Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سرشت و پرورش

فرمانده ماموریت ۴۵/۴۶ ناسا، فضانورد اسکات کلی (راست) و برادرش، فضانورد سابق مارک کلی، در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۵ در مرکز فضایی جانسون در هوستون، تگزاس، با رسانه‌های خبری صحبت می‌کنند. موضوع صحبت، ماموریت یک ساله اسکات کلی در ایستگاه فضایی بین‌المللی است.
یکی از مشهورترین ستیزه‌های فکری در زیست‌شناسی و سایر علوم، ستیز **سرشت و پرورش** یا **طبیعت و تربیت** نام دارد. در این جدال، بحثِ اصلی بر سرِ این است که رفتار ما تا چه اندازه به وسیلهٔ وراثت (سرشت) و تا چه اندازه توسطِ محیط و یادگیری (تربیت) تعیین می‌شود؛ مثلاً چه میزان از شخصیت فرد از پیش توسطِ عواملِ ژنتیکی و چقدر از شخصیتِ فرد توسطِ تجربیاتِ محیطی و در طولِ زندگی شکل می‌گیرد.

## درهم‌آمیزی سرشت (طبیعت) و پرورش (تربیت)

در مورد مسئلهٔ سرشت و پرورش آنچه مسئله را پیچیده‌تر می‌کند این است که عواملِ سرشتی و تربیتی، خود نیز بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند یا به عبارتِ دیگر با یکدیگر برهمکنش دارند. به بیان دقیق‌تر، امروزه دیگر قادر نیستیم همانند گذشته عواملِ محیطی و ژنتیکی را به طورِ کامل از یکدیگر جدا فرض کنیم. حجمِ وسیعی از شواهد و مدارک حاکی از وجود برهمکنش و تاثیر دوسویه میان عواملِ محیطی و ژنتیکی موجود است. به عبارتِ دقیق تر، بسیاری از نمایه‌های محیطی که در دانش‌های رفتاری بکار می‌روند، خود از عواملِ ژنتیکی تاثیر می‌گیرند! برای مثال تا چندی پیش پرورش فرزندان توسطِ والدین یک عاملِ محیطیِ مطلق در نظر گرفته می‌شد. با این حال، امروزه شواهد و مدارک نشان می‌دهد که تفاوت‌های ژنتیکی، بر رفتارِ والدین در برابرِ فرزندانشان تاثیر می‌گذارد. تفاوت‌های ژنتیکی میانِ فرزندان نیز ممکن است در این زمینه نقش داشته باشد. برای مثال والدینی که در خانه کتاب‌های بیشتری دارند، فرزندانشان در مدرسه عملکرد بهتری دارند، اما این همبستگی لزوماً به معنای آن نیست که داشتنِ کتاب‌های زیاد در خانه علت محیطی برای عملکردِ بهترِ کودکان در مدرسه است. عواملِ ارثی ممکن است بر صفاتِ والدین مؤثر واقع شوند، که این صفات هم با تعداد کتابهایی که آنان در خانه دارند و هم با پیشرفت تحصیلی فرزندانِ آنها رابطه دارد. همچنین معلوم شده‌است عواملِ ژنتیکی در بسیاری از شاخص‌های به ظاهر محیطی، نظیرِ حوادثِ دورهٔ کودکی، رویدادهای زندگی و سایر موارد نقش دارند. به عبارتِ دیگر، اشخاص تا حدی به دلایلِ ژنتیکی، تجربیاتِ شخصی خود را می‌آفرینند.

## جستارهای وابسته

* ژنتیک
* فطرت

## منابع
# یونانی باستان

| یونانی باستان |
| --- |
| Ἑλληνική **Hellēnikḗ** |
| نمونه‌ای از متون یونانی باستان |
| منطقه | مدیترانه شرقی |
| تبار | هندواروپایی
* هلنی‌تبار
	+ **یونانی باستان**
 |
| سامانه نوشتاری | الفبای یونانی |
| کدهای زبان |
| ایزو ۲–۶۳۹ | `grc` |
| ایزو ۳–۶۳۹ | `grc` (شامل همه سطح‌های پیشانوین) |
| گلاتولوگ | `anci1242` |
| نقشهٔ یونان باستان |

آغاز *ادیسه* اثر هومر
**یونانی باستان** (Ἑλληνική *Hellēnikḗ*) جزء زبان‌های هندواروپایی از شاخهٔ زبان‌های هلنی‌تبار است که در دوران باستان طی سدهٔ نهم پیش از میلاد تا سدهٔ چهارم میلادی در سرزمین یونان رواج داشته‌است. ادبیات یونان باستان با هومر آغاز می‌شود و با نویسندگان شاعران و تاریخ‌نویسان بعدی ادامه می‌یابد. در دورهٔ رنسانس و پیشرفت‌های علمی برای نام‌گذاری علمی به‌ویژه در حیطهٔ زیست‌شناسی از زبان یونانی باستان استفاده شد. این زبان به الفبای یونانی باستان نوشته می‌شد.

زبان یونانی باستان به علت برخورداری از ادبیات غنی هنوز دوستداران فراوانی دارد. عدهٔ زیادی از مردم جهان مایل هستند آثار ارزشمند هومر، سوفکلس و آیسخولوس را به زبانی که این ادبیات در آن پدید آمده، مطالعه کنند. علاوه بر آن، هنوز از گنجینهٔ لغات این زبان برای واژه‌سازی علمی و فلسفی استفاده می‌شود.

ساکنان مسلمانِ شماری از دهکده‌های اطراف ترابزون در ترکیه به گویشی از یونانی سخن می‌رانند که به یونانی باستان نزدیک است.

## الفبا

الفبای یونانی ۲۴ حرف دارد که در زیر از راست به چپ مرتب گردیده‌اند:

|  |
| --- |
| **حروف بزرگ** |
| Α | Β | Γ | Δ | Ε | Ζ | Η | Θ | Ι | Κ | Λ | Μ | Ν | Ξ | Ο | Π | Ρ | Σ | Τ | Υ | Φ | Χ | Ψ | Ω |
| **حروف کوچک** |
| α | β | γ | δ | ε | ζ | η | θ | ι | κ | λ | μ | ν | ξ | ο | π | ρ | σ/ς | τ | υ | φ | χ | ψ | ω |

نام حروف به شکل زیر است:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Α α: آلفا
* Β β: بتا
* Γ γ: گاما
* Δ δ: دلتا
* Ε ε: اپسیلن
* Ζ ζ: زتا
* Η η: اتا
* Θ θ: تتا
 | * Ι ι: یوتا
* Κ κ: کاپا
* Λ λ: لامبدا
* Μ μ: موو
* Ν ν: نوو
* Ξ ξ: کی سی
* Ο ο: اُمیکرون
* Π π: پی
 | * Ρ ρ: رو
* Σ σ/ς: سیگما
* Τ τ: تاو
* Υ υ: آپسیلن
* Φ φ: فی
* Χ χ: خی
* Ψ ψ: پسی
* Ω ω: اُمگا
 |

## پانویس

## پیوند به بیرون

* نسخه آنلاین فرهنگ یونانی به انگلیسی LSJ
# بازکنش

تجمع پروانه‌ها به دلیل تابش نور
**گردی**، **گرایی**، **رَوی**، **بازکنش** یا **تاکتیسم** (به انگلیسی: Taxis)، جنبش یک موجود زنده در پاسخ به یک انگیزنده مانند نور، خوراک یا آب است. بازکنش نوعی پاسخ رفتاری ذاتی به‌شمار می‌رود.

## دسته‌بندی

بازکنش‌ها بر اساس نوع انگیزنده به دسته‌های گوناگون تقسیم می‌شوند:

1. بازکنش شیمیایی (Chemotaxis)
2. بازکنش مغناطیسی (Magnetotaxis)
3. بازکنش نوری (Phototaxis)
4. بازکنش جریان سیال (Rheotaxis)
5. بازکنش هوایی (Aerotaxis)
6. بازکنش رطوبتی (Hydrotaxis)
7. بازکنش بادی (Anemotaxis)
8. بازکنش گرانشی (Gravitaxis)
9. بازکنش جریان الکتریکی (Galvanotaxis)
10. بازکنش فشاری (Barotaxis)
11. بازکنش دمایی (Thermotaxis)
12. بازکنش تماسی (Thigmotaxis)
13. بازکنش آوایی (Phonotaxis)
14. بازکنش انرژی (Energy Taxis)

## نمونه‌ها

### بازکنش نوری

نور که بازکنش نوری را موجب می‌شود سبب حرکت برخی از جلبک‌ها به طرف روشنایی می‌گردد.

### بازکنش شیمیایی

مواد شیمیایی با بازکنش شیمیایی باعث حرکت برخی از باکتری‌ها مانند باکتریوم ترمو به طرف اکسیژن می‌شوند.

### بازکنش جریان سیال

حرکت ماهی‌ها بر خلاف جریان آب، نوعی بازکنش جریان سیال است که موجب حفظ موقعیت آنها می‌گردد. در برخی ماهی‌ها همراهی با جریان سیال نشان از بازکنش جریان سیال دارد.

## منابع

ویکی‌پدیا انگلیسی
# جاندار

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

**جانداران** سه دسته هستند: پروکاریوت‌ها، یوکاریوت‌ها، آرکی‌ها

سطوح مختلف طبقه‌بندی علمی.

---

سلسله مراتب هشت طبقه آرایه‌شناختی اصلی در طبقه‌بندی زیستی. طبقه‌های میانی جزئی‌تر نشان داده نشده‌اند.
**جاندار**، **موجود زنده**، **اُرگانیسم** (به انگلیسی: Organism) یا **اَندامْگان**، به معنای یک سامانهٔ زنده و پیچیده از اعضا است که با تأثیرشان بر یکدیگر، امکان سازگاری با محیط و تضمین بقا و پایداری کل آن جاندار را فراهم می‌کنند. جاندار در برابر بی‌جان قرار دارد.

واژهٔ ارگانیسم، از واژهٔ یونانی باستان Οργανον با آوایِش *organon* به معنی *ابزار* یا *وسیله* اقتباس شده است.

موجودات زنده با عامل‌های زیر از غیر زنده‌ها متمایز می‌شوند (جانداران همهٔ هفت ویژگی اول را با هم دارند):

(این ویژگی‌ها تنها در حالت طبیعی، سالم و بالغ می‌باشد)

1. نظم و ترتیب
2. هومئوستازی
3. تکوین
4. فرآیند جذب و استفاده از انرژی
5. پاسخ به محیط
6. زادآوری
7. سازش با محیط

اَندامگان‌ها (جانداران) گونه‌های گوناگونی دارند که عبارت‌اند از:

* آرکی‌ها
* پروکاریوت‌ها:
	1. باکتری‌ها
	2. باستانیان
* یوکاریوت‌ها:
	1. آغازیان (مانند جلبک‌ها)
	2. گیاهان
	3. قارچ‌ها
	4. جانوران (شامل انسان‌ها)

## طبیعی، سالم و بالغ

این سه ویژگی را همهٔ جانداران ندارند. برای نمونه قاطر که از جفت‌گیری خر نر و اسب ماده به‌وجود می‌آید یا یابو که از جفت‌گیری اسب نر و خر ماده به‌وجود می‌آید قابلیت تولید مثل ندارند. این موجود با آنکه جاندار به حساب می‌آید یکی از ویژگی‌های جانداران را ندارد؛ زیرا در حالت طبیعی نیست.

نمونهٔ دیگر نوزادان هستند. این‌ها با آن‌که جاندارند، ولی قابلیت زادآوری ندارند؛ زیرا در حالت بالغ نیستند.

## جُستارهای وابسته

* میکروب

## منابع
# آرایه (زیست‌شناسی)

سلسله مراتب طبقه‌بندی علمی
برای اینکه کار بررسی جانداران، اعم از جانوران و گیاهان، ساده‌تر شود، آن‌ها را رده‌بندی می‌کنند. در رده‌بندی جانداران، که به آن **آرایه‌شناسی** (تاکسونومی) هم گفته می‌شود، هر جانداری در جایگاه ویژه‌ای از نظر دسته‌بندی قرار می‌گیرد. به هر سطح از طبقه‌بندی، یک **آرایه** (Taxon) گفته می‌شود.

## رتبه‌های آرایه‌شناختی

در روشی به نام آرایه‌شناسی لینه‌ای اصطلاحات ویژه‌ای برای آرایه‌ها به‌کار می‌رود. اصطلاحات در رده‌بندی جانداران، از بزرگ به کوچک به صورت این شکل است:

## جستارهای وابسته

* آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی)
* تبارشاخه‌شناسی
* آرایه‌شناسی مردمی
* ردآرایه
* قوانین جهانی نام‌گذاری برای جلبک‌ها، قارچ‌ها و گیاهان
* کد بین‌المللی نام‌گذاری پروکاریوت‌ها
* قوانین جهانی نام‌گذاری برای جانوران
* رتبه آرایه‌شناختی
* رتبه آرایه‌شناختی
* طبقه‌بندی ویروس‌ها
* آرایه زباله‌دان

## منابع

* برابرهای واژه‌های علمی از:

عطری، مرتضی، واژه‌نامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلی‌سینا، ۱۳۸۴.
# حوزه (زیست‌شناسی)

سطوح مختلف طبقه‌بندی علمی.

---

سلسله مراتب هشت طبقه آرایه‌شناختی اصلی در طبقه‌بندی زیستی. طبقه‌های میانی جزئی‌تر نشان داده نشده‌اند.
درخت تبارزایی بر اساس داده‌های آران‌ای ریبوزومی تقسیم‌بندی باستانیان، باکتری‌ها و یوکاریوت‌ها را نشان می‌دهد. می‌توانید روی نام‌ها کلیک کنید.
درخت تبارزایشی که یوکاریوت‌ها قرمز، باستانیان سبز و باکتری‌ها آبی هستند.
مقایسه درخت سامانهٔ سه‌دامنه‌ای با فرضیهٔ یوسیت.
در آرایه‌شناسی زیستی، **حوزه** یا **دامنه** یا **قَلَمرو** یا **بالافرمانرو** (به انگلیسی: Domain) بالاترین طبقه آرایه‌شناختی جانداران است، که بالاتر از فرمانرو قرار گرفته است.
طبق سامانهٔ سه‌دامنه‌ای که در سال ۱۹۹۰ توسط کارل ووز پیشنهاد گردید، درخت تبارزایی به‌طور کلی از سه دامنه تشکیل شده است: باستانیان، باکتری‌ها و یوکاریوت‌ها.

طبقه‌بندی‌های متفاوت دیگری هم از زندگانی وجود دارند:

* سامانهٔ دوسلسله‌ای: یوکاریوت و پروکاریوت.
* سامانهٔ شش‌فرمانرویی: یوباکتری‌ها، آرکی‌باکتری‌ها، آغازیان، قارچ‌ها، گیاهان و جانوران.

هیچ‌کدام از این سه سامانه حیات غیرسلولی را شامل نمی‌شوند.

## جستارهای وابسته

* رده‌بندی علمی جانداران
* تبارزایی
* سامانه‌شناسی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Domain (biology)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ ژوئیه ۲۰۱۰.
# نام‌گذاری

**نامگذاری** (به انگلیسی: Nomenclature)، سیستمی از نام‌ها یا اصطلاحات یا قواعد تشکیل این اصطلاحات در یک رشته خاص از هنر یا علوم است. اصول نام‌گذاری از قراردادهای نسبتاً غیررسمی گفتار روزمره گرفته تا اصول، قوانین و توصیه‌های مورد توافق بین‌المللی که بر شکل‌گیری و استفاده از اصطلاحات تخصصی مورد استفاده در علمی و سایر رشته‌ها حاکم است، متفاوت است.

نام‌گذاری «اشیا» بخشی از ارتباطات عمومی انسان با استفاده از واژگان و زبان است: این جنبه‌ای از آرایه‌شناسی روزمره است زیرا افراد موضوعات تجربه خود را به همراه شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها شناسایی می‌کنند که ناظران آنها را شناسایی، نامگذاری و طبقه‌بندی می‌کنند. استفاده از نام‌ها، به‌عنوان انواع مختلف اسم‌هایی که در زبان‌های مختلف تعبیه شده‌اند، نام‌گذاری را به زبان‌شناسی نظری مرتبط می‌کند، در حالی که نحوه ساختار ذهنی انسان‌ها در جهان در رابطه با معانی کلمات و تجربه، به فلسفه زبان مربوط می‌شود.

علم نام‌شناسی، مطالعه نام‌های خاص و خاستگاه آن‌ها، شامل موارد زیر است: انسان‌شناسی (مرتبط با نام‌های انسان، از جمله نام‌های شخصی، نام‌های نام خانوادگی و نام خودمانی (مستعار)). جای‌نام‌شناسی (مطالعه نام مکان‌ها) و ریشه‌شناسی (ریشه، تاریخچه و استفاده از نام‌ها) که از طریق زبان‌شناسی تطبیقی و توصیفی آشکار می‌شود.

نیاز علمی به سیستم‌های ساده، پایدار و پذیرفته‌شده بین‌المللی برای نام‌گذاری اشیاء جهان طبیعت، بسیاری از سیستم‌های نام‌گذاری رسمی را ایجاد کرده‌است. احتمالاً شناخته‌شده‌ترین این سیستم‌های نام‌گذاری، پنج رمز برای نام‌گذاری زیستی هستند که بر نام‌های علمی لاتین جانداران حاکم است.

## منابع
# کدهای نام‌گذاری

**کدهای نام‌گذاری** یا **شناسه‌های نام‌گذاری** (به انگلیسی: Nomenclature codes) قوانین مختلفی هستند که بر نام‌گذاری جانداران زنده نظارت می‌کنند. استانداردسازی نام علمی جانداران زیستی به پژوهشگران اجازه می‌دهد تا دربارهٔ یافته‌ها (از جمله کشف گونه‌های جدید) بحث کنند.

همان‌طور که مطالعهٔ زیست‌شناسی به‌طور فزاینده‌ای تخصصی شده است، کدهای خاصی برای انواع مختلف جانداران اتخاذ شده است.

**کدهای نام‌گذاری** قوانین مختلفی هستند که بر نام‌گذاری آرایه‌شناسی زیستی حاکم هستند، هر کدام در حوزهٔ وسیع ارگانیسم‌های خود. برای یک کاربر نهایی که تنها با نام گونه‌ها سر و کار دارد، با آگاهی از اینکه گونه‌ها به تیره‌ها قابل انتساب هستند، ممکن است قابل توجه نباشد که بیش از یک کد وجود دارد، اما فراتر از این سطح ابتدایی، این کدها در شیوهٔ کارشان بسیار متفاوت هستند.

## نام‌گذاری دونامی

در آرایه‌شناسی، **نام‌گذاری دونامی** یا **نام‌گذاری دوجمله‌ای** ("سامانهٔ نام‌گذاری دوجمله‌ای") که **نام‌گذاری دودویی** نیز نامیده می‌شود، یک سیستم رسمی برای نام‌گذاری گونه‌های جانداران زنده است که با دادن نامی متشکل از دو بخش به هر یک از آنها انجام می‌شود که هر دو از شکل‌های دستوری لاتین استفاده می‌کنند، اگرچه می‌توانند بر اساس کلماتی از زبان‌های دیگر باشند. چنین نامی، **نام دوجمله‌ای** (که ممکن است به‌طور خلاصه فقط با "binomial" نوشته شود)، **binomen**، **نام binominal** یا **نام علمی** نامیده می‌شود؛ به‌طور غیررسمی‌تر، از نظر تاریخی نیز **نام لاتین** نامیده می‌شود. در ICZN نیز، این سیستم **نام‌گذاری دونامی** نامیده می‌شود، "binomi'N'al" با "N" پیش از "al"، که یک خطای تایپی نیست، به معنای "سامانهٔ نام‌گذاری دونامی" است.

بخش اول از نام - *نام عمومی* - گونه ای را که گونه به آن تعلق دارد شناسایی می‌کند، در حالی که بخش دوم - **نام خاص** یا **اسم خاص** - گونه را در درون گونه تشخیص می‌دهد. به عنوان مثال، انسان‌های مدرن متعلق به جنس *هومو* هستند و در این جنس به گونه‌های *هومو ساپینس* تعلق دارند. *تیرانوسوروس رکس* احتمالاً به‌طور گسترده‌ای شناخته شده‌ترین دو نام است.

## جستارهای وابسته

* نامگذاری دوجمله‌ای
* نامگذاری گیاه‌شناسی
* نامگذاری شیمیایی
* نام مشترک
* نامگذاری جانورشناسی
* درخت زندگی (زیست‌شناسی)

## منابع
# آگوستن پیرامو دوکاندول

| آگوستین پیرامو دوکاندول |
| --- |
|  |
| زادهٔ | ۴ فوریهٔ ۱۷۷۸ ژنو , سوئیس |
| درگذشت | ۹ سپتامبر ۱۸۴۱ (۶۳ سال) ژنو , سوئیس |
| ملیت | سویسی |
| **پیشینه علمی** |
| شاخه(ها) | گیاه شناسی , برزشناسی , جغرافیای گیاهی |
|  |

**آگوستین پیراموس دو کاندول** (به فرانسوی: Augustin Pyramus de Candolle)( زاده چهارم فوریه ۱۷۷۸ - در گذشت نهم سپتامبر ۱۸۴۱), گیاه‌شناس فرانسوی تبار سویسی که خانواده‌اش در گریز از آزار مذهبی از سرزمین نیاکان خود، پروانس، رخت به به ژنو کشیده بودند در موطن نو زاده شد. با اینکه در کودکی دچار هیدوسفالی حادّ شد این بیماری را پشت سر گذارد. نبوغ او از جمله در ابداع رده بندی نوینی از گیاهان نمایان است.

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی، با مقایسه با متن دو سطری عربی
# جان لیندلی

| جان لیندلی |
| --- |
|  |
| زادهٔ | ۵ فوریهٔ ۱۷۹۹ |
| درگذشت | ۱ نوامبر ۱۸۶۵ (۶۶ سال) |
| ملیت | بریتانیا |
| محل تحصیل | Norwich School |
| جوایز | مدال پادشاهی (۱۹۵۷) |
| **پیشینه علمی** |
| شاخه(ها) | * گیاه‌شناسی
* Orchidology
 |
| محل کار | Horticultural Society |
|  |

**جان لیندلی** (انگلیسی: John Lindley; ۵ فوریهٔ ۱۷۹۹ – ۱ نوامبر ۱۸۶۵) یک دانشمند در زمینه گیاه‌شناسی اهل بریتانیا بود.

وی همچنین برنده جوایزی همچون مدال پادشاهی شده‌است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «John Lindley». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۴.
* «John\_Lindley». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون
# گرده‌شناسی

گرده کاج در زیر میکروسکوپ
**گرده‌شناسی** یا **پالینولوژی** (انگلیسی: Palynology) به دانش مطالعه ذرات و گرده‌های گیاهی گفته می‌شود. در گرده‌شناسی کلاسیک نمونه ذرات گردآوری‌شده از هوا، آب و نهشته‌های رسوبی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد. وضعیت و منشأ ارگانیک یا غیرارگانیک این ذرات به گرده‌شناس امکان شناسایی شرایط زیستی و محیطی منشأ ذرات را می‌دهد.

گرده‌شناسی دانشی میان‌رشته‌ای و شاخه‌ای از علوم زمین (زمین‌شناسی) و علوم زیستی (زیست‌شناسی و به‌ویژه گیاه‌شناسی) به‌شمار می‌رود. گرده‌شناسی چینه‌شناختی شاخه‌ای از ریزدیرین‌شناسی و دیرین‌گیاه‌شناسی است که به مطالعه گرده‌های سنگواره‌ای از دوران پرکامبرین تا هولوسن می‌پردازد.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Palynology». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۶.
# ریخت‌شناسی (زیست‌شناسی)

**ریخت‌شناسی،ریختارشناسی** یا **مورفولوژی** (به انگلیسی: Morphology) در زیست‌شناسی عبارتست از دانش شناخت شکل ظاهری و ساختمان بیرونی موجودات زنده و ویژگی‌های ساختاری آنها. این مفهوم در برابر کاراندام‌شناسی است که به مطالعه کارکرد اندام‌ها می‌پردازد.

ریخت‌شناسی شامل جوانب مختلف ظاهر بیرونی (شکل، ساختار، رنگ، الگو) و همچنین شکل و ساختار اندام داخلی چون استخوان و دیگر اندام‌ها می‌شود.

## ریشه‌شناسی

واژهٔ «مورفولوژی» از ریشهٔ یونانی morphé = ریخت و lógos = مطالعه گرفته شده‌است. مفهوم زیستی ریخت‌شناسی توسط یوهان ولفگانگ گوته (۱۷۹۰) و به‌طور مستقل توسط آناتومیست و فیزیولوژیست آلمانی کارل فردریش بورداخ (۱۸۰۰) توسعه یافت.

گاهی عبارت ریخت‌شناسی مولکولی (molecular morphology) برای توصیف ساختارها و اجزای مولکولی چون پلی‌مرها و آران‌ای استفاده می‌شود.

## ریخت‌شناسی و طبقه‌بندی

بیشتر آرایه‌ها از نظر ریخت‌شناسانه با دیگر آرایه‌ها تفاوت دارند. معمولاً آرایه‌های نزدیک به هم بیشتر از آرایه‌های دور به هم شباهت دارند. البته در گونه‌های کریپتیک با وجود شباهت ظاهری فراوان، از نظر تولید مثلی جدا از هم هستند. برعکس، گاهی برخی گونه‌ها از نظر ظاهری به خاطر فرگشت هم‌گرا یا تقلید شبیه هم بوده، ولی از نظر تولید مثلی مجزا هستند. مشکل وقتی بیشتر می‌شود که دو داده که از لحاظ تحلیل‌های ریخت‌شناسانه دو گونه مجزا به‌شمار می‌آیند؛ ولی با استفاده از تحلیل دی‌ان‌ای، معلوم شود که در واقع یک گونه هستند.

## جستارهای وابسته

* آناتومی مقایسه‌ای
* فنوتیپ
* فنتیپ
* آپومورفی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Morphology (biology)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۰.
# کاریوتیپ

کاریوتیپ یک انسان مذکر پس از رنگ‌آمیزی با روش گیمسا
**کاریوتیپ** (به فرانسوی: Caryotype) فرایند به تصویر کشیدن مجموعه کروموزوم‌های موجود در سلول‌های یک جاندار به‌منظور بررسی محتوای کروموزومی، وضعیت کروموزوم‌ها، تعداد آن‌ها و بررسی اختلال و ناهنجاری‌های کروموزومی است. در این فرایند، مجموعه‌ای از کروموزوم‌های یک گونه با توجه به تعداد، شکل، اندازه، موقعیت سانترومرها، الگوی اتصال و تفاوت‌های ظاهری و فیزیکی مرتب‌سازی و به تصویر کشیده می‌شوند. معمولاً بزرگ‌ترین کروموزومِ را به عنوانِ کروموزومِ شمارهٔ ۱، کروموزومی که پس از آن از همه بزرگ‌تر است کروموزومِ شمارهٔ ۲ و سایر کروموزوم‌ها را بر اساس شکل، اندازه، محل قرارگیری سانترومرها، مرتب و شماره‌گذاری می‌کنند. کاریوتایپ تعداد کروموزوم‌های یک جاندار و شکل ظاهری آن‌ها در هنگام مشاهده با میکروسکوپ الکترونیکی را نشان می‌دهد. آماده‌سازی و مطالعهٔ کاریوتایپ‌ها از مباحث اصلی علم سیتوژنتیک است.

کاریوتیپ‌ها موارد استفادهٔ زیادی در علوم پایه و پزشکی دارند. برخی از این موارد شامل شناسایی عملکردها و فرایندهای سلولی، ارتباطات فرگشتی گونه‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها و مطالعات در مورد بیماری‌های ژنتیکی می‌باشد. یکی از کاربردهای اصلی کاریوتیپ‌ها بررسی بیماری‌ها و مشکلات کروموزومی در انسان است. برخی از این بیماری‌ها عبارت اند از: نشانگان داون، نشانگان ترنر، سندرم کلاین‌فلتر، سندرم پاتو و نشانگان ادواردز

## شرح

وضعیت کروموزوم‌های یک فرد و تغییرات احتمالی عددی یا ساختاری آن‌ها با انجام آزمایش کاریوتیپ مشخص می‌شود. این روش تنها روش بررسی کروموزوم‌ها نیست. به‌عنوان مثال، آنالیز کروموزوم‌ها در سوسپانسیون مایع با استفاده از تکنیک فلو سایتومتری در طول ۳۵ سال گذشته کاربردهای فراوانی پیدا کرده‌است. آنالیز کروموزوم‌ها با استفاده از فلوسایتومتری نیاز به یک FACS (fluorescent –activated cell sorter) با دو منبع لیزر دارد.

## ناهنجاری‌های قابل بررسی

مشکلات و ناهنجاری‌های کروموزومی قابل بررسی با استفاده از آزمایش کاریوتایپ عبارت‌اند از:

تغییرات تعدادی کروموزوم‌ها، ظاهر و وضعیت نامتعارف کروموزوم‌ها، حذف شدن، معکوس شدن یا دوبرابر شدن‌های گسترده در رشته‌های دی‌ان‌ای، جابه‌جایی کروموزومی، آنیوپلوئیدی، وقوع تریزومی‌ها، مشکلات میتوزی مانند پدیدهٔ عدم جدایی کروموزوم‌ها

## یادداشت

## منابع

* Hashimoto, K. (1992-10). "[Flow karyotyping and chromosome sorting]". *Nihon Rinsho. Japanese Journal of Clinical Medicine*. **50** (10): 2484–2488. ISSN 0047-1852. PMID 1447820. `{{cite journal}}`: Check date values in: `|date=` (help)
* *اصول ژنتیک پزشکی امری*.

 کروموزوم
 (107 - 1010 bp)
 DNA
 ژن
 (103 - 106 bp)
 عملکرد

The image above contains clickable linksیک ژن ناحیه ای از DNA است که عملکرد را مشخص می‌کند. یک کروموزوم شامل یک رشته طولانی از DNA بوده که حاوی ژن‌های زیادی است. یک کروموزوم انسانی می‌تواند تا ۵۰۰ میلیون جفت باز DNA با هزاران ژن داشته باشد.
# پراکندگی گونه

نقشه دامنه پراکنش گونه‌ای نشان‌دهنده منطقه‌ای است که افراد یک گونه را می‌توان یافت. این یک نقشه دامنه پراکنش از *Juniperus communis* , درخت ارس معمولی است.
**پراکندگی گونه** (به انگلیسی: Species distribution) یا **پراکنش گونه** (به انگلیسی: Species dispersion) روشی است که در آن یک آرایه زیستی به صورت فضایی مرتب می‌شود. محدوده جغرافیایی پراکندگی یک آرایه خاص، محدوده آن است که اغلب به صورت مناطق سایه‌دار روی نقشه نشان داده می‌شود. الگوهای پراکندگی بستگی به مقیاسی که در آن دیده می‌شود تغییر می‌کند، از آرایش افراد در یک واحد کوچک خانواده، تا الگوهای درون یک جمعیت یا پراکkدگی کلی گونه به عنوان یک کل (دامنه پراکنش). پراکندگی گونه‌ها را نباید با پراکنش زیستی اشتباه گرفت، که عبارت است از جابجایی افراد به دور از منطقه مبدأ خود یا از یک مرکز جمعیتی با تراکم بالا.

## دامنه یا محدوده

در زیست‌شناسی، **دامنه** یا **محدوده** (Range) یک گونه، منطقه جغرافیایی است که آن گونه را می‌توان در آن یافت. در این دامنه، پراکندگی ساختار کلی جمعیت گونه است، در حالی که پراکنش (dispersion) تغییر در تراکم جمعیت آن است.

 سه نوع اصلی پراکندگی جمعیت در یک محدوده منطقه‌ای (از بالا به پایین) یکنواخت (uniform)، تصادفی (random) و دسته‌ای (clumped) هستند.
## جستارهای بیشتر

* مهاجرت جانوران
* جغرافیای زیستی
* پراکندگی جهان‌میهنی

## منابع
# همجا

گیاهان کوزه‌دار هم‌میهن، *Nepenthes jamban* (چپ) و *Nepenthes lingulata* (راست) در جنگل کوهستانی بالایی سوماترا
در زیست‌شناسی، دو گونه یا جمعیت زمانی **هم‌میهن** یا **همجا** (به انگلیسی: Sympatric) هستند که در یک منطقه جغرافیایی وجود داشته باشند و به‌طور پیوسته با یکدیگر مواجه شوند. یک جمعیت در ابتدا با هم آمیختگی که به دو یا چند گونه مجزا تقسیم می‌شود که دارای یک محدوده مشترک هستند، نمونه‌ای از گونه‌زایی هم‌بوم است. چنین گونه‌زایی ممکن است محصول جداسازی تولیدمثلی باشد - که از زنده ماندن یا توانایی تولید مثل فرزندان دورگه جلوگیری می‌کند و در نتیجه جریان ژن را کاهش می‌دهد. - که منجر به واگرایی ژنتیکی می‌شود. گونه‌زایی هم‌میهنی ممکن است، اما لازم نیست، از طریق تماس ثانویه ایجاد شود، که به گونه‌زایی یا واگرایی در گونه‌زایی ناهمجا و به دنبال آن گسترش دامنه منجر به ناحیه هم‌میهنی اشاره دارد. گونه‌ها یا آرایه‌های هم‌میهن در تماس ثانویه ممکن است با هم دورگه شوند یا نشوند.

 کوکوی خالدار، هم‌میهن با زاغی
هم‌بومی (Syntopy) یک مورد خاص از هم‌میهنی است. به معنای وقوع مشترک دو گونه در یک زیستگاه در یک زمان است. درست مانند اصطلاح گسترده‌تر هم‌میهنی، «هم‌بومی» به ویژه برای گونه‌های نزدیک که ممکن است دورگه یا حتی گونه‌های خواهر باشند استفاده می‌شود. گونه‌های هم‌میهنی با هم در یک منطقه اتفاق می‌افتند، اما لزوماً مانند گونه‌های هم‌بوم دارای موقعیت‌های مشابهی نیستند. نواحی هم‌بومی مورد توجه است زیرا امکان مطالعه شیوهٔ همزیستی گونه‌های مشابه را بدون رقابت با یکدیگر فراهم می‌کند.

## منابع
# تنوع زیستی آلفا

در بوم‌شناسی، **تنوع آلفا** (**α-تنوع**) میانگین تنوع گونه‌ای در یک زیستگاه در مقیاس محلی است. این اصطلاح توسط رابرت ویتاکر همراه با اصطلاحات تنوع بتا (تنوع β) و تنوع گاما (تنوع γ) معرفی شد. ایده ویتاکر این بود که تنوع کل گونه‌ها در یک چشم‌انداز (تنوع گاما) توسط دو چیز متفاوت تعیین می‌شود، میانگین تنوع گونه‌ای در زیستگاه‌ها در مقیاس محلی‌تر (تنوع آلفا) و تمایز بین آن مکان‌ها (تنوع بتا).

## نمونه‌ها

تنوع آلفا را می‌توان هم در چشم‌اندازهای منقرض‌شده و هم در چشم‌اندازهای موجود محاسبه کرد.

### نمونه‌هایی از مطالعات تنوع آلفای منقرض‌شده

* بقای جوامع دوزیستان و خزندگان از طریق انقراض پرمین-تریاس
* سازماندهی مجدد جوامع دریایی اعماق اردوویسین

### نمونه‌هایی از مطالعات تنوع آلفا موجود

* تنوع بالای درختان در سراسر جنگل‌های آمازون در اکوادور

## جستارهای وابسته

* تنوع زیستی بتا
* تنوع زیستی تاریک
* تنوع زیستی زتا
* تنوع زیستی گاما

## منابع

## پیوند به بیرون

* An explanation of many specific biodiversity terms using illustrations, University of Wisconsin–Stevens Point