Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# اهلی کردن

یک نقاشی قدیمی مصری از نخستین مراحل اهلی‌کردن گاو
سگ و گوسفند از نخستین جانوران اهلی‌شده
نقاشی از جانوران وحشی (بالا) و اهلی (پایین)
والتر روتشیلد برای نشان‌دادن شخصیت اهلی گورخرها به عموم مردم، با ۴ گورخر دَشتی معروف خود، کالسکه‌اش را تا کاخ باکینگهام راند.
**اهلی کردن** فرایندی است که در آن گروهی از جانوران یا گیاهان به زندگی زیر نظر و تحت حمایت انسانها خو می‌گیرند. انسان‌ها به دلایل مختلف بسیاری از جانوران را در طول تاریخ اهلی کرده‌اند. مهم‌ترین این دلایل شامل؛ تهیهٔ مواد غذایی و کالاهای ارزشمند دیگر (مانند پشم، پنبه و ابریشم)، کمک در انجام برخی فعالیت‌ها (مانند حمل و نقل، شخم زدن زمین و شکار)، محافظت از خود و دام، لذت و تفریح به عنوان جانور مونس یا گیاه تزئینی و برای تحقیقات علمی مانند یافتن درمان بیماری‌ها می‌شوند.

## فهرست جانوران اهلی

*نوشتار اصلی: فهرست جانوران اهلی*

در این فهرست زمان تقریبی و محل اولین اهلی‌سازی برای جانوران واقعاً اهلی‌شده ذکر شده‌است.

| گونه (نام علمی) | زمان | محل |
| --- | --- | --- |
| سگ (*Canis lupus familiaris*) | ۱۵۰۰۰ پیش از میلاد | شرق آسیا و آفریقا |
| گوسفند (*Ovis orientalis aries*) | بین ۹ تا ۱۱۰۰۰ پ. م | جنوب غربی آسیا |
| بز (*Capra aegagrus hircus*) | ۱۰۰۰۰ پ. م | ایران |
| خوک (*Sus scrofa domestica*) | ۹۰۰۰ پ. م | خاورمیانه، چین |
| گاو (*Bos primigenius taurus*) | ۸۰۰۰ پ. م | هند، خاورمیانه و آفریقای جنوب صحرا |
| گربه (*Felis catus*) | ۷۵۰۰ پ. م | قبرس و خاورمیانه |
| مرغ (*Gallus gallus domesticus*) | ۶۰۰۰ پ. م | هند و جنوب شرقی آسیا |
| خوکچه هندی (*Cavia porcellus*) | ۵۰۰۰ پ. م | پرو |
| خر (*Equus africanus asinus*) | ۵۰۰۰ پ. م | مصر |
| اردک (*Anas platyrhynchos domesticus*) | ۴۰۰۰ پ. م | چین |
| گاومیش (*Bubalus bubalis*) | ۴۰۰۰ پ. م | هند، چین |
| اسب (*Equus ferus caballus*) | ۴۰۰۰ پ. م | دشت‌های اورآسیا |
| شتر (*Camelus dromedarius*) | ۴۰۰۰ پ. م | عربستان |
| لاما (*Lama glama*) | ۳۵۰۰ پ. م | پرو |
| کرم ابریشم (*Bombyx mori*) | ۳۰۰۰ پ. م | چین |
| گوزن شمالی (*Rangifer tarandus*) | ۳۰۰۰ پ. م | روسیه |
| کبوتر چاهی (*Columba livia*) | ۳۰۰۰ پ. م | سواحل مدیترانه |
| غاز (*Anser anser domesticus*) | ۳۰۰۰ پ. م | مصر |
| شتر دوکوهانه (*Camelus bactrianus*) | ۲۵۰۰ پ. م | آسیای میانه |
| غژگاو (*Bos grunniens*) | ۲۵۰۰ پ. م | تبت |
| بنتنگ (*Bos javanicus*) | نامعلوم | جنوب شرق آسیا، جزیره جاوه |
| گااور (*Bos gaurus frontalis*) | نامعلوم | جنوب شرق آسیا |
| الپاکا (*Vicugna pacos*) | ۱۵۰۰ پ. م | پرو |
| راسو (*Mustela putorius furo*) | ۱۵۰۰ پ. م | اروپا |
| اردک موسکووی (*Cairina momelanotus*) | نامعلوم | آمریکای جنوبی |
| مرغ شاخدار | نامعلوم | آفریقا |
| کپور | نامعلوم | شرق آسیا |
| بوقلمون | ۵۰۰ پ. م | مکزیک |
| ماهی قرمز | نامعلوم | چین |
| خرگوش اروپایی | ۱۶۰۰ پ. م | اروپا |

## پانویس

## منابع

* Wikipedia contributors, "Domestication," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed April 1, 2010).
# پدیدار (باستان‌شناسی)

تصویر یک محوطه باستان شناسی
عنصری در یک محوطهٔ باستانی یا هر واحد باستان‌شناختی مجزا که ساختار یا لایه یا دست‌ساختهٔ مستقلی به‌ شمار نمی‌آید و نمی‌توان آن را جابه‌جا کرد، نظیر چاه‌ها، جوی‌ها، و دیوارها، **پدیدار** (feature) نامیده می‌شود.
خان‌چال، تیرچال، پی ساختمان، زهکشی‌ها، و گورها و آب‌انبارها از دیگر نمونه‌های پدیدار در محوطه‌های باستانی هستند.

پدیدارها معمولاً نسبت به چینه‌بندی محوطه خود حالتی عمودی دارند. به عناصر عمومی افقی همچون حیاط‌ها، راه‌ها، و کف‌سازی‌ها، پدیدار گفته نمی‌شود.

به‌طور کلی، به پدیداری که به دست انسان ساخته نشده، ولی محل انجام فعالیت خاصی به دست او بوده‌است، پدیدار انباشتی cumulative feature گفته می‌شود. پدیداری که به دست انسان برای فعالیتی خاص ساخته شده‌است نیز پدیدار برساختی constructed feature نام دارد.

در باستان‌شناسی، مفهوم پدیدار در کنار مفاهیم دست‌ساخته و بوم‌ساخته قرار می‌گیرد.

## منابع
# شراب‌خانه آرنی-۱

ورودی مجموعه غار آرنی-۱
**شراب‌خانه آرنی-۱** مربوط به ۶۱۰۰ سال قبل که قدیمیترین در نوع خود در دنیا است در حفاری‌های سال ۲۰۰۷ میلادی توسط یک تیم از باستان‌شناسان ارمنی، ایرلندی و آمریکایی در مجموعه غار آرنی-۱ در روستای آرنی، استان وایوتس‌جور-ارمنستان یافت شد.

حفاری‌های انجام شده توسط یک تیم از ارمنستان («بوریس گاسپاریان» از مؤسسه باستان‌شناسی و قوم‌شناسی فرهنگستان ملی علوم ارمنستان) و «رون پینهاسی» پژوهشگر دانشگاه کورک ایرلند و از سال ۲۰۰۸ میلادی دانشگاه کالیفرنیا، لس‌آنجلس و انجمن نشنال جئوگرافی به این پروژه پیوستند.

## اکتشافات

در مجموعه غار آرنی قدیمیترین کفش چرمی جهان یافته شده‌است و آثار کشف شده در این غار نشان می‌دهند که غار از دوران نوسنگی تا سده ۱۲ میلادی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. کارگاه شراب سازی و کفش متعلق به دوره مس‌سنگی هستند.
در حفاری‌های سال ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ میلادی سه گور خمره کشف شدند که درون آن‌ها استخوان‌های اجساد ۹ تا ۱۶ سال آدمی قرار داشتند. همچنین یک خنجر فلزی، تفاله سی نوع میوه، پودر غلات، طناب، لباس، پارچه و کلاه نیز در حفاری‌ها کشف شدند.

آزمایش رادیو کربن عمر کفش را به ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد بر می‌گرداند. به این ترتیب از کفش‌های اوتسی مرد یخی و استون‌هنج و هرم بزرگ جیزه قدیمی تر است.

دستگاه شراب کشی این غار بر اساس آزمایش‌های رادیو کربن به ۴۰۰۰ تا ۴۱۰۰ پیش از میلاد تعلق دارند. در کنار خمره‌های شراب، لیوان‌ها و لوله‌های سفالی و تخم انگور نیز یافت شده‌است. بر اساس تحقیقات انجام شده در آن زمان انگور را ابتدا با پا له می‌کردند و سپس آب انگور را به مخازنی با حجم ۱۵ گالن انتقال می‌دادند. متخصصان ساکنان این غار را از اقوام کورا آراکس می‌دانند.

مجموعه غار آرنی-۱ در امتداد رودخانه آرپا
## جستارهای وابسته

* کفش آرنی-۱
* پیشاتاریخ ارمنستان
* زوراتس کارر

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Areni-1 winery». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۵.

## پیوند به بیرون
# هنر سنگ‌نگاری

Petroglyph attributed to Classic Vernal Style, Fremont archaeological culture, eastern Utah, United States
بودای آرمیده در گال ویهارا، سری لانکا بقایای نگارخانه‌ای که در اصل محوطه‌ای محصور بوده نیز در نگاره دیده می‌شوددر باستان‌شناسی **هنر سنگ‌نگاری** (انگلیسی: Rock art)، یا هنر سنگ نشانه‌های بشرساخته‌ای است که بر روی سطح‌ها و صفحه‌هایی که به‌صورت طبیعی وجود داشته‌اند، معمولاً سطوح سنگی عمودی قرار می‌گیرد. بخش بزرگی از *هنر سنگ‌نگاری* تاریخی و ماقبل تاریخ زنده مانده در غارها یا پناهگاه‌های سنگی و باقی‌مانده‌های نیمه محصور وجود دارد. این نوع را همچنین می‌توان «هنر غاری» یا هنر جداری نامید. *هنر سنگ‌نگاری* در بسیاری از مناطق متنوع با فرهنگ‌های متفاوت از نظر فرهنگ جهان، یک پدیدهٔ جهانی است که در طول تاریخ پیدایش بشر در زمینه‌های گوناگونی تولید شده‌است. از دیدگاه روش و تکنیک ،*هنر سنگ‌نگاری* به گروه‌های اصلی: سنگ نگاره‌هایی که در سطح سنگ تراشیده یا خراشیده شده‌اند، غارنگاره‌ها و نقش‌های برجستهٔ سنگی مجسمه‌سازی شده. تکنیک دیگر ایجاد تپه‌نگاره‌ها (ژئوگلیف‌ها) یی که بر روی زمین تشکیل داده شده‌اند. قدیمی‌ترین *هنر سنگ‌نگاری* شناخته شده مربوط به دورهٔ پارینه‌سنگی زبرین (عصر سنگ پسین) است که در اروپا، استرالیا، آسیا و آفریقا یافت شده‌است. به باور انسان‌شناسانی که در حال بررسی این آثار هنری هستند احتمالاً این سنگ‌نگاری‌ها دارای اهمیت جادویی-مذهبی بوده‌اند.

Nanabozho pictograph, Mazinaw Rock, Bon Echo Provincial Park, Ontario, Canada
## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Rock art». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۰.

## پیوند به بیرون
# گور دالانی

بازمانده یک گور دالانی در هریونای سوئد
**گور دالانی** یا **گور گالری** (انگلیسی: Gallery grave) نوعی آرامگاه خرسنگی است که در اروپای دوران نوسنگی رواج داشته و در آن ورود به دالان بدون گذر از یک فضای ورودی یا سرسرا انجام می‌شده است. چهار گونه اصلی از گور دالانی یافت شده (پیچیده، خرد خرد، صلیبی، و غازه شکل) و روی آنها ممکن است با گورپشته یا سنگ‌چین پوشیده شده باشد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Gallery grave». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۵ ژوئیه ۲۰۱۷.

## پیوند به بیرون
# سمت‌القدم

سمت‌الرأس سمت‌القدم، افق حقیقی و افق نجومی
**سمت‌القدم** (به انگلیسی: Nadir) در ستاره‌شناسی و دانش زمین به جهتی گفته می‌شود که درست در پایین پای ناظر قرار دارد.

سمت‌القدم در برابر سمت‌الرأس قرار دارد. اگر سمت‌الرأس نقطه‌ای باشد که درست بالای سر تو در آسمان است، سمت‌القدم نقطه‌ای است که دقیقاً زیر پای تو قرار دارد، یعنی در امتداد عمود رو به پایین از جایی که ایستاده‌ای. این نقطه هم روی کرهٔ سماوی تعریف می‌شود، اما در جهت مخالف دید تو به آسمان.

سمت‌القدم در اخترشناسی کمتر از سمت‌الرأس به‌کار می‌رود، چون معمولاً به آسمان نگاه می‌کنیم نه به زیر زمین، ولی در برخی محاسبات دقیق هندسی و مهندسی نجومی، دانستن این نقطه برای کامل‌کردن چارچوب مرجع ضروری است. همچنین در علوم ماهواره‌ای، وقتی ماهواره‌ای دقیقاً بالای یک نقطهٔ زمین است، می‌گویند در «سمت‌القدم»ی آن نقطه قرار دارد.

با توجه به مبهم بودن اصطلاح «پایین پا»، تعریف‌های دقیق‌تری از این مفهوم به کار می‌رود که یکی از آن‌ها تعریف سمت‌القدم به صورت جهت موافق با جهت بردار اقلیدسی گرانش در هر نقطه از کره زمین است. نقطه مقابل آن سمت‌الرأس می‌باشد.

## جستارهای وابسته

* سرسو

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Nadir». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۸ اوت ۲۰۱۰.
# هرمیت (دهانه)

هرمیت|  |
| مختصات | ﻿ / ﻿ |
| قطر | ۱۰۴ کیلومتر |
| عمق | نامعلوم |
| هم‌درازا | ۱۱۰° در طلوع آفتاب |
| نام‌بخش | شارل هرمیت |

**هرمیت** یک دهانه برخوردی در ماه‌ است.

## دهانه‌های اقماری

این دهانه ۱ دهانه اقماری دارد.

| Hermite | عرض جغرافیایی | طول جغرافیایی | قطر |
| --- | --- | --- | --- |
| A | ۸۷.۸° N | ۴۷.۱° W | ۲۰.۰ کیلومتر |

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hermite (crater)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۹ ژوئیه ۲۰۱۱.
# سلستیس

سلستیس| نوع | شرکت تابعه |
| صنعت | فناوری هوافضا |
| بنا نهاده | ۱۹۹۴ |
| بنیانگذاران | چارلز تافر |
| دفتر مرکزی | هیوستون، تگزاس، ایالات متحده آمریکا |
| وبگاه | Celestis.com |

**سلستیس** (انگلیسی: Celestis) شرکت هوافضای آمریکایی است، که در سال ۱۹۹۴ توسط چارلز تافر تأسیس شد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Celestis». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۶ فوریه ۲۰۲۲.

## پیوند به بیرون

* وبگاه رسمی
# ملت ناواهو

| ملت ناواهو
Naabeehó Bináhásdzo Diné Bikéyah |
| --- |
| منطقه اختصاصی سرخپوستی |
| مهر |
| سرود: ندارد ("پرچم پرستاره" در برخی مواقع استفاده می‌شود) |
|  |
| تأسیس‌شده | ۱ ژوئن ۱۸۶۸ |
| توسعه‌ها | ۱۸۷۸–۲۰۱۱ |
| مجلس | ۱۹۲۲ |
| شورای قبیله‌ای | ۱۹۲۳ |
| پایتخت | ویندوراک، آریزونا |
| زیرتقسیمات |
5 Agencies
* (به ناواهو چینل، آریزونا)
* (به ناواهو توبا سیتی، آریزونا)
* (به ناواهو شیپراک، نیو مکزیکو)
* (به ناواهو فورت دفاینس)
* (به ناواهو کروونپوینت، نیومکزیکو)
* **110 Chapters**
 |
| حکومت |
|  • نهاد | شورای ملت ناواهو |
|  • رئیس | Russell Begaye |
|  • معاون رئیس | Jonathan Nez |
|  • رئیس شورای ناواهو | Lorenzo Bates |
|  • Chief Justice of the Navajo Nation | (Vacant until further notice) |
| مساحت |
|  • کل | ۷۱۰۰۰ کیلومتر مربع (۲۷۴۱۳ مایل مربع) |
| جمعیت (۲۰۱۱)اعضای قبیله‌ای ثبت نام کرده |
|  • کل | ۳۰۰۰۴۸ |
|  • تراکم | ۴٫۲/کیلومتر مربع (۱۱/مایل مربع) |
| منطقهٔ زمانی | MST/MDT |
| وبگاه | www.navajo-nsn.gov |

**ملت ناواهو** (به انگلیسی: Navajo Nation; ناواهو: (به ناواهو Naabeehó Bináhásdzo)) یک قلمروی شبه-خودمختار تحت کنترل سرخ‌پوستان آمریکایی است که مساحتی معادل ۲۷٬۴۲۵ مایل مربع (۷۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع) دارد، و در بخش‌هایی از شمال شرقی آریزونا، جنوب شرقی یوتا، و شمال غربی نیومکزیکو در ایالات متحدهٔ آمریکا واقع شده‌است. این منطقه بزرگترین مساحت سرزمینی در کنترل یک قبیلهٔ آمریکایی است و از طریق توافق‌هایی با کنگره ایالات متحده آمریکا به عنوان یک ملت سرخپوست دارای حاکمیت اداره می‌شود.

ملت ناواهو یکی از بزرگترین دولت‌های قبیله‌ای قبیله‌های سرخپوست آمریکای شمالیست. نهادهای آن شامل یک نظام قضایی، یک مجلس قانونگذاری، یک مقام اجرایی و یک ابزار بزرگ اجرای قانون و خدمات اجتماعی، خدمات سلامتی، کالج دینه، و دیگر نهادهای محلی آموزشیست.

## خصوصیات

**ملت ناواهو** ۷۱٬۰۰۰ کیلومترمربع مساحت و ۳۰۰٬۰۴۸ نفر جمعیت دارد.

## جستارهای وابسته

* List of United States cities by population

## منابع

en:Navajo Nation
# یاه

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |

 |

 |
| "Iah" به هیروگلیف |
|  |
|  |
|  |

**یاه** (مصری: *jˁḥ*، قبطی: ⲟⲟϩ) یک الهه قمری (مؤنث نیست) در دین باستانی مصر می‌باشد. واژه *jˁḥ* صرفاً یعنی «قمر».

## پرستش

با فرارسیدن پادشاهی نوین مصر (قرن ۱۶ تا ۱۱ پیش ‌از میلاد) او از دیگر ایزدان مرتبط با قمر، تحوت و خونس، کم‌تر برجسته بود.

## جستارهای وابسته

* رع

## پانویس

## ارجاعات

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Iah». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۸.
# شرکت دیسکاوری

شرکت دیسکاوری|  |
| ISIN | US25470F1049  |
| صنعت | رسانه‌های گروهی |
| سرنوشت | ادغام با وارنر مدیا |
| جانشینان | وارنر برادرز دیسکاوری |
| بنا نهاده | ۱۷ ژوئن ۱۹۸۵ (۱۹۸۵-17}}) |
| بنیانگذاران | جان اس. هندریکس |
| از بین رفته | ۸ آوریل ۲۰۲۲ (۲۰۲۲-08}}) |
| دفتر مرکزی | نیویورک سیتی، ایالت نیویورک، ایالات متحده آمریکا |
| محدودهٔ فعالیت | جهانی |
| مدیر عامل اجرایی | دیوید زاسلاو |
| رئیس هیئت مدیره | جان اس. هندریکس |
| محصولات | رادیو تلویزیون کابلی برنامه‌های تلویزیونی |
| درآمد |  ۴٫۲ میلیارد دلار (۲۰۱۲) |
| سود خالص |  ۱٫۱ میلیارد دلار (۲۰۱۲) |
| مجموع دارایی |  ۱۱٫۹ میلیارد دلار (۲۰۱۲) |
| تعداد کارکنان | ۴،۶۰۰ نفر (۲۰۱۲) |
| شرکت‌های وابسته | شبکه تلویزیونی دیسکاوری انیمال پلانت آل۳مدیا |
| وبگاه | www.corporate.discovery.com |

**شرکت دیسکاوری** (به انگلیسی: Discovery, Inc.) شرکت رسانه‌های گروهی آمریکایی بود، که در زمینه تهیه، تولید و ارائه برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی، مدیریت تلویزیون‌های کابلی و اینترنتی فعالیت می‌نمود.

شرکت دیسکاوری در سال ۱۹۷۲ توسط جان اس. هندریکس تأسیس شد و نخستین کانال تلویزیونی خود را در سال ۱۹۸۵ با نام شبکه تلویزیونی دیسکاوری راه‌اندازی کرد.

شرکت دیسکاوری مالک ۲۸ برند مختلف رسانه‌ای و بیش از ۱۰۰ کانال تلویزیونی بود، که در ۱۸۰ کشور جهان قابل دسترسی بوده و برنامه‌های تلویزیونی خود را به ۳۹ زبان زنده پخش می‌کرد، شمار بیننده‌های آن، بالغ بر ۱٫۵ میلیارد نفر برآورد می‌شد. دفتر مرکزی این شرکت در شهر نیویورک سیتی، ایالات متحده آمریکا قرار دارد و سهام آن در بازار بورس نزدک معامله می‌شد و جزئی از شاخص نزدک-۱۰۰ و اس اند پی ۵۰۰ به‌شمار می‌رفت. شرکت دیسکاوری مالک شبکه‌های تلویزیونی انیمال پلانت، شبکه تلویزیونی میلیتاری و شبکه تلویزیونی دیسکاوری می‌بود، همچنین این شرکت به‌عنوان اپراتور اصلی شبکه‌های تلویزیونی راندوم هاوس در ایالات متحده محسوب می‌شد.

این شرکت در آوریل ۲۰۲۲ با وارنر مدیا ادغام گردید و وارنر برادرز دیسکاوری را تشکیل داد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Discovery Communications». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۱۳.

## پیوند به بیرون

* وب‌گاه رسمی ارتباطات دیسکاوری
# بازسازی خواهی در یهودیت

**بازسازی خواهی در یهودیت** (به انگلیسی: Reconstructionist Judaism) نظریه ایست که توسط مرخای کاپلان و دامادش ارا اسنستین دو ربی یهودی در دهه ۱۹۳۰ مطرح گردید بر اساس این نظریه مذهب یهود را باید به عنوان یک تمدن رو به پیشرفت انگاشت. این نظریه از دیدگاه محافظه کارانه در یهودیت منشعب شده‌است و طی سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۰ توسعه یافت و در ۱۹۶۸ مدرسه خاخامی را تأسیس کرد.

## جستارهای وابسته

* سکولاریسم یهودی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Reconstructionist Judaism». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۲ می ۲۰۱۱.
# ربه‌کا

| ربه‌کا |
| --- |
| Rebeca i Eliezer, per B. E. Murillo, ca. 1652 (Madrid, Prado)  |
| اطلاعات شخصی |
| زاده | Aram-Naharaim  |
| همسر | * اسحاق
 |
| فرزندان | * عیسو
* یعقوب
 |
| والدین | * بتوئیل  (پدر)
 |
| خویشاوندان | * لابان
 |

**ربه‌کا** یا **ریوکا** (به‌معنی راستی و درستی) از شخصیت‌های سفر پیدایش در تنخ، همسر اسحاق و مادر عیسو و یعقوب و فائقه و خواهر لابان است. ربه‌کا یکی از چهار شه‌مادر بنی اسرائیل است.

## در کتاب مقدس

ربه‌کا و العاذر
ابراهیم قبل از اینکه اسحاق چهل ساله شود، خدمتکار خود العاذار را به بین‌النهرین فرستاد تا از خانواده برادرزاده‌اش بتوئیل همسری برای اسحاق پیدا کند و العاذار ربه‌کا، زنی آرامی را انتخاب کرد. اسحاق و ربه‌کا تا سال‌ها صاحب فرزندی نشدند و تصور می‌شد ربه‌کا نازاست اما اسحاق برای او دعا کرد و ربه‌کار باردار شد و دو پسر به نام‌های عیسو و یعقوب زایید. اسحاق در زمان تولد پسرانش ۶۰ ساله بود. اسحاق، عیسو را بیشتر دوست داشت و ربه‌کا یعقوب را. اسحاق بعد از مرگ پدرش به بئر لحی روی مهاجرت کرد. اما زمانی که آنجا درگیر قحطی شد، به سرزمین جرار در فلیسطیه کوچ کرد که پدرش زمانی آنجا زندگی کرده بود. آن سرزمین هنوز مانند دوران ابراهیم تحت سلطه ابیملک بود. مثل ابراهیم، اسحاق نیز به دروغ همسرش را خواهر خود معرفی کرد زیرا می‌ترسید مردان جرار برای تصاحب همسرش او را بکشند. اسحاق سپس به کار چاه‌کنی مشغول شد. او از چاه‌هایی که پدرش کنده بود بازدید کرد و دریافت اهل فلیسطیه بعد از ابراهیم روی چاه‌ها را پوشانده‌اند. او همه چاه‌ها را احیا کرد و در طول مسیر بئرشبع چاه‌های بیشتری حفر کرد و سرانجام پیمانی مشابه توافقنامه پدرش با ابیملک بست.

روایت بعدی از ربه‌کا به نیرنگ یعقوب به اسحاق ربط دارد. اسحاق که پیر و همچنین نابینا شده بود و نمی‌دانست مرگ چه روزی به سراغش خواهد آمد، عیسو را نزد خود خواند تا به او برکت دهد. به همین جهت، از عیسو خواست تا برایش آهویی شکار کند. عیسو به صحرا رفت اما ربه‌کا صحبت‌های آنان را شنید و به یعقوب گفت که خود را عیسو جا بزند. یعقوب پوست بزغاله را بر دست‌ها و گردن خود بست تا مانند عیسو پرمو شود سپس نزد اسحاق رفت و به او گفت «منم پسر بزرگ تو عیسو.» اسحاق فریب خورد و به اشتباه، پسر کوچک را برکت داد. پس از آن یعقوب وارث اسحاق شد و بر برادرش سروری یافت. چون عیسو بازگشت و متوجه شد برادرش برکت او را دزدیده و پدرش هم برکت دیگری ندارد، قصد مرگ یعقوب را کرد. ربه‌کا که از قصد پسر بزرگ خود آگاه شد، نزد یعقوب رفت و از او خواست به حران که برادر ربه‌کا آنجا زندگی می‌کرد، فرار کند. این آخرین ملاقات یعقوب و ربه‌کا در کتاب مقدس است.

## منابع

## پیوند به بیرون

* Nicholas Poussin's "Rebecca at the Well"
# تاریخ صهیونیسم

صهیونیسم، به عنوان یک جنبش ملی‌گرای سازمان‌یافته، عموماً توسط تئودور هرتسل در سال ۱۸۹۷ تأسیس شده است. با این حال، **تاریخ صهیونیسم**، پیش از آن آغاز شده و با تاریخ یهود و یهودیت، در هم تنیده است. سازمان‌های دوستداران صهیون که به عنوان پیشگامان آرمان‌های صهیونیستی معاصر شناخته می‌شوند، مسئول ایجاد ۲۰ شهر یهودی در فلسطین بین سال‌های ۱۸۷۰ تا ۱۸۹۷ بودند.

در هسته ایدئولوژی صهیونیستی، آرمان سنتی برای ایجاد یک خانه ملی یهودی از طریق برقراری مجدد حاکمیت یهودی در فلسطین که توسط یهودیان پراکنده (رجوع کنید به *علیا*) تسهیل می‌شد، قرار داشت. هرتسل، به دنبال یک دولت مستقل یهودی (که معمولاً به عنوان یک دولت سکولار با اکثریت جمعیت یهودی تعریف می‌شود، در مقابل یک دولت تئوکراتیک هلاخایی) بود، همان‌طور که در جزوه خود در سال ۱۸۹۶ با عنوان *دولت یهود* بیان کرد. اگرچه او زنده نماند تا شاهد آن باشد، اما رؤیای او، با تأسیس دولت اسرائیل در سال ۱۹۴۸، محقق شد.

جنبش صهیونیستی، همچنان در قالب سازمان‌های مختلفی که برای حمایت از اسرائیل، مبارزه با یهودستیزی، کمک به یهودیان تحت آزار و اذیت و تشویق یهودیان مهاجر به مهاجرت به اسرائیل، فعالیت می‌کنند، وجود دارد. اکثر احزاب سیاسی اسرائیل، همچنان، خود را صهیونیست، تعریف می‌کنند.

به دلیل موفقیت صهیونیسم، جمعیت جهانی یهودیان شاهد تغییر بوده است و آمارها، نشان‌دهنده الگوی ثابت رشد درصد یهودیان مهاجر، به اسرائیل است. امروزه، اسرائیل، محل زندگی حدود ۴۰ درصد از یهودیان جهان است و همچنین تنها کشوری است که یهودیان، اکثریت جمعیت آن را تشکیل می‌دهند. تا به امروز، هیچ نمونه دیگری در تاریخ بشر وجود ندارد که ملتی، پس از چنین دوره طولانی موجودیت، مانند یک مهاجر، دوباره تأسیس شود.

## جستارهای وابسته

### انواع صهیونیسم

* صهیونیسم مسیحی
* صهیونیسم کارگری
* صهیونیسم دینی

### نهادها و سازمان‌های صهیونیستی

* آژانس یهود
* شورای ملی یهود
* سازمان جهانی صهیونیسم

### تاریخ صهیونیسم و درگیری اسرائیل و فلسطین

* تاریخ اسرائیل
* تاریخ فلسطین
* تاریخ شام باستان
* درگیری اسرائیل و فلسطین

### مفاهیم مرتبط

* صهیونیسم‌ستیزی
* رهایی یهود

## منابع

## برای مطالعهٔ بیشتر

* برنر، مایکل و شلی فریش. *صهیونیسم: تاریخچه مختصر* (2003). جستجوی گزیده و متن
* کوهن، نائومی. *آمریکایی شدن صهیونیسم، ۱۸۹۷–۱۹۴۸* (۲۰۰۳). مقالاتی در مورد موضوعات تخصصی
	+ ساچار، هاوارد ام. *تاریخ اسرائیل: از ظهور صهیونیسم تا زمان ما* (۲۰۰۷)، گزیده و جستجوی متن
* اروفسکی، ملوین آی. *صهیونیسم آمریکایی از هرتسل تا هولوکاست* (۱۹۹۵)، تاریخ استاندارد
* ویگودر، جفری، ویرایش. *دایرةالمعارف جدید صهیونیسم و اسرائیل* (ویرایش دوم، جلد دوم، ۱۹۹۴)

### منابع اولیه

* هرتزبرگ، آرتور. *ایده صهیونیستی: تحلیل و خوانش تاریخی* (۱۹۹۷)، منابع اصلی اصلی

## پیوند به بیرون

* صهیونیسم
* وب‌سایت رسمی آرشیو مرکزی صهیونیست‌ها
# زبان یهودی-آراگونی

| یهودی-آراگونی |
| --- |
| منطقه | آراگون |
| منقرض‌شده | یک زمان نامشخص میان سده‌های میانه و جنگ جهانی دوم |
| تبار | هندواروپایی
* ایتالی
	+ رومی
		- رومی غربی
			* ایبرو-رومی
				+ ایبریایی غربی
					- آراگونی
						* **یهودی-آراگونی**
 |
| کدهای زبان |
| ایزو ۳–۶۳۹ | *هیچ کدام* (`mis`) |
| گلاتولوگ | *هیچ کدام* |

**زبان یهودی-آراگونی** (به زبان آراگونی: *Chodigo-Aragonés*) یک زبان یهودی-رومی بود، یک زبان یهودی که از زبان آراگونی گرفته شده بود. این زبان از میان سده هشتم تا فرمان الحمرا در سال ۱۴۹۲ توسط یهودیان اسپانیایی در شمال مرکزی اسپانیا مورد استفاده قرار گرفت که یهودیان را از اسپانیا اخراج کرد. بعداً، یا با گویشهای مختلف یهودی-اسپانیایی ادغام شد یا به دلیل تأثیرگذارتر بودن یهودی-اسپانیایی از کار افتاد.

در حالی که برخی از محققان معتقدند که این زبان ممکن است تا جنگ جهانی دوم دارای سخنران باشد ، بیشتر محققان معتقدند که این زبان در سده‌های میانه منقرض شده‌است .

به همراه یهودی-کاتالان، یهودی-آراگونی جزء مشخص شده‌ای از یهود-یونان را به اشتراک می‌گذارد. گفته شده‌است که تأثیر یهودی-کاتالان بر یهودی-آراگونی به دلیل هجوم متکلمان یهودی-کاتالان در سده ۱۴ به ویژه پس از کشتارهای سال ۱۳۹۱ بوده‌است.

## منابع
# زبان یهودی-پرتغالی

زبان **یهودی-پرتغالی** یا **لوزیتانیک**، گفته می‌شود که یک زبان یهودی بوده است که توسط یهودیان پرتغال تکلم می‌شده است.

## جستارهای وابسته

* پرتغالی‌زبان

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Judaeo-Portuguese». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۹ مه ۲۰۲۱.
# هاسکالا

**هاسکالا** یا **هسخلاه** (به عبری: השכלה) در لغت به معنی بخردی و دانشوری است، و به‌ویژه به نوزایش فرهنگی یهودیان اشکنازی در مرکز و شرق اروپا گفته می‌شود؛ که در سده‌های ۱۸ و ۱۹ میلادی و در اثر روشن‌گری در اروپا پدید آمد. سردمدار این جریان نمایشنامه‌نویس، روزنامه‌نگار و دیپلمات‌زاده آمریکایی، مردخای مانوئل نوح بود، که برای میهنی در گراند آیلند نیویورک برای یهودیان می‌کوشید.

## جستارهای وابسته

* زبان ییدیش
* موسی مندلسون
* سکولاریسم یهودی

## منابع

* Resources> Modern Period> Central and Western Europe (17th\18th Cent.)> Enlightenment (Haskala) The Jewish History Resource Center – Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The دانشگاه عبری اورشلیم
* Rashi by Maurice Liber Discusses Rashi's influence on Moses Mendelssohn and the Haskalah.
* Jewish Virtual Library on Haskalah
* Dauber, Jeremy (2004). *Antonio's Devils: Writers of the Jewish Enlightenment and the Birth of Modern Hebrew and Yiddish Literature*. Stanford: Stanford University Press.
* Litvak, Olga (2012). *Haskalah. The Romantic Movement in Judaism*. New Brunswick, New Jersey, London: Rutgers University Press.
* Rasplus, Valéry "Les judaïsmes à l'épreuve des Lumières. Les stratégies critiques de la Haskalah", in: *ContreTemps*, n° 17, septembre 2006 (فرانسوی)
* Ruderman, David B. (2000). *Jewish Enlightenment in an English Key: Anglo-Jewry's Construction of Modern Jewish Thought*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Schumacher-Brunhes, Marie (2012). *Enlightenment Jewish Style: The Haskalah Movement in Europe*. Mainz: Leibniz Institute of European History (IEG). `{{cite book}}`: External link in ``|title=`` (help)
* Wodzinski, Marcin (2009). *Haskalah and Hasidism in the Kingdom of Poland: a History of Conflict*. Oxford: Littman Library of Jewish Civilization. ISBN 1-904113-08-7. (translated from *Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu*)
# اپتیک سازگار

**اپتیک سازگار یا اپتیک تطبیقی** (**AO**) (به انگلیسی: Adaptive optics) یک شگرد برای بهبود کارایی سیستم‌های نوری با کاهش اثر اعوجاج جبهه موج است. امروزه در ساخت بسیاری از تلسکوپهای بزرگ زمینی و کاربردهای تصویربرداری از آن استفاده می‌شود. به عبارتی، در شرایط آزمایشگاهی و تئوری ما به حذف عوامل مزاحم و اتلافی پرداخته و شرایط ایده‌آلی را برای حل مساله در نظر می‌گیریم؛ حال آنکه در اپتیک تطبیقی اثراتی نظیر آلودگی هوا، یکدست نبودن جنش عدسی‌ها، عدم بازتابندگی کامل آینه‌ها و عواملی از این دست، همگی در نتیجه نهایی که بسیار کاربردی نیز هست در نظر می‌گیریم.

اغتشاشات موجود در هوا و توربلانس‌های جوی که با سرعتهایی بسیار زیاد در مدت کوتاهی بر انتشار جبهه موج تأثیر می‌گذارند، همواره مشکل بزرگی برای رصدگران بوده است، زیرا باعث کاهش توان تفکیک می‌شود، اما همین پدیده که برای رصدگران چشم غیرمسلح ناخوشایند است، برای رصد با ابزارهایی مانند دوربین و تلسکوپ شدیدتر شده و تا حدودی به امری اجتناب ناپذیر بدل می‌شود؛ برای همین رصدخانه‌های مطرح زمینی جهان برای آنکه بتوانند تصاویر خوبی از آسمان تهیه کنند، مجبورند پول کلانی خرج کنند. یکی از مواردی که به شدت باعث بهبودی تصاویر آسمان می‌شود، فناوری اپتیک تطبیقی است. در این روش معمولاً لیزر بسیار نیرومندی (تا حدودی شبیه نشانگر یا پوینتر) به آسمان نشانه می‌رود. انتهای مسیر این لیزر در جو زمین به صورت یک ستاره دیده می‌شود. اختلالات جوی منجر به تغییرات ظریفی در شکل ستارهٔ مجازی شده و سیستم تنظیم فوکوس فوکوس تصاویر را تنظیم و تصحیح می‌کند.

## منابع