند به بیرون

* مؤسسهٔ نمای کلی (Overview Institute)