# ترابری ریلی

نقشه شبکه راه‌آهن جهان
**ترابری ریلی** (که با نام **حمل‌ونقل قطار** نیز شناخته می‌شود) یکی از وسیلهٔ حمل‌ونقل است که از وسایل نقلیهٔ چرخ‌دار استفاده می‌کند که روی ریل‌ها حرکت می‌کنند؛ این ریل‌ها معمولاً از دو ریل فولادی موازی تشکیل شده‌اند. حمل‌ونقل ریلی یکی از دو شیوهٔ اصلی حمل‌ونقل زمینی است که در کنار حمل‌ونقل جاده‌ای قرار می‌گیرد. این شیوه حدود ۸٪ از حمل‌ونقل جهانی مسافر و بار را به خود اختصاص می‌دهد. دلیل این موضوع، بهره‌وری انرژی بالا و امکان دستیابی به سرعت‌های بالا است. علاوه بر این، وجود ریل باعث پخش شدن وزن قطار می‌شود، به‌طوری‌که امکان حمل بارهای سنگین‌تر نسبت به کامیون‌ها در جاده فراهم می‌گردد. ناوگان ریلی روی ریل‌ها معمولاً مقاومت اصطکاکی کمتری نسبت به وسایل نقلیهٔ لاستیکی در جاده دارد، و همین امر امکان اتصال واگن‌ها به یکدیگر و تشکیل قطارهای طولانی‌تر را فراهم می‌کند. نیروی محرکه معمولاً توسط لوکوموتیوهای دیزلی یا برقی تأمین می‌شود. اگرچه حمل‌ونقل ریلی سرمایه‌بر و از نظر انعطاف‌پذیری کمتر از حمل‌ونقل جاده‌ای است، اما می‌تواند حجم زیادی از مسافر و بار را با بهره‌وری انرژی و ایمنی بالاتر جابه‌جا کند.

پیش‌نمونه‌های راه‌آهن با نیروی انسان یا حیوان از دوران باستان وجود داشته‌اند. حمل‌ونقل ریلی مدرن با اختراع لوکوموتیو بخار در بریتانیا در آغاز قرن نوزدهم آغاز شد. نخستین راه‌آهن مسافربری، راه‌آهن استاکتون و دارلینگتون، در سال ۱۸۲۵ افتتاح شد. گسترش سریع راه‌آهن در سراسر اروپا و آمریکای شمالی، پس از افتتاح نخستین خط بین‌شهری در سال ۱۸۳۰ در انگلستان، بخش مهمی از انقلاب صنعتی بود. گسترش راه‌آهن باعث کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل نسبت به مسیرهای آبی یا گاری شد و به شکل‌گیری «بازارهای ملی» کمک کرد که در آن اختلاف قیمت کالاها بین شهرها کمتر شد.

راه‌آهن نه تنها سرعت حمل‌ونقل را افزایش داد، بلکه هزینهٔ آن را نیز به‌طور چشمگیری کاهش داد. برای مثال، نخستین راه‌آهن سراسری در ایالات متحده آمریکا امکان عبور مسافران و بار از سراسر کشور را در چند روز به‌جای چند ماه فراهم کرد، آن هم با یک‌دهم هزینهٔ حمل‌ونقل با کالسکه یا گاری. با ایجاد حمل‌ونقل اقتصادی در غرب (که پیش‌تر «بیابان بزرگ آمریکا» نامیده می‌شد)، کشاورزی، دامداری و معدن‌کاری در آن مناطق سودآور شد. در نتیجه، راه‌آهن کشور را متحول کرد، به‌ویژه غرب آمریکا که پیش از آن رودخانه‌های قابل کشتیرانی کمی داشت.

در دههٔ ۱۸۸۰، برقی‌سازی راه‌آهن با ترامواها و سامانه‌های حمل‌ونقل سریع آغاز شد. از دههٔ ۱۹۴۰، لوکوموتیوهای بخار به‌تدریج با لوکوموتیوهای دیزلی جایگزین شدند. نخستین سامانهٔ راه‌آهن پرسرعت در سال ۱۹۶۴ در ژاپن معرفی شد و امروزه خطوط پرسرعت در بسیاری از شهرهای اروپا، آسیای شرقی و شرق ایالات متحده به هم متصل هستند. پس از دوره‌ای کاهش به‌دلیل رقابت خودروها و هواپیماها، حمل‌ونقل ریلی در دهه‌های اخیر دوباره رشد کرده است؛ علت آن ازدحام جاده‌ای، افزایش قیمت سوخت و سرمایه‌گذاری دولت‌ها برای کاهش انتشار گازهای CO₂ بوده است.

## تعریف کلی

راه‌آهن در سوئیس
ترابری ریلی یکی از روش‌های ترابری بر روی زمین است که در مصرف انرژی بسیار به صرفه عمل می‌کند. ریل‌ها رویه‌ای بسیار صیقلی و محکم فراهم می‌کنند که چرخ‌های قطار می‌توانند با کمترین اصطکاک ممکن بر روی آن‌ها بغلتند. این روش با خود راحتی و صرفه‌جویی در انرژی مصرفی به همراه دارد. معمولاً بخش پیشین قطارها هم با شکلی خمیده و هواپویا (آیرودینامیک) ساخته می‌شود تا در مصرف انرژی صرفه‌جویی شود. روی‌هم‌رفته، تحت شرایط مناسب، قطار برای بردن حجم مشخصی از کالا یا مسافر، ۵۰ تا ۷۰ درصد کمتر انرژی نیاز دارد تا ترابری جاده‌ای. افزون بر این، ریل‌ها و ریل‌بندها باهم وزن قطار را به‌طور یکسان پخش می‌کنند که در پی آن با هر محور/چرخ بار بیشتری می‌توان حمل کرد تا در ترابری جاده‌ای.
ترابری ریلی همچنین از امن‌ترین و کم‌جاگیرترین شیوه‌های ترابری است. یک خط راه‌آهن دوریلی می‌تواند در یک زمان مشخص از یک بزرگراه چهارخطه هم بیشتر مسافر یا کالا جابه‌جا کند.

## ایمنی

از حوادث احتمالی می‌توان به خروج از ریل (پرش از مسیر)، برخورد با قطار دیگر، یا برخورد با خودروها یا وسایل نقلیه دیگر یا عابران پیاده در تقاطع‌های هم سطح اشاره کرد که اکثریت حوادث را شامل می‌شوند. برای به حداقل رساندن خطر تصادفات، مهم‌ترین اقدامات ایمنی قوانین سختگیرانه عملیاتی هستند، به عنوان مثال. سیگنالینگ راه‌آهن، و دروازه‌ها یا جداسازی درجه در گذرگاه هاروش‌های دیگری برای افزایش ایمنی هستند. سوت‌ها، زنگ‌ها یا بوق‌های قطار وجود قطار را هشدار می‌دهند، و همچنین سیگنال‌های کنار مسیر فاصله بین قطارها را حفظ می‌کنند. از روش‌های دیگر برای افزایش ایمنی ایجاد پلتفرم‌هایی برای جداسازی ریل قطار از سکو است. این موارد از نفوذ غیرمجاز به ریل قطار که می‌تواند منجر به حوادثی شود که باعث آسیب جدی یا مرگ شود، جلوگیری می‌کند، و همچنین مزایای دیگری مانند جلوگیری از تجمع زباله در ریل که می‌تواند خطر آتش‌سوزی را به همراه داشته باشد، فراهم می‌کند.
در بسیاری از شبکه‌های بین شهری به‌طور مثال شینکانسن ژاپن، قطارها در خطوط راه‌آهن اختصاصی بدون هیچ گونه تقاطع همسطح حرکت می‌کنند که به‌طور مؤثر احتمال برخورد با خودروها، وسایل نقلیه دیگر یا عابران پیاده را از بین می‌برد و احتمال برخورد با قطارهای دیگر را تا حد زیادی کاهش می‌دهد و همچنین از اتلاف وقت جلوگیری می‌کند.

با توجه به اطلاعات یوروستت و آژانس راه‌آهن اروپا، خطر مرگ و میر برای مسافران و سرنشینان در راه‌آهن اروپا در مقایسه با استفاده از خودرو ۲۸ برابر کمتر است (بر اساس داده‌های کشورهای عضو اتحادیه اروپا-۲۷، ۲۰۰۸–۲۰۱۰)

## تأثیرات اجتماعی و اقتصادی راه‌آهن

### انرژی

حمل و نقل ریلی از نظر مصرف انرژی کارآمد اما برای حمل و نقل مکانیزه زمینی سرمایه بر هستند.

ریل‌ها سطوح صاف و سختی را فراهم می‌کنند که چرخ‌های قطار می‌توانند روی آن بچرخند و اصطکاک نسبتاً کمی ایجاد شود. به عنوان مثال، یک واگن معمولی مدرن می‌تواند تا ۱۱۳ تن بار را روی دو بوژی چهار چرخ جابجا کند. این مسیر وزن قطار را به‌طور یکنواخت توزیع می‌کند و بارهای قابل توجهی را در هر محور و چرخ نسبت به حمل و نقل جاده ای امکان‌پذیر می‌کند که منجر به استهلاک کمتر درمسیر دائمی می‌شود. این می‌تواند در مقایسه با سایر اشکال حمل و نقل، مانند حمل و نقل جاده ای، که به اصطکاک بین تایرهای لاستیکی و جاده بستگی دارد، در مصرف انرژی صرفه جویی کند. همچنین قطارها نسبت به باری که حمل می‌کنند، ناحیه پیشانی کوچکی دارند که باعث کاهش مقاومت هوا و در نتیجه مصرف انرژی کمتر می‌شود.
علاوه بر این، وجود مسیری که چرخ‌ها را هدایت می‌کند باعث می‌شود قطارهای بسیار طولانی توسط یک یا چند موتور کشیده شوند و توسط یک اپراتور به حرکت درآیند. حتی در اطراف منحنی‌ها، که امکان صرفه جویی در مقیاس را هم در نیروی انسانی و هم در استفاده از انرژی فراهم می‌کند. در مقابل، در حمل و نقل جاده ای، بیش از دو مفصل باعث اثر دم ماهی شده (fishtailing effect) و وسیله نقلیه را ناامن می‌کند.

### نوسازی

راه‌آهن محور شکل‌گیری مدرنیته و ایده‌های پیشرفت است.روند مدرنیزاسیون در قرن نوزدهم شامل گذار از دنیای فضایی به جهانی زمان محور بود. آگاهی از زمان ضروری بود و همه باید می‌دانستند که چه ساعتی است، در نتیجه برج‌های ساعت برای ایستگاه‌های راه‌آهن، ساعت در مکان‌های عمومی، ساعت‌های جیبی برای کارگران راه‌آهن و برای مسافران ساخته شد. جدول‌های زمانی چاپ شده برای مسافران راحت‌تر بود، اما جدول‌های زمانی دقیق‌تر، به نام سفارش‌های قطار، حتی برای خدمه قطار، کارگران تعمیر و نگهداری، پرسنل ایستگاه و برای خدمه تعمیر و نگهداری ضروری‌تر شد. اگر آب و هوای بد سیستم را مختل می‌کرد، تلگراف‌ها اصلاحات و به روز رسانی‌های فوری را در سراسر سیستم ارسال می‌کردند. همان‌طور که راه‌آهن‌ها به‌عنوان سازمان‌های تجاری استانداردها و مدل‌هایی را برای کسب‌وکارهای بزرگ مدرن ایجاد کردند، جدول زمانی راه‌آهن نیز با کاربردهای بی‌شمار مانند برنامه اتوبوس‌ها، کشتی‌ها و هواپیماها، برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی، برنامه‌های مدارس و کارخانه‌ها وفق داده شد.

### ملت سازی

محققان راه‌آهن را به تلاش‌های موفق ملت‌سازی توسط دولت‌ها مرتبط می‌دانند.

در تاریخ ۱۰ مه ۱۸۶۹ در مکانی در منطقه پرومونتوری، یوتا، دو خط آهن راه‌آهن مرکزی پسیفیک و راه‌آهن اتحادیه پسیفیک به هم متصل شدند.
در سال ۱۸۵۰، پس از سه دهه آشفتگی سیاسی، پرتغال شروع به سرمایه‌گذاری در کارهای عمومی عمده، به ویژه در ساخت شبکه راه‌آهن ملی کرد. این استراتژی از پیشنهادهای تکنوکرات‌های سن سیمونی پیروی می‌کرد که مهندسان پرتغالی از دهه ۱۸۲۰ با آنها همراه بودند. علاوه بر این، این امر در پاسخ به غفلت طولانی مدت سیستم حمل و نقل پرتغال، که مانع از ارتباطات و تجارت بین مناطق مختلف پادشاهی و با اسپانیا همسایه شده بود، رخ داد. هدف اصلی این سرمایه‌گذاری مدرن کردن سیستم حمل و نقل ملی، جذب بخش بزرگی از ترافیک بین اروپا، آفریقا و آمریکا به بندرهای پرتغالی و به‌طور کلی قرار دادن کشور در مسیر پیشرفت بود. در پایان قرن نوزدهم، کل مسافت پیموده شده شبکه ریلی پرتغال از ۲۳۰۰ کیلومتر فراتر رفت.

## واژگان ترابری ریلی

واژگان (اصطلاحات) استاندارد شده فارسی در این شاخه (مصوبه فرهنگستان زبان و ادب فارسی) به این قرار است:

* پناه‌راه: دالان یا فضای سرپوشیده در مجاورت کوه برای جلوگیری از ریزش بهمن در بستر راه‌آهن.
* جاده آهن
* آمادگاه
* ایستگاه چندگانه
* ایمن‌گاه
* بارکف
* بارگُنج
* برش‌راه
* برقی کردن راه‌آهن
* بلیط تمام مسیر
* بلیط ویژه
* پارسنگ
* تالار گذر
* ترابر
* تراورس
* توشه
* خط سرعت‌افزایی
* خط گذر
* خطرو
* خودکشند
* دالانه
* دیرانه
* ذخیره جا
* ریل‌بند
* ریل‌بست
* زمان اوج
* زمان تخلیه
* قطار تندرو (سریع‌السیر)
* سوزن ریل
* سیم بالاسر
* سینی دوار
* شاخک برقرسان
* شدآمد
* شیبک
* ضربه‌گیر
* عمر بازدید
* فاصله گذر
* فرست
* فرست کردن
* قطار
* قطار بارگُنجی
* قطار تماشا
* قطار توربینی
* قطار خیابانی
* قطار دوسر
* کالای گذری
* گذرانه
* مسافر گذری
* مسیر موقت
* هزارچرخ
* واگن
* واگن خدمت
* واگن پهلوگرد
* واگن توشه‌بر
* دگاژ
* موتور به جلو
* آتکورد
* مانور
* تلاقی

## نگارخانه

* راه‌آهن (نقاشی) اثر ادوار مانه
* یک ماینکارت نشان داده شده در دی ری متالیکا (۱۵۵۶)
* گاری معدن قرن شانزدهمی، نمونه اولیه حمل و نقل ریلی بدون نیاز به نیرو

## جستارهای وابسته

* راه‌آهن ایران
* راه‌آهن افغانستان
* راه‌آهن تاجیکستان
* راه‌آهن آسیای مرکزی
* اتحادیه بین‌المللی راه‌آهن‌ها
* راه‌آهن ترکیه
* راه‌آهن روسیه
* راه‌آهن هند
* راه‌آهن چین
* تونل کانال مانش

## منابع

Wikipedia contributors, "Rail transport," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed February 27, 2023).

### منابعی برای مطالعه بیشتر

* Duffy, Michael C. (2003). *Electric Railways 1880–1990*. IET. ISBN 978-0-85296-805-5.
* Burton, Anthony. *Railway Empire: How the British Gave Railways to the World* (2018) excerpt
* Chant, Christopher. *The world's railways: the history and development of rail transport* (Chartwell Books, 2001).
* Faith, Nicholas. *The World the Railways Made* (2014) excerpt
* Freeman, Michael. "The Railway as Cultural Metaphor: ‘What Kind of Railway History?’ Revisited." *Journal of Transport History* 20.2 (1999): 160-167.
* Mukhopadhyay, Aparajita. *Imperial Technology and ‘Native’Agency: A Social History of Railways in Colonial India, 1850–1920* (Taylor & Francis, 2018).
* Nock, O. S. *Steam railways in retrospect* (1966) online
* Nock, O. S. *Railways at the zenith of steam, 1920-40* (1970) online
* Nock, O. S. *Railways in the years of preeminence 1905-1919* (1971) online
* Nock, O. S. *Railways in the formative years, 1851-1895* (1973) online
* Nock, O. S. *Railways in the transition from steam, 1940-1965* (1974) online
* Nock, O. S. *Railways then and now: a world history* (1975) online
* Nock, O. S. *Railways of Western Europe* (1977) online
* Nock, O. S. *Railways of Asia and the Far East* (1978)
* Nock, O. S. *World atlas of railways* (1978) online
* Nock, O. S. *Railways of the USA* (1979) online
* Nock, O. S. *150 years of main line railways* (1980) online
* Pirie, Gordon. "Tracking railway histories." *Journal of Transport History* 35.2 (2014): 242–248.
* Sawai, Minoru, ed. *The Development of Railway Technology in East Asia in Comparative Perspective* (#Sringer, 2017)
* Trains Magazine. *The Historical Guide to North American Railroads* (3rd ed. 2014)
* Wolmar, Christian. *Blood, iron, and gold: How the railroads transformed the world* (Public Affairs, 2011).

## پیوند به بیرون

خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب `<ref>` برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب `<references group="persian-alpha"/>` متناظر پیدا نشد. ().