Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# انسان‌شناسی فرگشتی

**انسان‌شناسی فرگشتی** (به انگلیسی: Evolutionary anthropology) مطالعه میان‌رشته‌ای فرگشت فیزیولوژی انسان و رفتار انسان و رابطه میان انسان‌ها و نخستی‌های غیرانسان، بر اساس علوم طبیعی و علوم اجتماعی استوار است. رشته‌ها و گرایش‌های مختلف انسان‌شناسی فرگشتی عبارتند از:

* فرگشت انسان و انسان‌زایی
* دیرین‌مردم‌شناسی و دیرینه‌شناسی نخستی‌های انسانی و غیرانسانی
* نخستی‌شناسی و رفتارشناسی نخستی‌ها
* تکامل فرهنگی-اجتماعی رفتار انسان، از جمله رویکردهای تبارشناسی به زبان‌شناسی تاریخی
* روان‌شناسی فرگشتی و زبان‌شناسی فرگشتی انسان‌ها
* مطالعه باستان‌شناسی فناوری بشر و تغییرهای آن در طول زمان و مکان
* ژنتیک فرگشتی انسان و تغییرها در ژنوم انسان در طول زمان
* علوم اعصاب، غدد درون‌ریز، و انسان‌شناسی عصبی شناخت، فرهنگ، اعمال و توانایی‌های انسان و نخستی‌ها
* بوم‌شناسی رفتاری انسان و برهم‌کنش بین انسان و محیط زیست
* مطالعات کالبدشناسی انسان، فیزیولوژی، زیست‌شناسی مولکولی، بیوشیمی، و تفاوت‌ها و تغییرها میان گونه‌ها، تنوع میان گروه‌های انسانی، و روابط با عوامل فرهنگی.

## منابع
# معرفت‌شناسی فرگشتی

**معرفت‌شناسی فرگشتی** (به انگلیسی: Evolutionary Epistemology) نظریه‌ای است در حوزهٔ معرفت‌شناسی که بر فرگشت پذیری فهم و ادراک بشر تأکید دارد. اما تقریرهای بسیار متنوعی در مورد فرگشت‌پذیری فهم تاکنون صادر و بیان شده است. دردهه‌های اخیر، بسیاری از زیست‌شناسان و فیلسوفان علاقه وافری به معرفت‌شناسی فرگشتی پیدا کرده‌اند. در این دیدگاه استدلال می‌شود که نه تنها توانایی‌های شناختی انسان‌ها (و حتی جانوران)، نتیجهٔ فرگشت زیستی‌اند، بلکه خود فرگشت را می‌توان به عنوان یک فرایند شناختی توصیف کرد.

## تاریخچه

معرفت‌شناسی فرگشتی به مثابه یک اصطلاح توسط دونالد توماس کمبل با هدف بازسازی علم و به‌طور کلی معرفت، بر پایه‌های علوم زیستی، روان‌شناسی و جامعه‌شناسی وضع شده است. و شاید هم از نظریه فرگشت داروین ریشه گرفت (کتاب‌های خاستگاه گونه‌ها و تبار انسان اثر چارلز داروین) و سپس با تعبیر فرگشت توسعه یافت. بر اساس نظریه داروین گونه‌های زیستی با گذشت زمان فرگشت می‌یابند. این گونه سازگاری‌ها نسبت به محیط شانس بیشتری برای زنده ماندن دارند. در زیست‌شناسی فرگشتی جانداران از طریق انطباق پذیری با محیط می‌توانند معرفت خود را نسبت به محیط افزایش (بهبود و فرگشت) دهند. این نظریه اولین بار توسط کمبل مطرح شد و توسط کارل پوپر بسط داده شد. اما اینک این رویکرد، گاهی یک رهیافت طبیعت گرایانه و گاه شامل رهیافتهای الهی نیز هست؛ که براهمیت فرگشت پذیری فهم بشر و دامنهٔ گسترده حقیقت، تأکید می‌کند.
در تقریر فرگشتی برای حرکت طبیعت پدیده‌ها، دو نقش وجود دارد، در نقش اول، انتخاب طبیعی زاینده و حفظ‌کننده و اعتماد پذیری حواس و مکانیسم‌های شناختی ماست. همچنان‌که میان آن مکانیسم‌ها و جهان سازگاری ایجاد می‌کند. در نقش دوم، یادگیری خطا و آزمایش و فرگشت نظریه‌های علمی به عنوان فرایندهای طبیعی تفسیر می‌شوند.

## مدل‌ها و دیدگاه‌های فرگشتی

در معرفت‌شناسی فرگشتی، مدل‌ها و استعاره‌ها به مانند ابزارهای ارتباطی مسائلِ مختلف، از فرگشتِ زیستی تا رشد معرفت علمی را به هم مرتبط می‌کنند. در این میان کمبل می‌گویند: «فرگشت زیستی خودش فرایندی معرفتی است.» اما تولمین می‌گویند که تغییر مفهومی،[۳۲] فرایندی فرگشتی شبیه به فرایند انتخاب طبیعی است. تولمین معتقد است که مفاهیم علمی رقیب در فرایند انتخاب طبیعی مورد گزینش دانشمندان قرار می‌گیرند. برخی دیگر، از جمله دیوید هال انتخابِ طبیعی زیستی و فرگشتِ فهمِ علمی را دو نمونه از یک فرایند واحد می‌دانند. عده‌ای دیگر از جمله پلاتکین، ژیگو و بلکمور فرایندهای انتخابی را در همه جا پی می‌گیرند و نگرشی را که به نام داروینیسم جهانی شناخته شده است توسعه داده‌اند.

## پانویس

## منابع

* *انواع معرفت‌شناسی فرگشتی*، فرشید دانش‌پژوه، جستارهای فلسفی، شمارهٔ ۲۶، ۱۳۹۳
* *نظریه معرفت‌شناسی فرگشتی پوپر و نگاهی انتقادی به کاربردهای آن در تعلیم و تربیت*، پژوهش نامه مبانی تعلیم و تربیت، ۱۵۹–۱۸۴، صفار حیدری، دانشگاه فردوسی مشهد.
* اسفار اربعه، ملاصدرا، السفر الأول/ المسلک الأول / مقدمة / غایت فلسفه نظری و عملی/ ج۱/ص ۲۰ و ۲۱
* پژوهش‌نامه مبانی تعلیم و تربیت، نظریه معرفت‌شناسی فرگشتی پوپر و نگاهی انتقادی به کاربردهای آن در تعلیم و تربیت، حجت صفارحیدری. سال. ۱, شماره. ۱: بهار و تابستان ۱۳۹۰.
* سخنرانی ایمانوئل لیما در تد
* The Book of Trees: Visualizing Branches of Knowledge (2014), Princeton Architectural Press, ISBN 978-1-61689-218-0
* Visual Complexity: Mapping Patterns of Information (2011), Princeton Architectural Press, ISBN 978-1-56898-936-5
* Karl Popper on Stanford Encyclopedia of Philosophy
* Karl Popper: Political Philosophy Internet Encyclopedia of Philosophy
# اقتصاد فرگشتی

**اقتصاد فرگشتی** (انگلیسی: Evolutionary economics) بخشی از میان دست اقتصاد است، که همچون اقتصاد دگراندیشانه با الهام‌گیری از زیست‌شناسی فرگشتی و استفاده از تفکر اقتصادی شکل گرفته‌است. اقتصاد فرگشتی همانند جریان اصلی اقتصاد، بر تعاملات پیچیده، رقابت، وابستگی متقابل، رشد، تغییر ساختاری و محدودیت منابع تأکید دارد، اما رویکردهای آن در تجزیه و تحلیل این پدیده‌ها متفاوت می‌باشد.

## جستارهای وابسته

* اقتصاد فرهنگی
* سوسیالیسم علمی
* هایپرگمی
* اقتصاد نهادگرایی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Evolutionary economics». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ مه ۲۰۱۸.
# اخلاقیات فرگشتی

**اخلاقیات فرگشتی** زمینه‌ای تحقیقاتی است که به بررسی این می‌پردازد که چگونه نظریهٔ تکاملی می‌تواند در درک ما از اصول و نظام اخلاقی نقش داشته باشد. طیف مسائلی که مورد بررسی اخلاقیات فرگشتی قرار گرفته‌اند بسیار وسیع است. حامیان اخلاقیات فرگشتی ادعا کرده‌اند که نتایج مهمی در زمینه‌های اخلاق توصیفی، اخلاق هنجاری و فرااخلاق دارد.

## جستارهای وابسته

* ایمان حیوانات
* توسل به طبیعت
* اخلاق زیستی
* به‌نژاد
* تکامل اخلاق
* نظریه بازی ها
* داروینیسم اجتماعی
* داروینیسم سراسری

## پانویس
# زبان‌شناسی فرگشتی

**زبان‌شناسی فرگشتی** (انگلیسی: Evolutionary linguistics) یا **زبان‌شناسی داروینی** (انگلیسی: Darwinian linguistics) رویکردی زیست‌جامعه‌شناسانه در بررسی زبان دارد. زبان‌شناسان فرگشتی زبان‌شناسی را زیرشاخه‌ای از زیست‌شناسی فرگشتی و روان‌شناسی فرگشتی درنظر می‌گیرند. این رویکرد همچنین ارتباط نزدیکی با انسان‌شناسی فرگشتی، زبان‌شناسی شناختی و زبان‌شناسی زیستی دارد. زبان‌شناسی فرگشتی که زبان‌ها را به‌عنوان حاصلی از سرشت بررسی می‌کند، گرایش به منشا و شکوفایی زیستی زبان دارد. زبان‌شناسی فرگشتی در تضاد با رویکردهای انسان‌گرایانه، به‌خصوص زبان‌شناسی ساخت‌گرا است.

## جستارهای وابسته

* زبان‌شناسی زیستی
* FOXP2
* خاستگاه زبان
* زبان‌شناسی تاریخی
* درخت تبارزایی

## منابع
# پزشکی فرگشتی

این یک نمای نزدیک از کشت مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است.
**پزشکی فرگشتی** یا **پزشکی تکاملی** یا **پزشکی داروینی**، نوع جدیدی از کاربرد نظریه فرگشت، برای درک سلامتی و بیماری است. هدف از پزشکی فرگشتی، پاسخ به این سؤال است که «چرا» مردم بیمار می‌شوند؛ نه این که «چگونه» بیمار می‌شوند. تحقیقات و بررسی‌های پزشکی مدرن، بر روی مکانیزم‌های مولکولی و فیزیولوژیکی بیماری و سلامتی تمرکز می‌کند؛ در حالی که پزشکی فرگشتی، بر این موضوع متمرکز است که چرا فرگشت، این مکانیزم‌ها را به این شکل درآورده که در نتیجهٔ آن، ما نیز مستعد ابتلاء به بیماری‌ها شده‌ایم. روش فرگشتی، باعث پیشرفت ما در درک سرطان، بیماری خودایمنی و آناتومی شده‌است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Evolutionary medicine». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۵.
# علوم اعصاب فرگشتی

**علوم اعصاب فرگشتی** یا **علوم اعصاب تکاملی** (به انگلیسی:Evolutionary neuroscience) مطالعه علمی تکامل دستگاه‌های عصبی است. عصب شناسان تکاملی فرگشت و تاریخچه طبیعی ساختار دستگاه عصبی و همچنین عملکردها و خواص نوظهور آنها را بررسی می‌کنند. این رشته از مفاهیم و یافته‌های علوم اعصاب و زیست‌شناسی فرگشتی استفاده می‌کند. از نظر تاریخی، بیشتر کارهای تجربی در حوزه کالبدشناسی تطبیقی بوده‌است و مطالعات امروزین اغلب از روش‌های تطبیقی/مقایسه‌ای فیلوژنتیک استفاده می‌کنند. امروزه روش‌های زادگیری گزینشی و فرگشت آزمایشی/تجربی نیز در حال استفاده روزافزون است.

از نظر مفهومی و نظری، این رشته به حوزه‌های متنوعی مانند ژنومیک شناختی، نوروژنتیک، علوم اعصاب تکوینی-رشدی، رفتارشناسی عصبی ، روان‌شناسی تطبیقی، زیست‌شناسی فرگشتی-تکوینی، علوم اعصاب رفتاری، علوم اعصاب شناختی، بوم‌شناسی رفتاری، انسان‌شناسی زیستی و زیست‌جامعه‌شناسی مرتبط است.

دانشمندان علوم اعصاب فرگشتی تغییرات در ژن‌ها، آناتومی، فیزیولوژی و رفتار را برای مطالعه تکامل تغییرات در مغز را بررسی می‌کنند. دانشمندان این حوزه فرآیندهای زیادی از جمله تکامل دستگاه‌های صوتی، بصری، شنوایی، چشایی و یادگیری و همچنین تکامل و توسعه زبان را مورد توجه و مطالعه قرار می‌دهند. علاوه بر این، دانشمندان علوم اعصاب تکاملی تکامل نواحی یا ساختارهای خاص در مغز مانند بادامه مغز، مغز قدامی و مخچه و همچنین قشر حرکتی یا قشر بینایی را مطالعه می‌کنند.

## نمونه‌ای از محققان این حوزه

* جان آلمن
* ویلیام اچ. کالوین
* پل سیسک
* ترنس دیکن
* مرلین دونالد
* جان کاس
* گلن نورثکات
* گئورگ اف استریدتر
* سوزانا هرکولانو هوزل
* لودویگ ادینگر
* جی. کارل هوبر
* الیزابت سی. کراسبی
* جی بی جانستون
* سی. جادسون هریک
* گرافتون الیوت اسمیت
* جورج ای. کوگیل
* نیلز هولمگرن
* جیمز دبلیو پاپز
* اولاف لارسل
* تیلی ادینگر
* دوروتی ال چنی

## جستارهای وابسته

* فرگشت مغز
* فیزیولوژی فرگشتی
* روان‌شناسی فرگشتی
* FOXP2 و تکامل انسان
* نورواتولوژی

## یادداشت‌ها

## منابع

## پیوند به بیرون

* *مغز، رفتار و فرگشت* - (ژورنال علمی)
* Sinauer.com - *اصول فرگشت مغز* دانشگاه کالیفرنیا، ارواین (۲۰۰۴)
# فیزیولوژی فرگشتی

معمولاً تصور می‌شود که انتخاب طبیعی و گزینش جنسی مستقیماً بر رفتار تأثیر می‌گذارد (مثلاً کاری که جانور هنگام مواجهه با یک شکارچی انجام می‌دهد)، که در محدوده‌های تعیین‌شده توسط توانایی‌های عملکرد کل ارگانیسم بیان می‌شود (مانند سرعت دویدنش). که توسط صفات فرعی (مثلاً ترکیب نوع فیبر عضلانی) تعیین می‌شوند. نقطه ضعف این مدل مفهومی و عملیاتی، نداشتن شناخت صریح ویژگی‌های مکانی تاریخ زندگی است.
**فیزیولوژی فرگشتی** یا **فیزیولوژی تکاملی** (به انگلیسی: Evolutionary physiology)، مطالعه فرگشت بیولوژیکی ساختارها و فرآیندهای فیزیولوژیک است، یعنی روشی که در آن ویژگی‌های عملکردی افراد در جمعیتی از جانداران به انتخاب طبیعی در چندین نسل در طول تاریخ جمعیت پاسخ داده‌است. این یک رشته فرعی از فیزیولوژی و زیست‌شناسی فرگشتی است. پزشکان در این زمینه از زمینه‌های مختلف، از جمله فیزیولوژی، زیست‌شناسی تکاملی، بوم‌شناسی و ژنتیک می‌آیند.

## جستارهای وابسته

* رشدسنجی
* فرضیه سازگاری سودمند
* فیزیولوژی مقایسه‌ای
* پزشکی فرگشتی
* فیزیولوژی محیطی
* روان‌پزشکی تکاملی
* روان‌شناسی فرگشتی
* بدن انسان
* جان اسپیمان
* لوون اوربلی
* نظریه تاریخچه زندگی
* فیزیولوژی
* فیزیولوژی دایناسورها

## منابع

## پیوند به بیرون

* People, Labs, and Programs in Evolutionary Physiology
* Evolutionary Systems Biology - Some Important Papers
# فرگشت تجربی

**فرگشت تجربی** (به انگلیسی: Experimental evolution)، به کار بردن آزمایش‌های آزمایشگاهی یا دستکاری‌های میدانی مهارشده برای کشف پویایی فرگشتی است. فرگشت ممکن است در آزمایشگاه دیده شود، زیرا افراد/جمعیت‌ها از طریق انتخاب طبیعی با شرایط محیطی جدید سازگار می‌شوند.

دو روش مختلف وجود دارد که در آن سازگاری می‌تواند در فرگشت تجربی ایجاد شود. یکی از روش‌ها یک جاندار فردی است که یک جهش سودمند جدید به دست می‌آورد. مورد دیگر، برخاسته از تغییر فراوانی آللی در گوناگونی ژنتیکی موجود در جمعیتی از جانداران است. دیگر نیروهای فرگشتی خارج از جهش و انتخاب طبیعی نیز می‌توانند نقش داشته باشند یا در مطالعات فرگشت تجربی گنجانده شوند، مانند رانش ژنتیکی و شارش ژن.

 این ترکیب چیهواهوا و گریت دین طیف گسترده‌ای از اندازه‌های نژاد سگ را نشان می‌دهد که با استفاده از گزینش دستکاری‌شده ایجاد شده‌است.
## منابع
# نظریه جغرافیای زیستی جزایر

نظریه جغرافیای زیستی جزایر
تعداد گونه‌های موجود در هر جزیره به عواملی چند بستگی دارد: وسعت، پستی و بلندی، تنوع زیستگاه‌ها، نزدیکی به سرزمین اصلی، غنای گونه‌ای سرزمین اصلی و همچنین تعادل حاصل بین نرخ استقرار گونه‌های جدید و نرخ انقراض گونه‌های استقرار یافته.

در طی ۱۵۰ سال گذشته مشاهدات و تحلیل‌های فراوانی پیرامون این پدیده صورت گرفته است. دانشمندان همیشه تلاش می‌کنند انبوه اطلاعات موجود در این زمینه را در قالب یک تئوری جامع ترکیب نموده تا از آن طریق نه تنها آن‌ها را توجیه نمایند، بلکه همچنین بتوانند پیش بینی‌هایی نیز به عمل آورند. چنین نظریه‌ای سرانجام به وسیله‌ی رابرت مک آرتور و ادوارد ویلسون در کتابشان با نام تئوری جغرافیای زیستی جزایر که بر مبنای یک مدل ریاضی استوار بود ارائه گردید

## منابع
# دیرین‌شناسی

نگاره‌ای از یک دیرین‌شناس در حال کار در مرکز تحقیقاتی جان دی (به انگلیسی: John Day Fossil Beds National Monument)
**دیرین‌شناسی** یا **دیرینه‌شناسی** یا **پارین‌شناسی** شاخه‌ای از زیست‌شناسی و زمین‌شناسی است که به بررسی آثار و بقایای موجودات گذشته می‌پردازد و بر پایه پیدایش و نابودی این آثار که سنگواره نامیده می‌شوند سن نسبی لایه‌های زمین را تعیین کرده همچنین محیط زیست موجودات دیرینه را مشخص می‌کند. دانش دیرین‌شناسی به شاخه‌های گوناگونی (گیاهی و جانوری و زیرگروه‌های بزرگ‌سنگواره و ریزسنگواره) تقسیم می‌شود.

سنگواره‌ها از دوره کامبرین دارای اهمیت بیشتری می‌شوند ولی ظهور ناگهانی آثار موجودات در دوره کامبرین بیانگر ریشه‌دار بودن آن‌ها در زمان‌های پیش از این دوره است.

اما شواهد کمی در این رابطه وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان شبه باکتری‌هایی با سن ۳٫۸ میلیارد سال را نام برد.

دیرین‌شناسی رشد، توسعه، تحول و تکامل حیات را مشخص می‌سازد و به زمین‌شناس کمک می‌کند که سنگ‌ها را در گروه‌ها و طبقات خاص قرار دهد. دیرین‌شناسی نه تنها به دنبال علت انقراض معمولی یک گونه است بلکه به دنبال دلیل انقراض‌های دوره ای که در گذشته رخ داده و موجب از بین رفتن تقریباً تمامی موجودات از دنیای حیات شده است، می‌باشد.

## دیرین‌شناسان ایرانی

برای آشنایی با دیرین‌شناسان ایرانی به رده:دیرین‌شناسان ایرانی در ویکی‌پدیا مراجعه کنید.

## منابع
# زیست‌جامعه‌شناسی

ادوارد ویلسون زیست جامعه شناس مشهور
**زیست‌جامعه‌شناسی** (به انگلیسی: Sociobiology) مبحث علمی بررسی رفتارهای جانوران (و انسان) با فرض پدید آمدن آن‌ها در طی روند فرگشتی گونه‌ها است. این دانش تلاش می‌کند تا چرایی پدید آمدن رفتارهای گوناگون در جانوران را از دیدگاه فرگشتی توضیح دهد. به عنوان شاخه‌ای از زیست‌شناسی که با رفتارهای اجتماعی سر و کار دارد، زیست‌جامعه‌شناسی، در خود شامل کردارشناسی، انسان‌شناسی، فرگشت، جانورشناسی، باستان‌شناسی، ژنتیک جمعیت، و دیگر شاخه‌های علمی است. در زمینه بررسی رفتارهای اجتماعی انسان، زیست‌جامعه‌شناسی به مباحث انسان‌شناسی داروینی، بوم‌شناسی رفتاری انسان، و روان‌شناسی فرگشتی بسیار نزدیک می‌شود.

از جمله رفتارهایی که در دانش زیست‌جامعه‌شناسی مورد بررسی قرار می‌گیرند می‌توان به الگوهای جفت‌یابی، درگیری‌های قلمرویی، شکار گله‌ای، و زندگی لانه‌ای در حشرات اشاره کرد. زیست‌جامعه‌شناسی بر این پایه استوار است که همان گونه که فشار انتخاب طبیعی باعث می‌شود تا جانوران روش‌های سودمندی برای سازگاری با محیط اطرافشان بیابند، این فشار باعث شکل‌گیری رفتارهای سودمند اجتماعی جانوران در برخورد با اعضای گروه خود و دیگر گونه‌ها نیز شد.

مهم‌ترین کتاب منتشر شده در زمینهٔ این دانش، *زیست‌جامعه‌شناسی: تلفیق نوین* اثر ادوارد او ویلسون بود که در سال ۱۹۷۵ چاپ شد. ویلسون خود واژه «زیست‌جامعه‌شناسی» را برای نخستین بار به کار برد.

## جستارهای وابسته

* انسان‌شناسی زیست‌فرهنگی
* فرگشت فرهنگی
* نظریه انتخاب فرهنگی

## منابع

## پیوند به بیرون

* Sociobiology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* The Sociobiology of Sociopathy, Mealey, 1995
# آزمایش‌های گونه‌زایی در آزمایشگاه

ساده‌سازی یک آزمایش گونه‌زایی آلوپاتریک که در آن دو خط مگس میوه روی محیط‌های مالتوز و نشاسته پرورش می‌یابند.
**آزمایش‌های آزمایشگاهی گونه‌زایی** برای هر چهار حالت گونه‌زایی انجام شده‌است: ناهمجا، دگرجا، پیرابوم و هم‌بوم، و فرآیندهای مختلف دیگری که شامل گونه‌زایی می‌شوند: دورگه‌زایی، تثبیت، اثر بنیان‌گذار و غیره. بیشتر آزمایشها روی مگس‌ها، به ویژه *مگس دروزوفیلای* سرکه انجام شده‌است. با این حال، مطالعات جدیدتر مخمرها، قارچ‌ها و حتی ویروس‌ها را نیز آزمایش کرده‌اند.

پیشنهاد شده‌است که آزمایش‌های آزمایشگاهی به دلیل جمعیت کوچک و نسل‌های محدود، برای رویدادهای گونه‌زایی ویکارین (آلوپاتریک و پری‌پاتریک) مناسب نیستند. اکثر برآوردهای حاصل از مطالعات طبیعت نشان می‌دهد که گونه‌زایی صدها هزار تا میلیون‌ها سال طول می‌کشد. از سوی دیگر، تصور می‌شود که بسیاری از گونه‌ها سریع‌تر و اخیراً گونه‌زایی کرده‌اند، مانند ماهی‌های اروپایی (*Platichthys flesus*) که در مناطق دریایی و کفی تخم‌ریزی می‌کنند - که در کمتر از ۳۰۰۰ نسل به‌صورت آلوپاتریک گونه‌زایی کرده‌اند.

## جستارهای وابسته

* فرگشت هدایت‌شده

## منابع
# سازگان‌شناسی

**سیستِماتیک** یا **سازگان‌شناسی** (به انگلیسی: Systematics) و به‌طور کاملتر **زی‌سازگان‌شناسی** یا **زیست‌سازگان‌شناسی** دانشی است که وظیفه اصلی‌اش تلاش برای درک تاریخ تکاملی حیات است. به بیانی دیگر، «سازگان‌شناسی» به آرایه‌شناسی جانداران با توجه به روابط میان آن‌ها در طی روند تکامل و سازگاری با محیط زندگیشان می‌پردازد؛ بنابراین یک سازگان‌شناس باید ضمن اشراف کلی به رده‌های عالی جانوران یا گیاهان، از روابط بین جانداران مورد مطالعه آگاهی کافی داشته و این روابط را به صورت رده‌بندی مورد استفاده عموم دربیاورد.

معمولاً هر سازگان‌شناس را بر اساس گروه مورد مطالعه، به آن گروه منتسب می‌کنند؛ مثلاً به فردی که سازگان‌شناسی ماهی‌ها را انجام می‌دهد سازگان‌شناس ماهی، به کسی که سامانه‌شناسی خانواده کپورماهیان را انجام می‌دهد، سازگان‌شناس کپورماهیان گفته می‌شود و … زمینه‌های مختلف دانش سازگان‌شناسی را بر اساس نوع صفاتی که به کار می‌برند نیز منتسب می‌کنند، مانند *سازگان‌شناسی ریختی* و *سازگان‌شناسی ملکولی*. همچنین بر اساس نوع مکتب آنها به *سازگان‌شناسی تبارشناسی* یا فیلوژنی، *سازگان‌شناسی مصنوعی و سازگان‌شناسی صوری و رقومی* نیز تقسیم می‌شوند. گرچه اغلب سازگان‌شناسی، آرایه‌شناسی و رده‌بندی (طبقه‌بندی) به صورت مترادف به کار می‌روند، ولی هریک تعریف و کاربرد خاص خود را دارد. در واقع طبقه‌بندی و آرایه‌شناسی زیرمجموعه‌های سازگان‌شناسی هستند، همان‌گونه که طبقه‌بندی زیرمجموعهٔ آرایه‌شناسی است؛ بنابراین سازگان‌شناسان اغلب «آرایه‌شناس» نیز هستند ولی همه آرایه‌شناسان سازگان‌شناس نیستند.

## منابع

* دانیل بروکس، جنین ان. کایرا، توماس آر. پلات، و مری اچ. پریتچارد. ۱۹۸۴. اصول و روش‌های سیستماتیک فیلوژنی (کتاب کاربردی). ترجمه یزدان کیوانی. انتشارات نقش مهر، ۱۳۸۴، تهران. ۷۴ ص.
* کیوانی، یزدان. ۱۳۸۷. خلاصه رده‌بندی فیلوژنتیکی ماهی‌ها. انتشارات دانشگاه صنعتی اصفهان. ۲۱۹ ص.
# داروینیسم همگانی

**داروینیسم همگانی** (انگلیسی: universal Darwinism) که همچنین با نام‌های **داروینیسم عمومی** (انگلیسی: generalized Darwinism)، **نظریه انتخاب همگانی** (انگلیسی: universal selection theory) یا **متافیزیک داروینی** (انگلیسی: Darwinian metaphysics) شناخته می‌شود، اشاره به رویکردهای گوناگونی دارد که دامنه نظریه داروینیسم را فرای حیطه اصلی فرگشت روی زمین گسترش می‌دهد. داروینیسم همگانی قصد دارد که نسخه‌ای عمومی از مکانیسم‌های تغییر، انتخاب و وراثت که توسط چارلز داروین پیشنهاد شده‌اند، تهیه کند که بتوانند به کار گرفته شوند تا فرگشت را در طیف گسترده‌ای از حیطه‌های دیگر شامل روان‌شناسی، اقتصاد، فرهنگ، پزشکی، علوم رایانه و فیزیک توضیح دهند.

نمونه‌هایی از الگوهایی که فرض شده است دستخوش تغییر و انتخاب و در نتیجه سازگاری می‌شوند، عبارتند از: ژن‌ها، ایده‌ها (میم‌ها)، نظریه‌ها، فناوری‌ها، نورون‌ها و ارتباطات آنها، کلمات، برنامه‌های کامپیوتری، شرکت‌ها، آنتی‌بادی‌ها، نهادها، سیستم‌های حقوقی و قضایی، حالت‌های کوانتومی و حتی جهان‌های کامل.

## منابع
# فرگشت به عنوان حقیقت و نظریه

بسیاری از دانشمندان و فیلسوفان علم، **فرگشت به عنوان حقیقت و نظریه** (به انگلیسی: Evolution as fact and theory)، توصیف کرده‌اند، عبارتی که به عنوان مقاله‌ای توسط دیرینه‌شناس استفان جی گولد در سال ۱۹۸۱ استفاده شد. او حقیقت در علم را به معنای داده‌هایی توصیف می‌کند که با قطعیت مطلق شناخته نمی‌شوند، اما «تا حدی تأیید شده‌اند که خودداری از موافقت موقت نادرست است». یک نظریه علمی توضیحی کاملاً مستدل از چنین حقایقی است. حقایق فرگشت از شواهد مشاهده‌هایی از فرآیندهای کنونی، از نقص جانداران موجود در ثبت نسب مشترک تاریخی، و از انتقال در پیشینهٔ فسیلی ناشی می‌شود. نظریه‌های فرگشتی توضیحی موقت برای این حقایق ارائه می‌دهند.

جمجمه‌های نخستی‌سانان که از موزه جانورشناسی تطبیقی ​​دانشگاه هاروارد تهیه شده‌اند.
## منابع
# پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی

**پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی** یا **پیامدهای اجتماعی نظریه فرگشتی**، قابل توجه بوده‌است. همان‌طور که توضیح علمی تنوع زندگی گسترش یافته‌است، اغلب با توضیحات جایگزین، گاهی بسیار گسترده شده‌است. از آنجایی که نظریه فرگشت شامل توضیحی دربارهٔ خاستگاه بشریت است، تأثیر عمیقی بر جامعه بشری گذاشته‌است. برخی به شدت پذیرش توضیح علمی را به دلیل مفاهیم مذهبی درک‌شده آن رد کرده‌اند (مثلاً رد ضمنی آفرینش ویزه انسان‌ها که احتمالاً در کتاب مقدس شرح داده شده‌است). این موضوع سبب تضاد شدید بین آفرینش و فرگشت در آموزش عمومی، عمدتاً در ایالات متحده شده‌است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Social effects of evolutionary theory». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ بهمن ۱۴۰۱.
# مناقشه آفرینش–فرگشت

مدال موزائیکی در کف سالن جوردن دانشگاه نوتردام
**مناقشه آفرینش–فرگشت** (همچنین **گفتمان آفرینش در برابر فرگشت** یا **گفتمان خاستگاه‌ها**) به مجادله‌هایی فرهنگی، سیاسی و مذهبی می‌پردازد که عموماً حول مسئلهٔ منشأ حیات و مقابله با پذیرش نسب مشترک انسان با جانداران دیگر جریان دارند. می‌توان از چارلز داروین به عنوان یکی از تأثیر گذارترین و مهم‌ترین اشخاص در طی این مناقشه نام برد که نظریه تکامل (فرگشت) را مطرح کرد.

## تاریخچه

مناقشه آفرینش–فرگشت، در اروپا و آمریکای شمالی، در اواخر قرن ۱۸ میلادی، آغاز شد، هنگامی که تفاسیر جدید از مدارک زمین‌شناختی منجر به نظریه‌های مختلفی از یک زمین کهن‌سال گشت، و یافته‌هایی از انقراض‌ها که در قالب *توالی زمین‌شناختی سنگواره* نشان داده شد، تفکرات اولیه فرگشت را برمی‌انگیخت [یا جرقه می‌زد]، به‌طور برجسته تفکر لامارکیسم. در انگلستان، در ابتدا این ایده‌های *تغییرات پیوسته* تهدیدی برای نظم اجتماعی «فیکس‌شده» به‌شمار می‌رفت، هم کلیسا و هم حاکمیت به دنبال خواباندن و واپس‌راندن آن ایده‌ها بودند.

## استدلال‌ها

## پانویس

## جستارهای وابسته

* طراحی هوشمند
* نظریه فرگشت#فرگشت و ادیان
* برهان نظم#فرگشت
* نظریه فرگشت
* خلقت‌گرایی

## منابع
# فرگشت خداباوری

**فرگشت خداباوری** یا **تکامل خداباوری** (به انگلیسی: Theistic evolution)، **فرگشت‌گرایی خداباوری**، **فرگشت هدایت‌شده خدا**، **تکامل الهی** یا **فرگشت الهی**، دیدگاه‌هایی هستند که تعلیمات آموزه‌های دینی دربارهٔ خدا را با درک نوین علمی دربارهٔ فرگشت زیستی قابل انطباق می‌دانند. فرگشت خداباوری خود یک تئوری علمی نیست، بلکه در باب چگونگی ارتباط علم فرگشت در حالت کلی با باورهای دینی، طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌های در تقابل با دیدگاه‌های خاص آفرینشی می‌باشد.

فرگشت خداباوری به اختصار، فرگشت‌گرایان الهی معتقدند که خدایی هست، آن خدا آفریننده جهان ماده و (نتیجتاً) همهٔ حیات در درون آن است، و فرگشت زیستی به سادگی فرایندی طبیعی در خلقت است؛ بنابراین نظر، فرگشت، به سادگی ابزاری است که خدا برای توسعه حیات بشر به کار گرفته‌است.

هواداران فرگشت الهی را می‌توان یکی از گروه‌هایی دانست که تعارض میان علم و دین را رد می‌کنند؛ یعنی، آن‌ها بر این باور هستند که نیازی به تناقض داشتن تعلیمات دینی دربارهٔ آفرینش و نظریات علمی وجود ندارد. هواداران این نظر گاهی چون داروین‌گرایان مسیحی توصیف می‌شوند.

بسیاری زیست‌شناسان فرگشتی به برخی اشکال خداباوری معتقد بوده‌اند. از جمله آلفرد راسل والاس که در مقاله مشترکی با چارلز داروین در ۱۸۵۸ از نظریه فرگشت از طریق انتخاب طبیعی پشتیبانی کرد. والاس، در سال‌های بعد، به نحوی مؤثر دادارباور بود که معتقد بود «جهان نامرئی روح»، حیات را علاوه بر هشیاری در جانوران و (به طرزی مجزا) در انسان‌ها ایجاد کرده بود.

## تعریف

فرانسیس کالینز فرگشت الهی را به این عنوان توصیف می‌کند که «فرگشت حقیقت دارد، اما این خدا است که آن را به حرکت درآورده»، و فرگشت الهی را پذیرای این مشخص می‌کند «که فرگشت همان‌طور که زیست‌شناسان توصیفش می‌کنند رخ داده‌است، اما بنا بر هدایت خدا».

## ارتباط با دیگر مواضع

### فرگشت خداباوری قرن ۱۹ میلادی

گیاه‌شناس آمریکایی آسا گری برای بیان نقطه نظر خود از عبارت فرگشت خداباوری (theistic evolution) در معنایی که در حال حاضر منسوخ است استفاده می‌کرد، که در کتاب ۱۸۷۶ میلادی خود با نام *جستارها و نقدهایی در رابطه با داروینیسم* مشهود است. وی استدلال می‌کرد که خدا جهش‌های مفید را برای هدایت‌کردن فرگشت تدارک می‌بیند.

### فرگشت خداباوری در اسلام

متفکرانی مانند یدالله سحابی (در کتاب قرآن و خلقت انسان)، محمود طالقانی (در کتاب پرتوی از قرآن)، و علی شریعتی از باورمندان به نظریه عدم تضاد فرگشت (تکامل) با توحید هستند. در جهان اسلام، محمد اقبال لاهوری نیز از معتقدان به نظریه تکامل موحدانه است. در تاریخ اسلام جریانهایی مانند جنبش عقل‌گرای اخوان الصفاء چنین اعتقادی داشتند.

مرتضی مطهری، نه تنها نظریه تکامل را ضدالهی نمی‌داند بلکه معتقد است که با اصل تکامل بهتر می‌توان دخالت قوه ای مدبر و هاوی را در وجود موجودات زنده و هدف‌مداری جهان اثبات کرد. مطهری داستان خلقت بشر در قرآن را زبان سمبلیک می‌داند و مصباح یزدی به فرض صحت این نظریه خلقت انسان را معجزه می‌داند و می‌گوید هدف قرآن هدایت است نه علمی. علامه طباطبائی بر تدریجی بودن خلقت تأکید دارد اما انواع زیستی را مجزا می‌داند. علی مشکینی (در کتاب تکامل در قرآن) معتقد است زبان قرآن با علوم هماهنگ است و نظریه تطور انواع با توحید ناسازگار نیست. احمدالحسن رهبر جمعیت مذهبی انصار المهدی در آثار خود مطالب مبسوطی در تأیید فرگشت دارد.

## جستارهای وابسته

* اولین نیای مشترک جهانی
* آخرین نیای مشترک جهانی
* فرگشت انسان
* بنیاد بایولوگوس
* هستی
* الهیات طبیعی
* طبیعت‌گرایی دینی
* خداباوری

## منابع