# مالاریا

| مالاریا |
| --- |
|  |
| انگل مالاریا در حال اتصال به گلبول قرمز |
| تلفظ | * ‎/məˈlɛəriə/‎
 |
| تخصص | بیماری عفونی |
| نشانه‌ها | تب بالا هر ۲۴ تا ۷۲ ساعت بسته به نوع انگل (معمولاً تا ۴۱ تا ۴۲ درجه سانتیگراد)، استفراغ، سردرد، پوست زرد |
| عوارض | حمله صرع، کما، اختلال عملکرد اندام، کم‌خونی، مالاریای مغزی |
| دورهٔ معمول آغاز | معمولاً ۱۰ تا ۱۵ روز پس از مواجه؛ بستگی به انگل دارد. |
| علت | *پلاسمودیوم* ناشی از پشه‌های *آنوفل* |
| روش تشخیص | آزمایش خون، آزمایش‌های تشخیص آنتی‌ژن |
| پیشگیری | پشه‌بند، دفع حشرات، کنترل پشه‌ها، داروها |
| دارو | داروهای ضد مالاریا |
| فراوانی | ۲۴۹ میلیون (۲۰۲۲) |
| مرگ‌ومیر | ۶۰۸٬۰۰۰ (۲۰۲۲) |

مالاریا (به انگلیسی: Malaria) یک بیماری عفونی منتقله از طریق پشه است که مهره‌داران و پشه‌های آنوفل را مبتلا می‌کند. مالاریای انسانی نشانه‌هایی را ایجاد می‌کند که معمولاً شامل تب، خستگی، استفراغ و سردرد است. در موارد شدید، می‌تواند باعث یرقان، تشنج، کما یا مرگ‌ومیر شود. نشانه‌ها معمولاً ۱۰ تا ۱۵ روز پس‌از گزیده شدن توسط پشه آنوفل آلوده شروع می‌شوند. اگر بیماری به درستی درمان نشود، ممکن است ماه‌ها بعد در این افراد مجدداً عود کند. در کسانی که اخیراً از عفونت جان سالم به در برده‌اند، عفونت مجدد معمولاً نشانه‌های خفیف‌تری ایجاد می‌کند. اگر فرد در معرض مداوم مالاریا قرار نگیرد، این مقاومت نسبی طی ماه‌ها تا سال‌ها از بین می‌رود. خود پشه‌ها از مالاریا آسیب می‌بینند، این امر باعث کاهش طول عمر در پشه‌های آلوده می‌شود.

مالاریا توسط یوکاریوت‌های تک‌سلولی از جنس پلاسمودیوم ایجاد می‌شود. این بیماری منحصراً از طریق نیش پشه‌های آنوفل ماده آلوده منتقل می‌شود. نیش پشه، انگل‌ها را از بزاق پشه وارد خون می‌کند. انگل‌ها به کبد می‌روند، جایی که در آن بالغ می‌شوند و تولید مثل می‌کنند. پنج گونه پلاسمودیوم معمولاً انسان را آلوده می‌کنند. سه گونه مرتبط با موارد شدیدتر عبارتند از: پلاسمودیوم فالسیپاروم (که مسئول اکثریت قاطع مرگ‌ومیرهای ناشی از مالاریا است)، پلاسمودیوم ویواکس، و پلاسمودیوم ناولزی (مالاریای بوزینه‌ای که سالانه هزاران نفر را مبتلا می‌کند). پلاسمودیوم اووال و پلاسمودیوم مالاریه عموماً نوع خفیف‌تری از مالاریا را ایجاد می‌کنند. مالاریا معمولاً با بررسی میکروسکوپی خون با استفاده از گستره خون روی لام یا با تست‌های تشخیصی سریع مبتنی بر آنتی‌ژن تشخیص داده می‌شود. روش‌هایی که از واکنش زنجیره‌ای پلیمراز برای تشخیص DNA انگل استفاده می‌کنند نیز توسعه یافته‌اند، اما به دلیل هزینه و پیچیدگی، در مناطقی که مالاریا شایع است، به‌طور گسترده مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

خطر ابتلا به بیماری را می‌توان با پیشگیری از گزش پشه از طریق استفاده از پشه‌بند و دفع‌کننده حشرات، یا با اقدامات کنترل پشه مانند سمپاشی با حشره‌کش‌ها و تخلیه آب‌های راکد کاهش داد. داروهای متعددی برای پیشگیری از مالاریا برای مسافرانی که به مناطقی با شیوع بالا سفر می‌کنند، در دسترس است. مصرف دوزهای متناوب از داروی ترکیبی سولفادوکسین/پیریمتامین در نوزادان و پس‌از سه‌ماهه اول بارداری در مناطقی با میزان بالای مالاریا توصیه می‌شود. تا سال ۲۰۲۳، دو واکسن مالاریا توسط سازمان جهانی بهداشت تأیید شده است. درمان توصیه‌شده برای مالاریا ترکیبی از داروهای ضد مالاریا است که شامل آرتمیسینین می‌شود. داروی دوم می‌تواند مفلوکین (با توجه به پتانسیل سمیّت و احتمال مرگ‌ومیر)، لومفانترین یا سولفادوکسین/پیریمتامین باشد. در صورت عدم دسترسی به آرتمیسینین، می‌توان از کینین به همراه داکسی‌سایکلین استفاده کرد. در مناطقی که این بیماری شایع است، به دلیل نگرانی از افزایش مقاومت دارویی، در جایی که امکان‌پذیر است، پیش‌از شروع درمان، باید وجود مالاریا تأیید شود. مقاومت بین انگل‌ها نسبت به چندین داروی ضدمالاریا ایجاد شده است؛ برای مثال، پلاسمودیوم فالسیپاروم مقاوم به کلروکین در بیشتر مناطق مستعد مالاریا گسترش یافته است و مقاومت به آرتمیسینین در بخش‌هایی از مناطق جنوب شرق آسیا به یک مشکل تبدیل شده است.

این بیماری در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری که در نوار وسیعی در اطراف خط استوا قرار دارند، شیوع بالایی دارد. این مناطق شامل بخش بزرگی از کشورهای جنوب صحرای آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین هستند. بر اساس تخمین‌ها در سال ۲۰۲۳، حدود ۲۶۳ میلیون مورد مالاریا در سراسر جهان منجر به مرگ‌ومیر ۵۹۷هزار نفر شد. حدود ۹۵٪ از موارد ابتلا و مرگ‌ومیر در کشورهای جنوب صحرای آفریقا رخ داده است. نرخ‌های ابتلا به بیماری از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ کاهش یافته است، اما از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱ افزایش پیدا کرد. طبق گزارش یونیسف، در سال ۲۰۲۱ تقریباً در هر دقیقه، یک کودک زیر پنج سال بر اثر مالاریا جان خود را از دست داده است، و «بسیاری از این مرگ‌ومیرها قابل پیشگیری و درمان هستند». مالاریا معمولاً با فقر مرتبط است و تأثیر منفی قابل توجهی بر توسعه اقتصادی دارد. در آفریقا، تخمین زده می‌شود که مالاریا به دلیل افزایش هزینه‌های خدمات مراقبت سلامت، از دست دادن توانایی کار و تأثیرات جانبی بر گردشگری، سالانه ۱۲ میلیارد دلار آمریکا ضرر به دنبال داشته باشد. میزان ابتلا به مالاریا در هند با ۶۹٪ کاهش از ۶٫۴ میلیون مورد در سال ۲۰۱۷ به دو میلیون مورد در سال ۲۰۲۳ رسیده است. به همین ترتیب، مرگ‌ومیر تخمینی ناشی از مالاریا در همان دوره، از ۱۱٬۱۰۰ نفر به ۳٬۵۰۰ نفر کاهش یافت (۶۸٪ کاهش).

مدت: 3 دقیقه و 36 ثانیه3:36زیرنویس‌ دردسترس.CCخلاصه‌ای از بیماری مالاریا (زبان انگلیسی)
الگو:TOC level

## اتیمولوژی

اصطلاح مالاریا از ایتالیایی قرون وسطایی گرفته شده است: *mala aria* به معنای «هوای بد»، بخشی از فرضیه میاسما؛ این بیماری قبلاً به دلیل ارتباطش با باتلاق‌ها و مرداب‌ها، تب نوبه یا تب مرداب نامیده می‌شد. این اصطلاح حداقل در اوایل سال ۱۷۶۸ در انگلیسی ظاهر شد. مالاریا زمانی در بیشتر مناطق اروپا و آمریکای شمالی شایع بود، اما دیگر اندمیک نیست، اگرچه موارد وارداتی آن رخ می‌دهد. مطالعه علمی مالاریا، مالاریاشناسی نامیده می‌شود.

## علائم و نشانه‌ها

علائم اصلی مالاریا
بزرگسالان مبتلا به مالاریا معمولاً دچار لرز و تب می‌شوند، که به‌طور کلاسیک در حملات دوره‌ای پاروکسیسمال حدود شش ساعت طول می‌کشد و به دنبال آن دوره‌ای از تعریق و تسکین تب - و هم‌چنین سردرد، خستگی، ناراحتی شکمی و درد ماهیچه - وجود دارد. کودکان معمولاً نشانه‌های عمومی‌تری دارند: تب، سرفه، استفراغ و اسهال.

تظاهرات اولیه این بیماری - که در عفونت با همه گونه‌های انگل مالاریا مشترک است - مشابه نشانه‌های آنفلوانزا است، و می‌تواند شبیه دیگر بیماری‌ها مانند سپتیسمی، گاستروانتریت و بیماری‌های ویروسی باشد. این علائم ممکن‌است شامل سردرد، تب، لرز، درد مفاصل، استفراغ، کم‌خونی همولیتیک، یرقان، وجود هموگلوبین در ادرار، آسیب شبکیه چشم، و تشنج باشد.

نشانه کلاسیک مالاریا، حملات پاروکسیسمال است - وقوع چرخه‌ای از احساس ناگهانی سرماخوردگی که با لرز و سپس تب و تعریق همراه است، این حملات در عفونت‌های پلاسمودیوم ویواکس و پلاسمودیوم اووال، هر دو روز یک‌بار (تب ترشیان) و در پلاسمودیوم مالاریه، هر سه روز یک‌بار (تب کوارتان) رخ می‌دهد. عفونت پلاسمودیوم فالسیپاروم می‌تواند باعث تب راجعه، در هر ۳۶ تا ۴۸ ساعت، یا تب خفیف‌تر و تقریباً پیوسته شود.

نشانه‌ها معمولاً طی ۱۰ تا ۱۵ روز پس‌از اولین نیش پشه آغاز می‌شوند، اما ممکن است در برخی از گونه‌های پلاسمودیوم ویواکس، چند ماه پس‌از آلودگی نیز بروز کنند. مسافرانی که داروهای پیشگیرانه مالاریا مصرف می‌کنند، ممکن است پس‌از قطع مصرف داروها، نشانه‌هایی را نشان دهند.

مالاریای شدید معمولاً توسط پلاسمودیوم فالسیپاروم (که اغلب به آن مالاریای فالسیپاروم گفته می‌شود) ایجاد می‌شود. نشانه‌های مالاریای فالسیپاروم ۹ تا ۳۰ روز پس‌از عفونت بروز می‌کند. افراد مبتلا به مالاریای مغزی اغلب نشانه‌های نورولوژیک از جمله وضعیت غیرطبیعی بدن، نیستاگموس، فلج نگاه کونژوگه (ناتوانایی چشم‌ها در چرخیدن همزمان در یک جهت)، اپیستوتونوس، تشنج یا کما را نشان می‌دهند.

### عوارض

مالاریا عوارض جدی متعددی دارد، از جمله ایجاد دیسترس تنفسی که در ۲۵٪ از بزرگسالان و ۴۰٪ از کودکان مبتلا به مالاریای شدید پلاسمودیوم فالسیپاروم رخ می‌دهد. علل احتمالی شامل جبران تنفسی اسیدوز متابولیک، ادم ریوی غیرقلبی، پنومونی همزمان و کم‌خونی شدید است. اگرچه سندرم دیسترس تنفسی حاد در کودکان خردسال مبتلا به مالاریای شدید، نادر است اما در ۵ تا ۲۵ درصد از بزرگسالان و تا ۲۹ درصد از زنان باردار رخ می‌دهد. عفونت همزمان HIV و مالاریا، نرخ مورتالیتی را افزایش می‌دهد. نارسایی کلیه یکی از ویژگی‌های تب آب سیاه است، که در آن هموگلوبین آزادشده از گلبول‌های قرمز لیزشده به درون ادرار نشت می‌کند.

عفونت با پلاسمودیوم فالسیپاروم ممکن است منجر به مالاریای مغزی شود، نوعی مالاریای شدید که شامل انسفالوپاتی می‌شود. این بیماری با سفید شدن شبکیه چشم همراه است که می‌تواند یک علامت بالینی مفید در تمایز مالاریا از دیگر علل تب باشد. بزرگ شدن طحال، بزرگ شدن کبد یا هر دوی آنها، سردرد شدید، افت قند خون، و وجود هموگلوبین در ادرار همراه با نارسایی کلیه ممکن است رخ دهند. عوارض ممکن است شامل خون‌ریزی خودبه‌خودی، کوآگولوپاتی و شوک باشد.

مالاریای مغزی می‌تواند طی چهل‌وهشت ساعت پس‌از آشکار شدن اولین نشانه عفونت، منجر به مرگ‌ومیر شود.

مالاریا در دوران بارداری می‌تواند باعث مرده‌زایی، مرگ‌ومیر نوزادان، سقط جنین و کم‌وزنی هنگام تولد شود، به‌ویژه در عفونت پلاسمودیوم فالسیپاروم، و هم‌چنین در عفونت پلاسمودیوم ویواکس.

## علت

چرخه زندگی انگل‌های مالاریا: اسپوروزوئیت‌ها توسط نیش پشه وارد بدن می‌شوند. وقتی به کبد می‌رسند، به هزاران مروزوئیت تبدیل می‌شوند. مروزوئیت‌ها گلبول‌های قرمز خون را آلوده کرده و تکثیر می‌شوند و گلبول‌های قرمز بیشتری را آلوده می‌کنند. برخی از انگل‌ها گامتوسیت‌ها را تشکیل می‌دهند که توسط پشه جذب می‌شوند و چرخه زندگی را ادامه می‌دهند.
مالاریا در اثر عفونت با انگل‌های جنس پلاسمودیوم ایجاد می‌شود. در انسان، مالاریا توسط شش گونه پلاسمودیوم ایجاد می‌شود: پلاسمودیوم فالسیپاروم، پلاسمودیوم مالاریه، پلاسمودیوم اووال کارتیسی، پلاسمودیوم اووال والیکری، پلاسمودیوم ویواکس و پلاسمودیوم ناولزی. از میان افراد آلوده، پلاسمودیوم فالسیپاروم شایع‌ترین گونه شناسایی‌شده (حدود ۷۵٪) و پس‌از آن پلاسمودیوم ویواکس (حدود ۲۰٪) است. اگرچه پلاسمودیوم فالسیپاروم به‌طور سنتی عامل اکثر مرگ‌ومیرها است، شواهد اخیر نشان می‌دهد که مالاریای پلاسمودیوم ویواکس، تقریباً به اندازه عفونت پلاسمودیوم فالسیپاروم، با شرایط بالقوه تهدیدکننده زندگی مرتبط است. پلاسمودیوم ویواکس، به نسبت، در خارج از آفریقا شایع‌تر است. مواردی از عفونت‌های انسانی با چندین گونه پلاسمودیوم که منشأ آنها از کپی‌های بزرگ هستند، ثبت شده است اما به جز گونه پلاسمودیوم ناولزی - که یک گونه زونوتیک (با منشأ حیوانی) که باعث مالاریا در میمون‌های ماکاک می‌شود - این موارد عمدتاً از اهمیت سلامت عمومی محدودی برخوردارند.

پشه‌های آنوفل در ابتدا با خوردن خون فرد یا حیوانی که قبلاً به پلاسمودیوم آلوده شده است، به پلاسمودیوم آلوده می‌شوند. سپس انگل‌ها معمولاً از طریق نیش پشه آنوفل آلوده وارد بدن می‌شوند. برخی از این انگل‌های تلقیح‌شده، به نام «اسپوروزوئیت‌ها»، احتمالاً در پوست باقی می‌مانند، اما برخی دیگر از طریق جریان خون به کبد می‌روند و در آنجا به هپاتوسیت‌ها حمله می‌کنند. آنها به مدت ۲ تا ۱۰ روز در کبد رشد کرده و تقسیم می‌شوند، به‌طوری‌که هر هپاتوسیت آلوده در نهایت تا ۴۰هزار انگل را در خود جای می‌دهد. هپاتوسیت‌های آلوده تجزیه می‌شوند و سلول‌های پلاسمودیوم مهاجم، به نام «مروزوئیت‌ها»، را در جریان خون آزاد می‌کنند. در خون، مروزوئیت‌ها به سرعت به گلبول قرمز‌های خون حمله می‌کنند و طی ۲۴ تا ۷۲ ساعت تکثیر می‌شوند و ۱۶ تا ۳۲ مروزوئیت جدید را تشکیل می‌دهند. گلبول‌های قرمز آلوده، لیز می‌شوند و مروزوئیت‌های جدید، گلبول‌های قرمز جدید را آلوده می‌کنند و در نتیجه چرخه‌ای ایجاد می‌شود که به‌طور مداوم تعداد انگل‌ها را در فرد آلوده افزایش می‌دهد. در طول این چرخه عفونت، بخش کوچکی از انگل‌ها تکثیر نمی‌شوند، بلکه به انگل‌های مرحله جنسی اولیه به نام «گامتوسیت‌های» نر و ماده تبدیل می‌شوند. این گامتوسیت‌ها به مدت ۱۱ روز در مغز استخوان رشد می‌کنند، سپس به گردش خون بازمی‌گردند تا توسط نیش پشه دیگری جذب شوند. گامتوسیت‌ها پس‌از ورود به بدن پشه، تولیدمثل جنسی انجام می‌دهند و در نهایت اسپوروزوئیت‌های دختر را تشکیل می‌دهند که به غدد بزاقی پشه مهاجرت می‌کنند تا هنگام نیش پشه به میزبان جدید تزریق شوند.

عفونت کبد هیچ نشانه‌ای ایجاد نمی‌کند؛ تمام نشانه‌های مالاریا ناشی از عفونت گلبول‌های قرمز خون است. نشانه‌ها زمانی ایجاد می‌شوند که بیش از حدود ۱۰۰هزار انگل در هر میلیلیتر خون وجود داشته باشد. بسیاری از نشانه‌های مرتبط با مالاریای شدید ناشی از تمایل پلاسمودیوم فالسیپاروم به اتصال به دیواره رگ‌های خونی است که منجر به آسیب به رگ‌های آسیب‌دیده و بافت اطراف آن می‌شود. انگل‌هایی که در عروق خونی ریه محبوس می‌شوند، در ایجاد نارسایی تنفسی نقش دارند. در مغز نیز، به کما منجر می‌شوند. در جفت، منجر به نوزادان کم‌وزن هنگام تولد و زایمان نارس می‌شوند و خطر سقط جنین و مرده‌زایی را افزایش می‌دهند. تخریب گلبول‌های قرمز خون در طول عفونت اغلب باعث ایجاد کم‌خونی می‌شود که با کاهش تولید گلبول‌های قرمز جدید در طول عفونت تشدید می‌شود.

فقط پشه‌های ماده از خون تغذیه می‌کنند؛ پشه‌های نر از شهد گیاهان تغذیه می‌کنند و بیماری را منتقل نمی‌کنند. پشه‌های ماده از جنس آنوفل ترجیح می‌دهند شب‌ها تغذیه کنند. آنها معمولاً با تاریک شدن هوا شروع به جست‌وجوی غذا می‌کنند و تا شب به این کار ادامه می‌دهند تا زمانی که موفق شوند. بااین‌حال، در آفریقا، به دلیل استفاده گسترده از پشه‌بند، آنها زودتر، پیش‌از زمان استفاده از پشه‌بند، شروع به گزش می‌کنند. انگل‌های مالاریا هم‌چنین می‌توانند از طریق انتقال خون منتقل شوند، اگرچه این مورد نادر است.

### عود مالاریا

نشانه‌های مالاریا می‌تواند پس‌از دوره‌های مختلف بدون نشانه، دوباره عود کند. بسته به علت بیماری، عود را می‌توان به‌صورت ظهور مجدد نشانه‌های بیماری، عود بیماری یا عفونت مجدد طبقه‌بندی کرد. ظهور مجدد نشانه‌های بیماری زمانی است که نشانه‌ها پس‌از یک دوره بدون نشانه، به دلیل از بین نبردن انگل‌های مرحله خونی با درمان کافی، دوباره بازمی‌گردند. عود بیماری زمانی است که نشانه‌ها پس‌از حذف انگل‌ها از خون، اما به‌صورت هیپنوزوئیت‌های نهفته در سلول‌های کبدی باقی مانده‌اند، دوباره ظاهر می‌شوند. عود بیماری معمولاً میان ۸ تا ۲۴ هفته پس‌از نشانه‌های اولیه رخ می‌دهد و اغلب در عفونت‌های ناشی از پلاسمودیوم ویواکس و پلاسمودیوم اووال مشاهده می‌شود. موارد مالاریای پلاسمودیوم ویواکس در مناطق معتدل، اغلب شامل زمستان‌گذرانی توسط هیپنوزوئیت‌ها است، به‌طوری که عود بیماری در سال پس‌از گزش پشه آغاز می‌شود. عفونت مجدد به این معنی است که انگل‌ها به‌طور کامل از بدن حذف شده‌اند اما انگل‌های جدیدی مجدداً وارد بدن شده‌اند. عفونت مجدد، به راحتی از عود و ظهور مجدد نشانه‌های بیماری قابل تمایز نیست، اگرچه عود عفونت طی دو هفته پس‌از پایان درمان معمولاً به شکست درمان نسبت داده می‌شود. افراد ممکن است در صورت مواجهه با عفونت‌های مکرر، تا حدودی مصونیت پیدا کنند.

## پاتوفیزیولوژی

ریزنگار جفت در یک مرده‌زایی ناشی از مالاریای مادر. رنگ‌آمیزی H&E. گلبول‌های قرمز بدون هسته هستند؛ رنگ‌آمیزی آبی/سیاه در ساختارهای قرمز روشن (گلبول‌های قرمز) نشان‌دهنده هسته‌های بیگانه ناشی از انگل هستند.
ریزنگار الکترونی از یک گلبول قرمز آلوده به پلاسمودیوم فالسیپاروم (مرکز) که «گره‌ها» ی پروتئین‌های چسبنده را نشان می‌دهد
عفونت مالاریا از طریق دو مرحله ایجاد می‌شود: مرحله‌ای که کبد را درگیر می‌کند (فاز اگزو اریتروسیتی) و مرحله‌ای که گلبول‌های قرمز یا اریتروسیت‌ها را درگیر می‌کند (فاز اریتروسیتی). وقتی یک پشه آلوده پوست فرد را برای خوردن خون سوراخ می‌کند، اسپوروزوئیت‌های موجود در بزاق پشه وارد جریان خون شده و به کبد مهاجرت کرده و در آنجا هپاتوسیت‌ها را آلوده می‌کنند و به مدت ۸ تا ۳۰ روز به روش غیرجنسی و بدون نشانه تکثیر می‌شوند.

پس‌از یک دوره بالقوه نهفته در کبد، این ارگانیسم‌ها تمایز یافته و هزاران مروزوئیت تولید می‌کنند که پس‌از پاره کردن سلول‌های میزبان خود، به درون خون فرار کرده و گلبول‌های قرمز خون را آلوده می‌کنند تا مرحله اریتروسیتی از چرخه زندگی را آغاز کنند. انگل با پیچیدن خود در غشای سلولی سلول کبدی میزبان آلوده، بدون شناسایی از کبد فرار می‌کند.

این انگل‌ها به روش غیرجنسی درون گلبول‌های قرمز خون تکثیر می‌شوند و به‌صورت دوره‌ای از آنها خارج می‌شوند تا گلبول‌های جدیدی را آلوده کنند. این چرخه تکراری منجر به امواج هماهنگ مروزوئیت‌ها می‌شود که از گلبول‌های قرمز خون فرار کرده و به آنها حمله می‌کنند و الگوهای تب مشخصی را ایجاد می‌کنند.

برخی از اسپوروزوئیت‌های پلاسمودیوم ویواکس بلافاصله به مروزوئیت‌های فاز اگزو اریتروسیتی تبدیل نمی‌شوند، بلکه هیپنوزوئیت‌هایی تولید می‌کنند که برای دوره‌هایی از چند ماه (معمولا ۷ تا ۱۰ ماه) تا چند سال به‌صورت نهفته باقی می‌مانند. پس‌از یک دوره نهفتگی، آنها دوباره فعال می‌شوند و مروزوئیت‌ها را تولید می‌کنند. هیپنوزوئیت‌ها مسئول دوره کمون طولانی و عودهای دیرهنگام در عفونت‌های پلاسمودیوم ویواکس هستند، اگرچه وجود آنها در پلاسمودیوم اووال نامشخص است.

این انگل نسبتاً در برابر حمله سیستم ایمنی بدن محافظت می‌شود، زیرا در بیشتر چرخه زندگی انسانی خود درون کبد و سلول‌های خونی ساکن است و از دید سیستم ایمنی بدن تقریباً پنهان می‌ماند. بااین‌حال، سلول‌های خونی آلوده در گردش خون درون طحال از بین می‌روند. برای جلوگیری از این سرنوشت، انگل پلاسمودیوم فالسیپاروم پروتئین‌های چسبنده‌ای را بر روی سطح سلول‌های خونی آلوده به نمایش می‌گذارد، این امر باعث می‌شود گلبول‌های خونی به دیواره رگ‌های خونی کوچک بچسبند و در نتیجه، انگل از گردش در جریان خون عمومی و طحال پنهان بماند. انسداد ریزرگ‌ها نشانه‌هایی مانند آنچه در مالاریای جفت دیده می‌شود، ایجاد می‌کند. گلبول‌های قرمز پنهان‌شده می‌توانند از سد خونی مغزی عبور کرده و باعث مالاریای مغزی شوند.

### مقاومت ژنتیکی

با توجه به میزان بالای مورتالیتی و موربیدیتی ناشی از مالاریا - به‌ویژه گونه‌های پلاسمودیوم فالسیپاروم - این بیماری بیشترین فشار انتخابی را بر ژنوم انسان در تاریخ اخیر وارد کرده است. چندین عامل ژنتیکی باعث ایجاد مقاومت در برابر آن می‌شوند، از جمله صفت سلول داسی‌شکل، صفات تالاسمی، کمبود گلوکز-۶-فسفات دهیدروژناز، و عدم وجود آنتی‌ژن‌های دافی روی گلبول‌های قرمز خون.

تأثیر صفت سلول داسی‌شکل بر ایمنی مالاریا، برخی از مبادلات تکاملی را که به دلیل مالاریای بومی رخ داده‌اند، به تصویر می‌کشد. صفت سلول داسی‌شکل باعث تغییر در مولکول هموگلوبین در خون می‌شود. به‌طور معمول، گلبول‌های قرمز خون شکلی بسیار انعطاف‌پذیر و مقعرالطرفین دارند که به آنها اجازه می‌دهد از مویرگ‌های باریک عبور کنند؛ بااین‌حال، هنگامی که مولکول‌های اصلاح‌شده هموگلوبین S در معرض مقادیر کم اکسیژن قرار می‌گیرند یا به دلیل کم‌آبی بدن به هم فشرده می‌شوند، می‌توانند به یکدیگر بچسبند و رشته‌هایی تشکیل دهند که باعث می‌شود سلول به شکل داسی خمیده درآید. در این رشته‌ها، مولکول درگرفتن یا آزاد کردن اکسیژن به اندازه کافی مؤثر نیست و سلول آنقدر انعطاف‌پذیر نیست که بتواند آزادانه گردش کند. در مراحل اولیه مالاریا، انگل می‌تواند باعث داسی شدن گلبول‌های قرمز آلوده شود و بنابراین آنها زودتر از گردش خون حذف می‌شوند. این امر باعث کاهش دفعات تکمیل چرخه زندگی انگل‌های مالاریا در سلول می‌شود. افرادی که هموزیگوت هستند (دارای دو کپی از آلل غیرطبیعی هموگلوبین بتا) به کم‌خونی داسی‌شکل مبتلا می‌شوند، درحالی‌که افراد هتروزیگوت (دارای یک آلل غیرطبیعی و یک آلل طبیعی) بدون ابتلا به کم‌خونی شدید، در برابر مالاریا مقاوم هستند. اگرچه امید به زندگی کوتاه‌تر برای افراد دارای وضعیت هموزیگوت، تمایل به کاهش بقای این صفت دارد، اما این صفت به دلیل مزایایی که شکل هتروزیگوت فراهم می‌کند، در مناطق مالاریاخیز حفظ شده است.

### اختلال عملکرد کبد

اختلال عملکرد کبد ناشی از مالاریا غیرمعمول است و فقط در افرادی رخ می‌دهد که از قبل یک بیماری کبدی دیگر مانند هپاتیت ویروسی یا بیماری مزمن کبدی دارند. این سندرم گاهی هپاتیت مالاریا نامیده می‌شود. اگرچه این یک اتفاق نادر در نظر گرفته شده است، وقوع هپاتوپاتی مالاریا به‌ویژه در جنوب شرقی آسیا و هند افزایش یافته است. اختلال عملکرد کبد در افراد مبتلا به مالاریا با احتمال بیشتر عوارض و مرگ‌ومیر مرتبط است.

### تأثیر بر پاسخ به واکسن

عفونت مالاریا بر پاسخ‌های ایمنی پس‌از واکسیناسیون برای بیماری‌های مختلف تأثیر می‌گذارد. برای مثال، مالاریا پاسخ‌های ایمنی به واکسن‌های پلی‌ساکاریدی را سرکوب می‌کند. یک راه‌حل بالقوه، ارائه درمان قطعی پیش‌از واکسیناسیون در مناطقی است که مالاریا وجود دارد.

## تشخیص

گستره خون روی لام، استاندارد طلایی تشخیص مالاریا است.
اشکال حلقه‌ای و گامتوسیت‌های پلاسمودیوم فالسیپاروم در خون انسان
با توجه به ماهیت غیراختصاصی نشانه‌های مالاریا، تشخیص معمولاً بر اساس نشانه‌ها و سابقه سفر انجام می‌شود و سپس با تست آزمایشگاهی برای تشخیص وجود انگل در خون (تست انگل‌شناسی) تأیید می‌شود. در مناطقی که مالاریا شایع است، سازمان جهانی بهداشت به پزشکان توصیه می‌کند در هر فردی که تب دارد یا دمای فعلی بالای ۳۷٫۵ درجه سانتی‌گراد بدون هیچ علت واضح دیگری دارد، به مالاریا مشکوک شوند. در کودکانی که علائم کم‌خونی دارند، باید به مالاریا مشکوک شد: کف دست‌های رنگ‌پریده (کم‌خونی) یا تست آزمایشگاهی که سطح هموگلوبین زیر ۸ گرم در دسی‌لیتر خون را نشان می‌دهد. در مناطقی از جهان که مالاریا کم یا اصلاً وجود ندارد، WHO توصیه می‌کند فقط افرادی که در معرض ابتلا به مالاریا هستند (معمولا به منطقه بومی مالاریا سفر می‌کنند) و تب بدون دلیل مشخص دارند، تست بدهند.

در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، تست‌ها کم است و تنها حدود یک چهارم (۲۸٪) از کودکان مبتلا به تب در سال ۲۰۲۱ مشاوره پزشکی یا تست تشخیصی سریع دریافت کرده‌اند. در خصوص تست‌ها، یک شکاف ۱۰ درصدی میان ثروتمندترین و فقیرترین کودکان وجود داشت (۳۳٪ در مقایسه با ۲۳٪). علاوه‌بر این، نسبت بیشتری از کودکان در شرق و جنوب آفریقا (۳۶٪) نسبت به غرب و مرکز آفریقا (۲۱٪) این تست‌ها را انجام دادند. طبق گزارش یونیسف، ۶۱٪ از کودکان مبتلا به تب در سال ۲۰۲۱ برای مشاوره یا درمان به مراکز سلامت یا ارائه‌دهندگان خدمات درمانی ارجاع داده شدند. هم‌چنین نابرابری‌هایی بر اساس ثروت مشاهده می‌شوند، به‌طوری که تفاوت ۱۸ درصدی در رفتار مراجعه برای دریافت مراقبت میان کودکان در ثروتمندترین (۷۱٪) و فقیرترین (۵۳٪) خانوارها وجود دارد.

مالاریا معمولاً با بررسی میکروسکوپی گستره خون روی لام یا تست‌های تشخیصی سریع مبتنی بر آنتی‌ژن (RDT) تأیید می‌شود. میکروسکوپی - یعنی بررسی خون رنگ‌آمیزی‌شده با گیمسا زیر میکروسکوپ نوری - استاندارد طلایی برای تشخیص مالاریا است. میکروسکوپیست‌ها معمولاً هم یک «گستره خون ضخیم روی لام» را بررسی می‌کنند که به آنها امکان می‌دهد تعداد زیادی از سلول‌های خونی را در مدت زمان کوتاهی اسکن کنند و هم «گستره خون نازک روی لام» را که به آنها امکان می‌دهد انگل‌های منفرد را به وضوح ببینند و گونه‌های پلاسمودیوم آلوده‌کننده را شناسایی کنند. در شرایط معمول آزمایشگاهی میدانی، یک میکروسکوپیست می‌تواند انگل‌ها را زمانی تشخیص دهد که حداقل ۱۰۰ انگل در هر میکرولیتر خون وجود داشته باشد، که تقریباً در محدوده پائین‌تر عفونت علامت‌دار قرار دارد. تشخیص میکروسکوپی تا حدودی نیازمند منابع زیادی است و به پرسنل آموزش‌دیده، تجهیزات خاص و تهیه مداوم اسلایدهای میکروسکوپی و رنگ‌آمیزی نیاز دارد.

در مکان‌هایی که میکروسکوپ در دسترس نیست، مالاریا با RDTها تشخیص داده می‌شود، تست‌های سریع آنتی‌ژن که پروتئین‌های انگل را در نمونه خون انگشت تشخیص می‌دهند. انواع RDTها به‌صورت تجاری در دسترس هستند که پروتئین‌های انگلی مانند پروتئین غنی از هیستیدین ۲ (که فقط پلاسمودیوم فالسیپاروم را تشخیص می‌دهد)، لاکتات دهیدروژناز یا آلدولاز را هدف قرار می‌دهند. تست HRP-2 به‌طور گسترده‌ای در آفریقا، جایی که پلاسمودیوم فالسیپاروم غالب است، استفاده می‌شود. بااین‌حال، از آنجایی که HRP-2 تا پنج هفته پس‌از درمان عفونت در خون باقی می‌ماند، تست HRP-2 گاهی نمی‌تواند تشخیص دهد که فرد در حال حاضر به مالاریا مبتلا است یا قبلاً به آن مبتلا بوده است. علاوه‌بر این، برخی از انگل‌های پلاسمودیوم فالسیپاروم در منطقه آمازون فاقد ژن HRP-2 هستند و تشخیص را پیچیده می‌کنند. برخی از گونه‌های پلاسمودیوم فالسیپاروم هم‌چنین دارای حذف ژنتیکی ژن‌های کدکننده آنتی‌ژن HRP-2 هستند که منجر به نتایج منفی کاذب احتمالی می‌شود. تست‌های سریع هم‌چنین قادر به کمّی‌سازی بار انگلی در یک فرد نیستند. RDTها سریع بوده و به آسانی در مکان‌هایی که فاقد آزمایشگاه‌های تشخیصی کامل هستند، به کار گرفته می‌شوند. بااین‌حال، آنها اطلاعات بسیار کمتری نسبت به میکروسکوپ ارائه می‌دهند و گاهی اوقات کیفیت آنها از تولیدکننده‌ای به تولیدکننده دیگر و از یک مجموعه به مجموعه دیگر متفاوت است.

تست‌های سرولوژیکی برای تشخیص آنتی‌بادی‌های ضدپلاسمودیوم از خون تولید شده‌اند، اما به دلیل حساسیت و اختصاصیت نسبتاً ضعیف آنها برای تشخیص مالاریا استفاده نمی‌شوند. تست‌های تکثیر اسید نوکلئیک با حساسیت بالا توسعه یافته‌اند، اما به دلیل هزینه نسبتاً بالا و اختصاصیت پائین برای تشخیص عفونت‌های فعال، به‌صورت بالینی مورد استفاده قرار نمی‌گیرند.

### طبقه‌بندی

سازمان جهانی بهداشت مالاریا را به دو دسته «شدید» یا «بدون عارضه» طبقه‌بندی می‌کند. در صورت وجود هر یک از معیارهای زیر، مالاریا شدید تلقی می‌شود، در غیر این صورت، مالاریا بدون عارضه در نظر گرفته می‌شود.

کاهش هوشیاری
ضعف قابل توجه به‌طوری که فرد قادر به راه رفتن نیست
ناتوانی در تغذیه
دو یا چند تشنج
فشار خون پائین (کمتر از ۷۰ میلی‌متر جیوه در بزرگسالان و ۵۰ میلی‌متر جیوه در کودکان)
مشکلات تنفسی
شوک گردش خون
نارسایی کلیه یا وجود هموگلوبین در ادرار
مشکلات خون‌ریزی یا هموگلوبین کمتر از ۵۰ گرم/لیتر (۵ گرم/دسی‌لیتر)
ادم ریوی
قند خون کمتر از ۲٫۲ میلی‌مول/لیتر (۴۰ میلی‌گرم/دسی‌لیتر)
اسیدوز یا سطح لاکتات بیشتر از ۵ میلی‌مول/لیتر
سطح انگل در خون بیش از ۱۰۰هزار در هر میکرولیتر در مناطق با شدت انتقال کم، یا ۲۵۰هزار در هر میکرولیتر در مناطق با شدت انتقال بالا

مالاریای مغزی به‌عنوان یک مورد شدید از مالاریای ناشی از پلاسمودیوم فالسیپاروم تعریف می‌شود که با نشانه‌های نورولوژیک از جمله کما (با مقیاس کمای گلاسکو کمتر از ۱۱ یا مقیاس کمای بلانتیر کمتر از ۳)، یا کمایی که پس‌از تشنج بیش از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد، بروز می‌کند.

## پیشگیری

یک پشه آنوفل استفنسی اندکی پس از خون‌خواری از انسان (قطره خون اضافی دفع شده است). این پشه یکی از ناقل‌های مالاریا است و کنترل پشه‌ها راه مؤثری برای کاهش بروز مالاریا است.
روش‌های مورد استفاده برای پیشگیری از مالاریا شامل داروها، از بین بردن پشه‌ها و پیشگیری از گزش است. از سال ۲۰۲۳، دو واکسن مالاریا وجود دارد که توسط سازمان جهانی بهداشت برای استفاده در کودکان تأیید شده‌اند: RTS,S و R-21؛ وجود مالاریا در یک منطقه، مستلزم ترکیبی از تراکم بالای جمعیت انسانی، تراکم بالای جمعیت پشه آنوفل و میزان بالای انتقال از انسان به پشه و از پشه به انسان است. اگر هر یک از این موارد به اندازه کافی کاهش یابد، انگل در نهایت از آن منطقه ناپدید می‌شود، همان‌طور که در آمریکای شمالی، اروپا و بخش‌هایی از خاورمیانه اتفاق افتاد. بااین‌حال، اگر انگل از کل جهان ریشه‌کن نشود، در صورتی که شرایط محیطی به ترکیبی برگردد که تولیدمثل انگل را تسهیل کند، می‌تواند دوباره مستقر شود. علاوه‌بر این، با کاهش تراکم جمعیت، هزینه به ازای هر نفر برای از بین بردن پشه‌های آنوفل افزایش می‌یابد و این امر در برخی مناطق از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نیست.

پیشگیری از مالاریا در درازمدت ممکن است مقرون‌به‌صرفه‌تر از درمان این بیماری باشد، اما هزینه‌های اولیه مورد نیاز برای بسیاری از فقیرترین افراد جهان غیرقابل دسترس است. تفاوت زیادی در هزینه برنامه‌های کنترل (یعنی حفظ اندمیسیتی پائین) و حذف میان کشورها وجود دارد. برای مثال، در چین - که دولت آن در سال ۲۰۱۰ استراتژی خود را برای ریشه‌کنی مالاریا در استان‌های چین اعلام کرد - سرمایه‌گذاری مورد نیاز، تنها بخش کوچکی از هزینه‌های عمومی دولت در بخش سلامت است. در مقابل، تخمین زده می‌شود که اجرای یک برنامه مشابه در تانزانیا تقریباً یک‌پنجم بودجه سلامت عمومی این کشور هزینه داشته باشد. در سال ۲۰۲۱، سازمان جهانی بهداشت تأیید کرد که چین مالاریا را ریشه‌کن کرده است. در سال ۲۰۲۳، سازمان جهانی بهداشت تأیید کرد کشورهای آذربایجان، تاجیکستان و بلیز مالاریا را ریشه‌کن کرده‌اند.

در مناطقی که مالاریا شایع است، کودکان زیر پنج سال اغلب دچار کم‌خونی می‌شوند که گاهی اوقات به دلیل مالاریا است. تجویز داروهای ضدمالاریای پیشگیرانه به کودکان مبتلا به کم‌خونی در این مناطق، سطح گلبول‌های قرمز خون را کمی بهبود می‌بخشد، اما بر خطر مرگ‌ومیر یا نیاز به بستری شدن در بیمارستان تأثیری ندارد.

### کنترل پشه

مردی که در آب راکد در منطقه کانال پاناما (۱۹۱۲) نفت می‌پاشد
کنترل ناقل به روش‌هایی اطلاق می‌شود که برای کاهش مالاریا از طریق کاستن سطوح انتقال آن توسط پشه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. برای محافظت فردی، موثرترین دفع‌کننده‌های حشرات بر پایه DEET یا پیکاریدین هستند. بااین‌حال، شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد دفع‌کننده پشه‌ها بتوانند از عفونت مالاریا پیشگیری کنند. پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش (ITN) و سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن (IRS) مؤثر هستند، معمولاً برای پیشگیری از مالاریا استفاده شده‌اند و استفاده از آنها سهم قابل توجهی در کاهش مالاریا در قرن ۲۱ام داشته است. ITNها و IRS ممکن است برای ریشه‌کنی این بیماری کافی نباشند، زیرا اثربخشی این مداخلات به عواملی چون تعداد افرادی که از پشه‌بند استفاده می‌کنند، تعداد شکاف‌های موجود در حشره‌کش‌ها (مناطق با پوشش پائین)، عدم محافظت افراد در خارج از خانه و افزایش پشه‌های مقاوم به حشره‌کش‌ها بستگی دارد. ایجاد تغییرات در خانه‌های افراد برای پیشگیری از قرار گرفتن در معرض پشه‌ها می‌تواند یک اقدام پیشگیرانه مهم در طولانی‌مدت باشد.

### پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش (ITN)

پشه بند در حال استفاده
پشه‌بندها به دور نگه داشتن پشه‌ها از افراد کمک می‌کنند و میزان عفونت و انتقال مالاریا را کاهش می‌دهند. پشه‌بندها مانع کاملی نیستند و اغلب با حشره‌کشی که برای کشتن پشه طراحی شده است، پیش‌از اینکه پشه فرصت پیدا کند از تور عبور کند، پوشانده می‌شوند. تخمین زده می‌شود که پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش دو برابر پشه‌بندهای بدون حشره‌کش مؤثر هستند و در مقایسه با عدم استفاده از پشه‌بند، بیش از ۷۰٪ محافظت ایجاد می‌کنند. میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۸، استفاده از ITNها جان حدود ۲۵۰هزار نوزاد را در کشورهای جنوب صحرای آفریقا نجات داد. طبق گزارش یونیسف، تنها ۳۶٪ از خانوارها در سال 2019 ITN کافی برای همه اعضای خانواده داشتند. در سال ۲۰۰۰، حدود ۱٫۷ میلیون نفر (۱٫۸٪) از کودکان آفریقایی که در مناطقی از جهان با شیوع بالای مالاریا زندگی می‌کردند، توسط ITN محافظت شدند. این تعداد در سال ۲۰۰۷ به ۲۰٫۳ میلیون (۱۸٫۵٪) کودک آفریقایی که از ITNها استفاده می‌کردند، افزایش یافت و ۸۹٫۶ میلیون کودک بدون محافظت باقی ماندند و در سال ۲۰۱۵ به ۶۸٪ از کودکان آفریقایی که از پشه‌بند استفاده می‌کردند، رسید. درصد کودکانی که در کشورهای جنوب صحرای آفریقا زیر ITNها می‌خوابیدند، از کمتر از ۴۰٪ در سال ۲۰۱۱ به بیش از ۵۰٪ در سال ۲۰۲۱ افزایش یافت. اکثر پشه‌بندها به پیرتروئیدها، دسته‌ای از حشره‌کش‌های دارای سمیّت پائین، آغشته شده‌اند. آنها زمانی بیشترین تأثیر را دارند که از غروب تا طلوع آفتاب استفاده شوند. توصیه می‌شود یک «توری تختخواب» بزرگ را بالای مرکز تخت آویزان کنید و لبه‌های آن را زیر تشک قرار دهید یا مطمئن شوید که به اندازه کافی بزرگ است که با زمین تماس پیدا کند. ITNها برای پیامدهای بارداری در مناطق بومی مالاریا در آفریقا مفید هستند، اما در آسیا و آمریکای لاتین به داده‌های بیشتری نیاز است.

در مناطقی که مقاومت بالایی در برابر مالاریا وجود دارد، آغشته کردن پشه‌بندها به پیپرونیل بوتوکسید همراه با پیرتروئیدها در کاهش میزان عفونت مالاریا مؤثر است. سوالاتی در مورد ماندگاری PBO روی پشه‌بندها باقی می‌ماند، زیرا تأثیر آن بر مورتالیتی پشه‌ها پس‌از بیست‌بار شستشو در کارآزمایی‌های تجربی پایدار نبود.

یونیسف خاطرنشان می‌کند که استفاده از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش از سال ۲۰۰۰ به دلیل تسریع در تولید، تهیه و توزیع افزایش یافته است، این سازمان اظهار می‌کند که «از سال ۲۰۰۴ بیش از ۲٫۵ میلیارد ITN در سطح جهان توزیع شده است که ۸۷٪ (۲٫۲ میلیارد) آن در کشورهای جنوب صحرای آفریقا توزیع شده است. در سال ۲۰۲۱، تولیدکنندگان حدود ۲۲۰ میلیون ITN را به کشورهای بومی مالاریا ارسال کردند که این رقم ۹ میلیون پشه‌بند کمتر از سال ۲۰۲۰ و ۳۳ میلیون پشه‌بند کمتر از تعداد ارسال‌شده در سال ۲۰۱۹ بود. تا سال ۲۰۲۱، ۶۶ درصد از خانوارها در کشورهای جنوب صحرای آفریقا مجهز به ITN بودند، درحالی‌که این ارقام «از ۳۱ درصد در آنگولا در سال ۲۰۱۶ تا تقریباً ۹۷ درصد در گینه بیسائو در سال ۲۰۱۹ متغیر بود». بااین‌حال، کمی بیش از نیمی از خانوارهای دارای ITN، تعداد کافی از آنها را برای محافظت از همه اعضای خانواده در اختیار داشتند».

یک تحلیل پروژه اطلس مالاریا در سال ۲۰۲۵ تخمین زد که مداخلات مالاریا در آفریقا از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ از ۱٫۵۷ میلیارد مورد ابتلا جلوگیری کرده است، که تورهای آغشته به حشره‌کش ۷۲٪ از موارد پیشگیری شده را تشکیل می‌دهند، که افزایشی را نسبت به ۶۸٪ گزارش شده قبلی در دوره ۲۰۰۰–۲۰۱۵ نشان می‌دهد. این گزارش هشدار داد که پیشرفت به دلیل ثابت ماندن پوشش ITN کند شده است و تأکید کرد که گسترش دسترسی به ITN همچنان ضروری است، زیرا اثربخشی واکسن با افزایش انتقال بهبود می‌یابد. کاهش می‌یابد، و ITNها را برای دستیابی به تأثیر کامل واکسن‌ها حیاتی می‌کند.

### سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن داخلی

دیوارهایی که سمپاشی باقیمانده DDT در فضای داخلی روی آنها انجام شده است. پشه‌های مرده روی دیوار باقی می‌مانند و در نهایت به زمین می‌افتند..
سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن داخلی، پاشیدن حشره‌کش‌ها بر روی دیوارهای داخل خانه است. پس‌از تغذیه، بسیاری از پشه‌ها هنگام هضم خون استراحت می‌کنند و بر روی سطوح نزدیک می‌نشینند، بنابراین اگر دیوارهای خانه‌ها با حشره‌کش‌ها پوشانده شده باشند، می‌توان پشه‌های در حال استراحت را پیش‌از اینکه بتوانند شخص دیگری را نیش بزنند و انگل مالاریا را منتقل کنند، کشت. تا سال ۲۰۰۶، سازمان جهانی بهداشت ۱۲ نوع حشره‌کش را در عملیات IRS توصیه می‌کرد، از جمله DDT و پیرتروئیدهایی مانند سیفلوترین و دلتامترین. این استفاده از مقادیر کم DDT در حوزه سلامت عمومی طبق کنوانسیون استکهلم که استفاده از آن در کشاورزی را ممنوع می‌کند، مجاز است. یکی از مشکلاتی که همه اشکال IRS با آن مواجه هستند، مقاومت حشرات در برابر حشره‌کش‌ها است. پشه‌هایی که تحت تأثیر IRS قرار می‌گیرند، تمایل دارند در داخل خانه استراحت و زندگی کنند و به دلیل تحریک ایجاد شده توسط سم‌پاشی، فرزندان آنها تمایل دارند در فضای باز استراحت و زندگی کنند، به این معنی که کمتر تحت تأثیر IRS قرار می‌گیرند. جوامعی که علاوه بر سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن داخلی با حشره‌کش‌های «غیر-مشابه با پیرتروئید»، از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش استفاده می‌کردند، کاهش مرتبطی را در موارد مالاریا مشاهده نمودند. علاوه‌بر این، استفاده از حشره‌کش‌های «مشابه با پیرتروئید» علاوه بر سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن داخلی، مزیت اضافی قابل تشخیصی در جوامعی که از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش استفاده می‌کردند، ایجاد نکرده است.

### اعمال تغییرات در منزل

خانه یک عامل خطر برای مالاریا محسوب می‌شود و اصلاح ساختار خانه به‌عنوان یک اقدام پیشگیرانه می‌تواند یک استراتژی پایدار باشد که به اثربخشی حشره‌کش‌هایی مانند پیرتروئیدها وابسته نیست. محیط فیزیکی داخل و خارج خانه که ممکن است تراکم پشه‌ها را افزایش دهد، از مواردی هستند که باید در نظر گرفته شوند. نمونه‌هایی از اصلاحات احتمالی عبارتند از میزان نزدیکی خانه به محل‌های تولیدمثل پشه، درناژ و تأمین آب در نزدیکی خانه، دسترس به محل‌های استراحت پشه (پوشش گیاهی اطراف خانه)، نزدیکی به دام‌ها و حیوانات اهلی، و بهبود یا اصلاحات فیزیکی در طراحی خانه برای پیشگیری از ورود پشه‌ها، مانند نصب توری پنجره‌ها.

علاوه بر نصب توری پنجره، اقدامات توری‌کشی خانه شامل توری‌کشی سقف‌ها، درها و لبه‌های بام می‌شود. در سال ۲۰۲۱، گروه تدوین دستورالعمل‌های بالینی سازمان جهانی بهداشت غربالگری خانه‌ها به این روش را به‌طور مشروط برای کاهش انتقال مالاریا توصیه کرد. بااین‌حال، WHO خاطرنشان می‌کند که ملاحظات محلی وجود دارد که باید هنگام به‌کارگیری این تکنیک‌ها مورد توجه قرار گیرند. این ملاحظات شامل روش اجرا، نگهداری، طراحی خانه، امکان‌سنجی، نیازهای منابع و مقیاس‌پذیری می‌شود.

مطالعات متعددی نشان داده‌اند که غربالگری منازل می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر انتقال مالاریا داشته باشد. علاوه‌بر مانع حفاظتی که غربالگری ایجاد می‌کند، نیازی به تغییرات رفتاری روزانه در اعضای خانواده ندارد. غربالگری لبه‌های بام هم‌چنین می‌تواند یک تأثیر محافظتی در سطح جامعه داشته باشد و در نهایت، تراکم گزش پشه‌ها را در خانه‌های همسایه‌ای که این مداخله در آنها انجام نشده است، کاهش دهد.

در برخی موارد، مطالعات از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش (برای مثال ترانس‌فلوترین) یا پشه‌بندهای بدون حشره‌کش برای پیشگیری از ورود پشه استفاده کرده‌اند. یکی از مداخلات پُرکاربرد، این‌تو کِر بی‌وی EaveTube است. در سال ۲۰۲۱، شرکت این‌تو کِر بی‌وی از آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده بودجه‌ای برای تولید یک لوله تهویه که در دیوارهای خانه نصب می‌شود، دریافت کرد. هدف این است که وقتی پشه‌ها به خانه‌ها نزدیک می‌شوند، به جای ورود به خانه با این لوله‌های زیر شیروانی مواجه شوند. درون لوله‌های زیر شیروانی، پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش وجود دارد که برای پشه‌های مقاوم به حشره‌کش، کُشنده است. این رویکرد برای کنترل پشه، روش فریب خانه مرگبار نامیده می‌شود. WHO در حال حاضر در حال ارزیابی اثربخشی این محصول برای استفاده گسترده است.

### تجویز انبوه دارو

تجویز انبوه دارو (MDA) شامل تجویز دارو به کل جمعیت یک منطقه، صرف‌نظر از وضعیت بیماری آنها است. زیرگروهی از این روش، که تحت عنوان پروفیلاکسی شیمیایی (یا پیشگیری شیمیایی) فصلی مالاریا شناخته می‌شود، شامل تجویز دارو به افراد آسیب‌پذیر در برابر عوارض مالاریا (مانند کودکان خردسال زیر ۵ سال یا زنان باردار) به منظور پیشگیری از مالاریا است. این کار ممکن است در فصول خاصی که احتمال انتشار بیماری توسط پشه‌ها بیشتر است، انجام شود. نشان داده شده است که واکسیناسیون مالاریا، هنگامی که با پیشگیری شیمیایی فصلی همراه باشد، در مقایسه با واکسیناسیون به‌تنهایی، از موارد بیشتری از مالاریا پیشگیری می‌کند.

یک مرور کاکرین در سال ۲۰۲۱ دربارهٔ تجویز ایورمکتین در سطح جامعه نشان داد که تا به امروز، شواهد با کیفیت پائین هیچ تأثیر قابل توجهی بر کاهش بروز انتقال مالاریا به دلیل استفاده از ایورمکتین در سطح جامعه نشان نمی‌دهند.

### تحویل دارو با هدف قرار دادن پشه‌ها

یکی از راه‌های بالقوه برای کاهش بار مالاریا، هدف قرار دادن عفونت در پشه‌ها، پیش‌از ورود به میزبان پستاندار (در طول اسپوروژنی) است. برای این منظور، ممکن است از داروهایی استفاده شود که دارای پروفایل‌های سمیّت غیرقابل قبولی در انسان هستند. برای مثال، مشتقات آمینوکینولین در انسان سمیّت نشان می‌دهند، اما این موضوع در پشه‌ها نشان داده نشده است. پریماکین به‌ویژه در برابر گامتوسیت‌های پلاسمودیوم مؤثر است. به همین ترتیب، پیرولوکینازولین دیامین‌ها سمیّت غیرقابل قبولی را در پستانداران نشان می‌دهند، اما مشخص نیست که این امر در مورد پشه‌ها نیز صادق است یا خیر. نشان داده شده است که پیروناریدین، تیواسترپتون و پیریمتامین، تشکیل اوکینت را در پلاسمودیوم برگئی به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهند، درحالی‌که آرتفنومل، NPC-1161B و ترت-بوتیل ایزوکین، تاژک‌سازی را در پلاسمودیوم فالسیپاروم کاهش می‌دهند.

### دیگر روش‌های کنترل پشه

افراد روش‌های دیگری را برای کاهش گزش پشه و آهسته‌تر کردن روند شیوع مالاریا امتحان کرده‌اند. تلاش برای کاهش لارو پشه‌ها با کاهش دسترسی به آب‌های آزاد که در آن رشد می‌کنند، یا با افزودن موادی برای کاهش رشد آنها، در برخی مناطق مؤثر است. هیچ شواهدی دال بر اثربخشی دستگاه‌های الکترونیکی دفع‌کننده پشه که صداهایی با فرکانس بسیار بالا تولید می‌کنند و انتظار می‌رود پشه‌های ماده را دور نگه دارند، وجود ندارد. شواهد با قطعیت پائین نشان می‌دهد که مه‌پاشی ممکن است بر انتقال مالاریا تأثیر داشته باشد. لاروکشی با تزریق دستی حشره‌کش‌های شیمیایی یا میکروبی به آب‌های حاوی تراکم پائین لاروها ممکن است انتقال مالاریا را کاهش دهد. شواهد کافی برای تعیین اینکه ماهی‌های لاروخوار می‌توانند تراکم پشه‌ها و انتقال بیماری را در یک منطقه کاهش دهند یا خیر، وجود ندارد.

## داروها

تعدادی دارو وجود دارد که می‌تواند در پیشگیری یا قطع مالاریا در مسافرانی که به مناطقی با شیوع بالای عفونت سفر می‌کنند، مفید باشد. هم‌چنین بسیاری از این داروها در درمان استفاده می‌شوند. در مکان‌هایی که پلاسمودیوم در برابر یک یا چند دارو مقاوم است، سه دارو - مفلوکین، داکسی‌سایکلین یا ترکیب آتوواکون/پروگوانیل (مالارون) - اغلب برای پیشگیری استفاده می‌شوند. داکسی‌سایکلین و آتوواکون/پروگوانیل بهتر تحمل می‌شوند درحالی‌که مفلوکین یک‌بار در هفته مصرف می‌شود. مناطقی از جهان که در آنها مالاریای حساس به کلروکین وجود دارد، اندک هستند. تجویز انبوه داروهای ضدمالاریا به کل جمعیت به‌طور همزمان ممکن است خطر ابتلا به مالاریا را در آن جمعیت کاهش دهد، بااین‌حال، اثربخشی تجویز انبوه دارو ممکن است بسته به شیوع مالاریا در منطقه متفاوت باشد. عوامل دیگری مانند تجویز دارو به‌علاوه دیگر اقدامات حفاظتی مانند کنترل پشه، نسبت افراد تحت درمان در منطقه و خطر ابتلای مجدد به مالاریا نیز ممکن است در اثربخشی رویکردهای درمان با تجویز انبوه دارو نقش داشته باشند.

تأثیر محافظتی داروهای ضدمالاریا بلافاصله شروع نمی‌شود، و افرادی که به مناطقی سفر می‌کنند که مالاریا در آنجا وجود دارد، معمولاً یک تا دو هفته پیش‌از رسیدن به مقصد، مصرف داروها را آغاز می‌کنند و تا چهار هفته پس‌از ترک آن منطقه، به مصرف آنها ادامه می‌دهند (به جز آتوواکون/پروگوانیل که فقط باید دو روز پیش‌از سفر شروع شود و تا هفت روز پس‌از آن نیز ادامه یابد). استفاده از داروهای پیشگیرانه اغلب برای کسانی که در مناطق مالاریاخیز زندگی می‌کنند، عملی نیست و معمولاً فقط به زنان باردار و بازدیدکنندگان کوتاه‌مدت تجویز می‌شود. این امر به دلیل هزینه داروها، عوارض جانبی ناشی از مصرف طولانی‌مدت و دشواری در تهیه داروهای ضدمالاریا در خارج از کشورهای ثروتمند است. استفاده از دارو برای پیشگیری از مالاریا در دوران بارداری، باعث بهبود وزن نوزاد هنگام تولد و کاهش خطر کم‌خونی در مادر شده است. مصرف داروهای پیشگیرانه در مناطقی که پشه‌های حامل مالاریا حضور دارند، ممکن است باعث ایجاد مقاومت نسبی شود.
دادن داروهای ضدمالاریا به نوزادان از طریق درمان پیشگیرانه متناوب می‌تواند خطر ابتلا به عفونت مالاریا، بستری شدن در بیمارستان و کم‌خونی را کاهش دهد.
مفلوکین در پیشگیری از مالاریا در زنان باردار HIV منفی، موثرتر از سولفادوکسین-پیریمتامین است. کوتریموکسازول در پیشگیری از عفونت مالاریا و کاهش خطر ابتلا به کم‌خونی در زنان HIV-مثبت مؤثر است. به نظر می‌رسد تجویز دی‌هیدروآرتمیسینین/پیپراکین و مفلوکین علاوه بر کوتریموکسازول روزانه به زنان باردار HIV-مثبت در پیشگیری از عفونت مالاریا نسبت به کوتریموکسازول به‌تنهایی موثرتر باشد. هم‌چنین درمان سریع موارد تاییدشده با درمان‌های ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین (ACTs) ممکن است انتقال بیماری را کاهش دهد.

### واکسن مالاریا

واکسن‌های مالاریا یکی دیگر از اهداف پژوهشی بوده‌اند. اولین مطالعات امیدوارکننده که پتانسیل ساخت واکسن مالاریا را نشان دادند، در سال ۱۹۶۷ با ایمن‌سازی موش‌ها توسط اسپوروزوئیت‌های زنده و ضعیف‌شده با تابش انجام شد، این اقدام پس‌از تزریق بعدی اسپوروزوئیت‌های طبیعی و زنده، محافظت قابل توجهی را برای موش‌ها فراهم کرد. از دهه ۱۹۷۰، پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه توسعه استراتژی‌های واکسیناسیون مشابه برای انسان حاصل شده است.

در سال ۲۰۱۳، WHO و گروه تامین‌کنندگان مالی واکسن مالاریا، هدفی را برای توسعه واکسن‌هایی که برای قطع انتقال مالاریا طراحی شده‌اند، با هدف طولانی‌مدت ریشه‌کنی مالاریا تعیین کردند. اولین واکسن، به نام RTS,S، در سال ۲۰۱۵ توسط نهادهای نظارتی اروپایی تأیید شد. تا سال ۲۰۲۳، دو واکسن مالاریا برای استفاده مجوز گرفته‌اند. رویکردهای دیگر برای مبارزه با مالاریا ممکن است نیاز به سرمایه‌گذاری بیشتر در پژوهش‌ها و مراقبت‌های سلامت اولیه بیشتر داشته باشند. هم‌چنین، نظارت پیوسته به منظور پیشگیری از بازگشت مالاریا در کشورهایی که این بیماری در آنها ریشه‌کن شده است، مهم خواهد بود.

از سال ۲۰۱۹، این واکسن در حال گذراندن کارآزمایی‌های اولیه در ۳ کشور جنوب صحرای آفریقا - غنا، کنیا و مالاوی - به‌عنوان بخشی از برنامه اجرای واکسن مالاریا سازمان جهانی بهداشت است.

ایمنی (یا به‌طور دقیق‌تر، تحمل‌پذیری) در برابر مالاریای پلاسمودیوم فالسیپاروم به‌طور طبیعی رخ می‌دهد، اما تنها در پاسخ به سال‌ها عفونت مکرر. ماهیت بسیار چندشکلی بسیاری از پروتئین‌های پلاسمودیوم فالسیپاروم منجر به چالش‌های قابل توجهی در طراحی واکسن می‌شود. واکسن‌های کاندید که آنتی‌ژن‌های روی گامت‌ها، زیگوت‌ها یا اوکینت‌های موجود در روده میانی پشه را هدف قرار می‌دهند، قصد دارند انتقال مالاریا را مسدود کنند. این واکسن‌های مسدودکننده انتقال، آنتی‌بادی‌هایی را در خون انسان القا می‌کنند؛ وقتی پشه از فرد محافظت‌شده خون می‌خورد، این آنتی‌بادی‌ها مانع از تکمیل رشد انگل در پشه می‌شوند. دیگر واکسن‌های کاندید که مرحله خونی چرخه زندگی انگل را هدف قرار می‌دهند، به‌خودی‌خود ناکافی بوده‌اند. برای مثال، SPf-66 به‌طور گسترده در مناطقی که این بیماری در دهه ۱۹۹۰ شایع بود، تست شد، اما کارآزمایی‌ها نشان داد که به اندازه کافی مؤثر نیست.

از سال ۲۰۲۰، نشان داده شده است که واکسن RTS,S خطر ابتلا به مالاریا را در کودکان آفریقا حدود ۴۰٪ کاهش می‌دهد.

مشخص شد که واکسن مالاریای R-21/ماتریکس ام موارد ابتلا به مالاریا را در مناطقی با شیوع فصلی ۷۵٪ و در مناطقی با شیوع سالانه ۶۸٪ در کودکان در کشورهای جنوب صحرای آفریقا کاهش می‌دهد. واکسن مالاریای R-21/ماتریکس ام توسط WHO برای پیشگیری از مالاریا در کودکان در سال ۲۰۲۳ تأیید شد.

شرکت آلمانی بیانتک سی در حال توسعه یک واکسن مالاریای مبتنی بر mRNA به نام BNT-165 است که اخیراً فاز ۱ مطالعه خود را در دسامبر ۲۰۲۲ آغاز کرده است (NCT05581641). این واکسن که بر اساس پروتئین دوراسپوروزوئیت (CSP) ساخته شده است، در بزرگسالان ۱۸ تا ۵۵ ساله در ۳ سطح دوز تست می‌شود تا دوز بی‌خطر و قابل تحمل از یک برنامه سه دوزی انتخاب شود. این واکسن - برخلاف RTS,S (AS01) شرکت GSK و R21/ماتریکس-ام مؤسسه سرم هند - در گروه سنی بزرگسالان مطالعه می‌شود و می‌تواند هم برای مسافران کشورهای غربی و هم ساکنان مناطق بومی مالاریا توسعه یابد.

واکسنی دیگر که مرحله خونی (اریترسیتی) انگل را هدف قرار می‌دهد در دست توسعه است و به‌طور موقت RH5.1/ماتریکس-ام نام‌گذاری شده است. امید بر این است که ترکیب این واکسن با واکسن پیش‌اریترسیتی R21/ماتریکس-ام، یک واکسن نسل‌دوم با اثربخشی بالاتر علیه مالاریا ایجاد کند.

### دیگر داروها

استفاده از مشارکت جامعه و استراتژی‌های آموزش سلامت برای ارتقای آگاهی دربارهٔ مالاریا و اهمیت اقدامات کنترل آن، با موفقیت منجر به کاهش بروز مالاریا در برخی از مناطق کشورهای در حال توسعه شده است. تشخیص بیماری در مراحل اولیه می‌تواند از کُشنده شدن آن پیشگیری کند. هم‌چنین، آموزش می‌تواند افراد را به پوشاندن نواحی دارای آب راکد و ساکن، از قبیل مخازن آبی که بسترهای مناسبی برای رشد انگل و پشه هستند، ترغیب کند و در نتیجه، از خطر انتقال بیماری میان افراد بکاهد. این روش معمولاً در مناطق شهری که مراکز جمعیتی زیادی در یک فضای محدود وجود دارد و انتقال در این مناطق محتمل‌تر است، استفاده می‌شود. درمان پیشگیرانه متناوب، مداخله دیگری است که با موفقیت برای کنترل مالاریا در زنان باردار و نوزادان، و هم‌چنین در کودکان پیش‌دبستانی در مناطقی که انتقال بیماری فصلی است، به کار رفته است.

## درمان

تبلیغی برای کینین به عنوان درمان مالاریا از سال ۱۹۲۷
مالاریا با داروهای ضدمالاریا درمان می‌شود؛ داروهای مورد استفاده به نوع و شدت بیماری، وزن بیمار و دیگر عوامل پزشکی بستگی دارند. درحالی‌که معمولاً از داروهای تب‌بُر استفاده می‌شود، اما تأثیرات آنها بر پیامدهای درمان مشخص نیست. ارائه داروهای ضدمالاریای رایگان به خانوارها می‌تواند در صورت استفاده مناسب، مرگ‌ومیر کودکان را کاهش دهد. برنامه‌هایی که تمام عوامل تب را به‌صورت فرضی با داروهای ضدمالاریا درمان می‌کنند، ممکن است منجر به مصرف بیش از حد داروهای ضدمالاریا و درمان ناکافی دیگر علل تب شوند. بااین‌وجود، استفاده از کیت‌های تشخیص سریع مالاریا می‌تواند به کاهش مصرف بیش از حد داروهای ضدمالاریا کمک کند.

### مالاریای بدون عارضه

مالاریای ساده یا بدون عارضه ممکن است با داروهای خوراکی درمان شود. داروهای آرتمیسینین در درمان مالاریای بدون عارضه مؤثر و بی‌خطر هستند. آرتمیسینین در ترکیب با دیگر داروهای ضدمالاریا (که با نام درمان ترکیبی با پایه آرتمیسینین یا ACT شناخته می‌شود) در درمان مالاریای بدون عارضه حدود ۹۰٪ مؤثر است. موثرترین درمان برای عفونت پلاسمودیوم فالسیپاروم، استفاده از ACT است که مقاومت به هر جزء دارویی واحد را کاهش می‌دهد. آرتمتر-لومفانترین (در رژیم شش دوز) در درمان مالاریای فالسیپاروم موثرتر از آرتمتر-لومفانترین (در رژیم چهار دوز) یا دیگر رژیم‌های درمانی است که حاوی مشتقات آرتمیسینین نیستند. ترکیب توصیه‌شده دیگر، دی‌هیدروآرتمیسینین و پیپراکین است؛ درمان ترکیبی آرتمیسینین-نفتوکین نتایج امیدوارکننده‌ای را در درمان مالاریای فالسیپاروم نشان داد، اما پژوهش‌های بیشتری برای اثبات اثربخشی آن به‌عنوان یک درمان قابل اطمینان مورد نیاز است. آرتسونات به همراه مفلوکین در درمان مالاریای فالسیپاروم بدون عارضه در مناطقی با میزان شیوع پائین، عملکرد بهتری نسبت به مفلوکین به‌تنهایی دارد. آتوواکون-پروگوانیل در برابر فالسیپاروم بدون عارضه، با نرخ شکست احتمالی ۵ تا ۱۰ درصد، مؤثر است؛ افزودن آرتسونات ممکن است نرخ شکست را کاهش دهد. تک‌درمانی یا درمان ترکیبی با آزیترومایسین در درمان مالاریای پلاسمودیوم فالسیپاروم یا پلاسمودیوم ویواکس اثربخشی نشان نداده است. آمودیاکین به همراه سولفادوکسین-پیریمتامین ممکن است در مقایسه با سولفادوکسین-پیریمتامین به‌تنهایی در موارد مالاریای فالسیپاروم بدون عارضه، شکست‌های درمانی کمتری داشته باشد. داده‌های کافی در مورد کلرپروگوانیل-داپسون در درمان مالاریای فالسیپاروم بدون عارضه وجود ندارد. افزودن پریماکین به درمان ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین برای مالاریای فالسیپاروم، انتقال آن را در روزهای ۴–۳ و ۸ عفونت کاهش می‌دهد. سولفادوکسین-پیریمتامین به همراه آرتسونات در کنترل شکست درمان در روز ۲۸ بهتر از سولفادوکسین-پیریمتامین به‌علاوه آمودیاکین عمل می‌کند. بااین‌حال، مورد دوم در کاهش گامتوسیت‌های خون در روز ۷ام بهتر از مورد اول است.

عفونت با پلاسمودیوم ویواکس، پلاسمودیوم اووال یا پلاسمودیوم مالاریه معمولاً نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارد. درمان مالاریای پلاسمودیوم ویواکس نیازمند حذف انگل در خون با کلروکین یا با درمان ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین و پاک‌سازی انگل‌ها از کبد با یک عامل ۸-آمینوکینولین مانند پریماکین یا تافنوکین است. این دو دارو علیه مراحل خونی نیز عمل می‌کنند، اما میزان تأثیر آنها هنوز در حال بررسی است.

برای درمان مالاریا در دوران بارداری، WHO استفاده از کوئینین به همراه کلیندامایسین را در اوایل دوران بارداری (سه‌ماهه ۱ام) و ACT را در مراحل بعدی (سه‌ماهه ۲ام و ۳ام) توصیه می‌کند. داده‌های محدودی در خصوص بی‌خطری داروهای ضدمالاریا در دوران بارداری وجود دارد.

### مالاریای شدید و عارضه‌دار

موارد شدید و عارضه‌دار مالاریا تقریباً همیشه در اثر عفونت با پلاسمودیوم فالسیپاروم ایجاد می‌شود. گونه‌های دیگر معمولاً فقط باعث بیماری تب‌دار می‌شوند. موارد شدید و عارضه‌دار مالاریا به دلیل بالا بودن میزان مورتالیتی (۱۰ تا ۵۰ درصد) جزو فوریت‌های پزشکی محسوب می‌شوند.

درمان توصیه‌شده برای مالاریای شدید، تزریق داخل وریدی داروهای ضدمالاریا است. برای مالاریای شدید، آرتسونات پارنترال در کودکان و بزرگسالان نسبت به کوئینین برتری داشت. در یک مرور سیستماتیک دیگر، مشتقات آرتمیسینین (آرتمتر و آرتیتر) به اندازه کوئینین در درمان مالاریای مغزی در کودکان مؤثر بودند. درمان مالاریای شدید شامل اقدامات حمایتی می‌باشد که بهتر است در بخش مراقبت‌های ویژه انجام شود. این اقدامات شامل مدیریت تب بالا و تشنج‌هایی است که احتمالاً از آن ناشی می‌شود. هم‌چنین شامل پایش هیپوونتیلاسیون، کاهش قند خون و هیپوکالمی است. مشتقات آرتمیسینین در پیشگیری از مرگ‌ومیر در مالاریای شدید یا عارضه‌دار، اثربخشی مشابه یا بهتری نسبت به کینولون‌ها دارند. دوز بارگیری کوئینین به کوتاه شدن مدت تب و افزایش پاک‌سازی انگل از بدن کمک می‌کند. هیچ تفاوتی در اثربخشی هنگام استفاده از کوئینین داخل رکتال در مقایسه با کوئینین داخل وریدی یا عضلانی در درمان مالاریای فالسیپاروم بدون عارضه/عارضه‌دار وجود ندارد. شواهد کافی برای درمان مالاریای شدید با آرتیتر عضلانی وجود ندارد. تجویز آرتسونات رکتال پیش‌از انتقال به بیمارستان ممکن است میزان مرگ‌ومیر کودکان مبتلا به مالاریای شدید را کاهش دهد. بر اساس داده‌های بسیار محدود، در کودکان مبتلا به مالاریا و هیپوگلیسمی همزمان، به نظر می‌رسد تجویز گلوکز زیرزبانی پس‌از ۲۰ دقیقه در مقایسه با تجویز خوراکی، منجر به افزایش بهتر قند خون می‌شود.

مالاریای مغزی نوعی مالاریای شدید و عارضه‌دار با بدترین نشانه‌های نورولوژیک است. داده‌های کافی در مورد اینکه عوامل اسمزی مانند مانیتول یا اوره در درمان مالاریای مغزی مؤثر هستند یا خیر، وجود ندارد. فنوباربیتون روتین در مالاریای مغزی با تشنج کمتر اما احتمالاً مرگ‌ومیر بیشتری همراه است. هیچ شواهدی دال بر اینکه استروئیدها مزایای درمانی برای مالاریای مغزی دارند، وجود ندارد.

### مدیریت درمانی مالاریای مغزی

مالاریای مغزی معمولاً باعث کما در بیمار می‌شود. اگر علت کما مشخص نباشد، باید تست‌هایی برای دیگر علل شیوع محلی ایجادکننده انسفالوپاتی (عفونت باکتریایی، ویروسی یا قارچی) انجام شود. در مناطقی که شیوع بالایی از عفونت مالاریا وجود دارد (مانند مناطق گرمسیری)، درمان می‌تواند بدون تست اولیه آغاز شود. برای مدیریت مالاریای مغزی پس‌از تأیید، می‌توان موارد زیر را انجام داد:

* افرادی که در کما هستند، باید مراقبت‌های دقیق پرستاری دریافت کنند (پایش علائم حیاتی، چرخاندن بیمار هر ۲ ساعت یک‌بار، اجتناب از خواباندن بیمار در رختخواب خیس و غیره)
* برای کمک به ادرار کردن، باید یک کاتتر مجرای ادرار استریل جاگذاری شود
* برای آسپیراسیون محتویات معده، باید از یک لوله نازوگاستریک استفاده کرد.
* در صورت تشنج، تزریق آهسته داخل وریدی بنزودیازپین تجویز می‌شود.

شواهد کافی برای نشان دادن مفید بودن تزریق خون در کاهش مرگ‌ومیر کودکان مبتلا به کم‌خونی شدید یا بهبود هماتوکریت آنها در یک ماه وجود ندارد. هم‌چنین شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد عوامل شلاته‌کننده آهن مانند دفروکسامین و دفریپرون پیامدهای افراد مبتلا به عفونت مالاریا فالسیپاروم را بهبود می‌بخشند.

### آنتی‌بادی‌های مونوکلونال

یک کارآزمایی بالینی در سال ۲۰۲۲ نشان می‌دهد که یک آنتی‌بادی مونوکلونال mAb L9LS در برابر مالاریا محافظت ایجاد می‌کند. این آنتی‌بادی به پروتئین دوراسپوروزوئیت پلاسمودیوم فالسیپاروم که برای بیماری ضروری است، متصل شده و آن را بی‌اثر می‌سازد.

### مقاومت

مقاومت دارویی یک مشکل رو به رشد در درمان مالاریا در قرن ۲۱ است. در دهه ۲۰۰۰، مالاریا با مقاومت جزئی در برابر آرتمیسینین‌ها در جنوب شرقی آسیا ظهور کرد. اکنون مقاومت در برابر همه دسته‌های داروهای ضدمالاریا به جز آرتمیسینین‌ها شایع است. درمان گونه‌های مقاوم به‌طور فزاینده‌ای به این دسته از داروها وابسته شد. هزینه آرتمیسینین‌ها، استفاده از آنها را در کشورهای در حال توسعه محدود می‌کند. سویه‌های مالاریا که در مرز کامبوج و تایلند یافت می‌شوند، در برابر درمان‌های ترکیبی که شامل آرتمیسینین‌ها هستند، مقاوم هستند و بنابراین ممکن است غیرقابل درمان باشند. قرار گرفتن جمعیت انگل در معرض تک‌درمانی با آرتمیسینین در دوزهای کمتر از حد درمانی برای بیش از ۳۰ سال و دسترسی به آرتمیسینین‌های غیراستاندارد، احتمالاً باعث انتخاب فنوتیپ مقاوم شده است. مقاومت در برابر آرتمیسینین در کامبوج، میانمار، تایلند و ویتنام شناسایی شده است، و مقاومت در لائوس نیز در حال ظهور بوده است. مقاومت در برابر ترکیب آرتمیسینین و پیپراکین برای اولین‌بار در سال ۲۰۱۳ در کامبوج شناسایی شد و تا سال ۲۰۱۹ در سراسر کامبوج و لائوس، تایلند و ویتنام گسترش یافته بود (تا ۸۰٪ انگل‌های مالاریا در برخی مناطق مقاوم بودند).
شواهد کافی در خصوص اثربخشی داروهای ضدمالاریای بسته‌بندی‌شده در پیشگیری از شکست درمان در عفونت مالاریا وجود ندارد. بااین‌حال، اگر با آموزش ارائه‌دهندگان خدمات مراقبت سلامت و ارائه اطلاعات به بیماران همراه باشد، پیروی افراد دریافت‌کننده درمان بهبود می‌یابد.

## پیش‌آگهی

سال زندگی تعدیل‌شده با معلولیت برای مالاریا به ازای هر ۱۰۰۰۰۰ نفر جمعیت در سال ۲۰۰۴
  بدون داده
   <۱۰
   ۱۰–۱۰۰
   ۱۰۰–۵۰۰
   ۵۰۰–۱۰۰۰
  ۱۰۰۰–۱۵۰۰
  ۱۵۰۰–۲۰۰۰
  ۲۰۰۰–۲۵۰۰
  ۲۵۰۰–۲۷۵۰
  ۲۷۵۰–۳۰۰۰
  ۳۰۰۰–۳۲۵۰
  ۳۲۵۰–۳۵۰۰
   ≥۳۵۰۰

در صورت درمان مناسب، افراد مبتلا به مالاریا معمولاً می‌توانند انتظار بهبودی کامل را داشته باشند. بااین‌حال، مالاریای شدید می‌تواند به سرعت پیشرفت کند و طی چند ساعت یا چند روز باعث مرگ‌ومیر شود. در شدیدترین موارد بیماری، میزان مرگ‌ومیر حتی با مراقبت و درمان شدید نیز می‌تواند به ۲۰٪ برسد. در طولانی‌مدت، اختلالات رشدی در کودکانی که اپیزودهایی از مالاریای شدید داشته‌اند، ثبت شده است. عفونت مزمن بدون بیماری شدید می‌تواند در سندرم نقص سیستم ایمنی مرتبط با کاهش پاسخ به باکتری سالمونلا و ویروس اپشتین–بار رخ دهد.

مالاریا در دوران کودکی، طی دوره رشد سریع مغز، باعث کم‌خونی شده و منجر به آسیب مستقیم مغزی ناشی از مالاریای مغزی نیز می‌شود. برخی از بازماندگان از مالاریای مغزی در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به نقص‌های نورولوژیک و شناختی، اختلالات رفتاری و صرع قرار دارند. در کارآزمایی‌های بالینی، پروفیلاکسی مالاریا در مقایسه با گروه‌های دریافت‌کننده دارونما، عملکرد شناختی و عملکرد تحصیلی را بهبود بخشید.

## اپیدمیولوژی

میزان بروز نسبی گونه‌های *پلاسمودیوم* بر اساس کشور مبدأ برای موارد وارد شده به کشورهای غیربومی
WHO تخمین می‌زند که در سال ۲۰۲۱، حدود ۲۴۷ میلیون مورد ابتلا به مالاریا وجود داشته که منجر به ۶۱۹هزار مورد مرگ‌ومیر شده است. کودکان زیر پنج سال بیشترین آسیب را دیده‌اند و ۶۷٪ از مرگ‌ومیرهای ناشی از مالاریا در سراسر جهان در سال ۲۰۱۹ را تشکیل می‌دهند. سالانه حدود ۱۲۵ میلیون زن باردار در معرض خطر ابتلا به این عفونت هستند؛ در کشورهای جنوب صحرای آفریقا، مالاریای مادران با مرگ‌ومیر سالانه تا ۲۰۰هزار نوزاد مرتبط است. از سال ۲۰۱۵، منطقه اروپایی WHO عاری از مالاریا بوده است. آخرین کشوری که یک مورد مالاریای بومی را گزارش کرد، تاجیکستان در سال ۲۰۱۴ بود. سالانه حدود ۱۳۰۰ تا ۱۵۰۰ مورد مالاریا در ایالات متحده رخ می‌دهد. ایالات متحده در سال ۱۹۵۱ مالاریا را به‌عنوان یک نگرانی عمده در حوزه سلامت عمومی ریشه کن کرد، اگرچه شیوع‌های کوچکی از آن هم‌چنان ادامه دارد. مالاریای منتقله از طریق پشه به‌صورت محلی در ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ رخ داد، زمانی که هشت مورد مالاریای پلاسمودیوم ویواکس به‌صورت محلی در فلوریدا شناسایی شد، و دوباره در ماه می ۲۰۲۳، در چهار مورد، و هم‌چنین یک مورد در تگزاس، و در ماه آگوست در یک مورد در مریلند رخ داد. حدود ۹۰۰ نفر میان سال‌های ۱۹۹۳ تا ۲۰۰۳ بر اثر این بیماری در اروپا جان خود را از دست دادند. هم بروز جهانی بیماری و هم مورتالیتی ناشی از آن در سال‌های اخیر کاهش یافته است. طبق گزارش WHO و یونیسف، مرگ‌ومیرهای ناشی از مالاریا در سال ۲۰۱۵، نسبت به تخمین ۹۸۵هزار نفری در سال ۲۰۰۰، تا ۶۰٪ کاهش یافته است که عمدتاً به دلیل استفاده گسترده از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش و درمان‌های ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین است. میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، میزان مورتالیتی ناشی از مالاریا در تمام گروه‌های سنی از حدود ۳۰ به ۱۳ نفر در هر ۱۰۰هزار نفر از جمعیت در معرض خطر، به نصف کاهش یافته است. هم‌چنین در این دوره، مرگ‌ومیر ناشی از مالاریا میان کودکان زیر پنج سال تقریباً به نصف (۴۷٪) کاهش یافته و از ۷۸۱هزار نفر در سال ۲۰۰۰ به ۴۱۶هزار نفر در سال ۲۰۱۹ رسیده است.

در حال حاضر مالاریا در نوار وسیعی از خط استوا، در مناطقی از قاره آمریکا، بسیاری از بخش‌های آسیا و بخش عمده‌ای از آفریقا، بومی است. هشتاد و پنج تا نود درصد از مرگ‌ومیرهای ناشی از مالاریا در کشورهای جنوب صحرای آفریقا رخ می‌دهد. تخمینی برای سال ۲۰۰۹ گزارش داد که کشورهایی با بالاترین میزان مرگ‌ومیر در هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت، ساحل عاج (۸۶٫۱۵)، آنگولا (۵۶٫۹۳) و بورکینافاسو (۵۰٫۶۶) بودند. تخمینی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که مرگبارترین کشورها به ازای هر جمعیت، بورکینافاسو، موزامبیک و مالی هستند. پروژه اطلس مالاریا با هدف ترسیم نقشه سطوح جهانی مالاریا، راهی برای تعیین محدودیت‌های مکانی جهانی این بیماری و ارزیابی بار بیماری ارائه می‌دهد. این تلاش منجر به انتشار نقشه‌ای از شیوع بومی *پلاسمودیوم فالسیپاروم* در سال ۲۰۱۰ و به‌روز کردن آن در سال ۲۰۱۹ شد. تا سال ۲۰۲۱، ۸۴ کشور مالاریای بومی دارند.

توزیع جغرافیایی مالاریا درون مناطق بزرگ، پیچیده است و مناطق آلوده به مالاریا و عاری از مالاریا اغلب نزدیک به یکدیگر یافت می‌شوند. مالاریا در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری به دلیل بارندگی، دمای بالای مداوم و رطوبت بالا، همراه با آب‌های راکد که لارو پشه به راحتی در آن‌ها بالغ می‌شود و محیطی را که برای پرورش پیوسته نیاز دارند، فراهم می‌کند، شایع است. در مناطق خشک‌تر، شیوع مالاریا با نقشه‌برداری از بارندگی با دقت قابل قبولی پیش‌بینی شده است. مالاریا در مناطق روستایی شایع‌تر از شهرها است. برای مثال، چندین شهر در زیرمنطقه بزرگ مکونگ در جنوب شرقی آسیا اساساً عاری از مالاریا هستند، اما این بیماری در بسیاری از مناطق روستایی، از جمله در امتداد مرزهای بین‌المللی و حاشیه جنگل‌ها، شایع است. در مقابل، مالاریا در آفریقا هم در مناطق روستایی و هم در مناطق شهری وجود دارد، اگرچه خطر ابتلا در شهرهای بزرگ‌تر، کمتر است.

طبق گزارش جهانی مالاریا در سال ۲۰۲۳ سازمان جهانی بهداشت، تعداد موارد تخمینی مالاریا در سراسر جهان در سال ۲۰۲۳، ۲۶۳ میلیون مورد بوده است که نسبت به ۲۵۲ میلیون مورد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است. تعداد مرگ‌ومیرهای ناشی از مالاریا در سال ۲۰۲۳ به ۵۹۷ هزار نفر رسید که نسبت به ۶۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۲ کاهش اندکی را نشان می‌دهد. منطقه آفریقا همچنان سهم نامتناسبی از بار جهانی مالاریا را به دوش می‌کشد و تقریباً ۹۴٪ از کل موارد و ۹۵٪ از مرگ‌ومیرها را به خود اختصاص داده است.

* تعداد مرگ و میر ناشی از مالاریا (سازمان بهداشت جهانی)
* بروز جهانی مالاریا

### تغییرات اقلیمی

تغییرات اقلیمی احتمالاً بر انتقال مالاریا تأثیر می‌گذارد، اما میزان تأثیر و مناطق متأثر از آن نامشخص است. افزایش بارندگی در مناطق خاصی از هند و پس‌از یک رویداد ال نینو با افزایش تعداد پشه‌ها مرتبط است.

از سال ۱۹۰۰ تغییرات قابل توجهی در دما و بارندگی در سراسر آفریقا رخ داده است. بااین‌حال، عواملی که در چگونگی تبدیل آب حاصل از بارندگی به آب مورد نیاز برای پرورش پشه نقش دارند، پیچیده هستند و شامل میزان جذب آن توسط خاک و پوشش گیاهی، یا میزان رواناب و تبخیر می‌شوند. پژوهش‌های اخیر، با ترکیب یک مدل مناسب اقلیمی مالاریا با یک مدل در مقیاس قاره‌ای که فرایندهای هیدرولوژیکی دنیای واقعی را نشان می‌دهد، تصویر عمیق‌تری از شرایط در سراسر آفریقا ارائه داده است.

### تغییرات در توزیع جغرافیایی

تغییرات اقلیمی منجر به تغییراتی در مناطق بومی مالاریا شده است، به‌طوری که این بیماری به ارتفاعات بالاتر و مناطقی که قبلاً عاری از مالاریا بودند، گسترش یافته است. افزایش دما به پشه‌ها اجازه می‌دهد تا در مناطقی که زمانی برای آنها بسیار سرد بود، از جمله مناطق کوهستانی در آفریقا، آمریکای جنوبی و بخش‌هایی از آسیا، زنده بمانند. مطالعه‌ای که موارد مالاریا را در ارتفاعات اتیوپی و کلمبیا تجزیه‌وتحلیل کرد، همبستگی قوی میان افزایش دما و بروز مالاریا یافت و نشان داد که تغییرات اقلیمی، مناطقی را که قبلاً برای انتقال بیماری نامساعد بودند، اکنون مستعد انتقال ساخته است.

### افزایش فصل انتقال

انتقال مالاریا به شدت به دما و الگوهای بارندگی حساس است. تغییرات اقلیمی منجر به طولانی‌تر شدن فصل‌های انتقال در مناطق گرمسیری شده است، جایی که پشه‌ها می‌توانند به دلیل دوره‌های طولانی رطوبت بالا و دمای گرم، در تمام طول سال تولیدمثل کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که در بخش‌هایی از کشورهای جنوب صحرای آفریقا، فصل انتقال مالاریا چندین ماه طولانی‌تر شده است، به‌ویژه در مناطقی که گرمایش، دما را به محدوده مطلوب برای رشد پلاسمودیوم فالسیپاروم رسانده است. در مناطقی مانند غرب آفریقا و بخش‌هایی از هند، افزایش دما و طولانی شدن فصول بارانی به افزایش موارد مالاریا کمک کرده است. برخی مطالعات پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۵۰، بسیاری از مناطق بومی مالاریا به دلیل روند گرمایش، با افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی در مدت زمان انتقال روبه‌رو خواهند شد.

### تأثیرات رویدادهای شدید آب و هوایی

رویدادهای شدید آب و هوایی، مانند بارندگی شدید، سیل و خشکسالی، به دلیل تغییرات اقلیمی، از نظر فراوانی و شدت در حال افزایش بوده و شرایط مساعدی را برای شیوع مالاریا ایجاد می‌کنند. سیل با تشکیل استخرهای آب راکد، زمینه‌های ایده‌آلی برای پرورش پشه‌ها فراهم می‌کند، درحالی‌که خشک‌سالی نیز می‌تواند با مجبور کردن جمعیت‌های انسانی به ذخیره آب در ظروف روباز، که به‌عنوان زیستگاه پشه‌ها عمل می‌کنند، مالاریا را تشدید کند. این تأثیر هم‌چنین در بخش‌هایی از کشورهای جنوب صحرای آفریقا و جنوب آسیا مشاهده شده است، جایی که دوره‌های خشکسالی طولانی‌مدت با افزایش ناگهانی موارد مالاریا همراه بوده است. مروری در خصوص شیوع مالاریای مرتبط با تغییرپذیری اقلیمی نشان داد که رویدادهای ال نینو، که باعث افزایش بارندگی و دما در مناطق بومی مالاریا می‌شوند، با افزایش قابل توجه موارد ابتلا همراه بوده‌اند.

### مقاومت و سازگاری ناقلین

دمای بالاتر، رشد انگل‌های پلاسمودیوم را درون پشه‌ها تسریع می‌کند و به‌طور بالقوه منجر به افزایش کارایی انتقال بیماری می‌شود. علاوه‌بر این، افزایش دما و تغییر شرایط محیطی با گسترش مقاومت به حشره‌کش در جمعیت پشه‌ها مرتبط بوده و تلاش برای کنترل مالاریا را دشوارتر می‌کند. یک بررسی جهانی نشان داد که پشه‌های آنوفل در آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی مقاومت بیشتری در برابر حشره‌کش‌های رایج مانند پیرتروئیدها پیدا کرده‌اند.

### شهرنشینی و روند مالاریا

شهرنشینی تأثیر زیادی بر مالاریا دارد. در شهرها مراقبت سلامت و زیرساخت‌های بهتری وجود دارد که باعث کاهش مالاریا می‌شود. درحالی‌که مناطق فقیرتر با بهداشت نامناسب، به پشه‌ها اجازه رشد می‌دهند و این امر مالاریا را افزایش می‌دهد. برخی از شهرهای آفریقایی در مقایسه با مناطق حومه شهر، موارد مالاریای بیشتری دارند. در بانکوک، نشان داده شده است که مالاریا به دلیل کنترل بهتر، کاهش یافته است.

### روندهای جهانی از سال ۲۰۰۰

در آغاز قرن بیست و یکم، چندین ابتکار جهانی، تلاش‌ها را برای کنترل و در نهایت ریشه‌کنی مالاریا از سر گرفتند. در سال ۲۰۰۰، کنترل مالاریا به یکی از اهداف کلیدی اهداف توسعه هزاره سازمان ملل متحد تبدیل شد، و در سال ۲۰۱۵، اهداف توسعه پایدار که هدف آن پایان دادن به همه‌گیری مالاریا تا سال ۲۰۳۰ است، به دنبال آن آمد. از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۴، بودجه جهانی برای برنامه‌های مالاریا به شدت از حدود ۹۶۰ میلیون دلار آمریکا به ۲٫۵ میلیارد دلار آمریکا افزایش یافت که عمدتاً توسط اهداکنندگان بین‌المللی هدایت می‌شد و بر منطقه آفریقایی سازمان جهانی بهداشت متمرکز بود. این افزایش بودجه، که از طریق برنامه‌هایی مانند صندوق جهانی مبارزه با ایدز، سل و مالاریا و مالاریا دیگر نه هدایت می‌شد، از افزایش گسترده ابزارهای کنترل مالاریا مانند پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش، سم‌پاشی داخلی، آزمایش‌های تشخیصی سریع و درمان‌های ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین حمایت کرد، اگرچه منابع کلی کمتر از ۵ میلیارد دلار تخمینی مورد نیاز سالانه برای دستیابی به اهداف جهانی باقی ماند.

بین سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۱۵، افزایش جهانی کنترل مالاریا منجر به افزایش چشمگیر تحویل پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش به کشورهای بومی، از ۶ میلیون به نزدیک به ۱۹۰ میلیون در سال، و توزیع بیش از یک میلیارد پشه‌بند در کل، شد. در نتیجه، دسترسی خانوارها به چنین پشه‌بندهایی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا از ۷ درصد در سال ۲۰۰۵ به حدود دو سوم تا سال ۲۰۱۵ افزایش یافت، اگرچه اهداف پوشش جهانی همچنان محقق نشده بود. تا سال ۲۰۱۴، پوشش درمان پیشگیرانه مالاریا در دوران بارداری افزایش یافت و بیش از نیمی از زنان واجد شرایط حداقل یک دوز دارو را دریافت می‌کردند. با این حال، فرصت‌های زیادی برای ارائه درمان از دست رفت و برنامه‌های دارویی پیشگیرانه برای کودکان و نوزادان فقط در چند کشور اتخاذ شد.

بین سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۱۴، آزمایش‌های تشخیصی مالاریا به ویژه در منطقه آفریقایی سازمان جهانی بهداشت به شدت افزایش یافت، جایی که آزمایش موارد مشکوک در بخش دولتی از ۳۶ به ۶۵ درصد افزایش یافت که عمدتاً به دلیل گسترش آزمایش‌های تشخیصی سریع بود. در همین دوره، شیوه‌های درمانی بهبود یافتند، به طوری که سهم کودکان زیر پنج سال که درمان‌های ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین را دریافت می‌کردند، از کمتر از ۱ درصد در سال ۲۰۰۵ به حدود ۱۶ درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافت، در حالی که استفاده از داروهای ضدمالاریای قدیمی‌تر کاهش یافت. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵، موارد جهانی مالاریا از حدود ۲۶۲ میلیون به ۲۱۴ میلیون نفر کاهش یافت که تقریباً ۱۸ درصد کاهش را نشان می‌دهد و منطقه آفریقایی سازمان جهانی بهداشت تقریباً از هر ده مورد ابتلا، نه مورد را به خود اختصاص داده است. در همین دوره، مرگ‌ومیر ناشی از مالاریا تقریباً به نصف کاهش یافت، از حدود ۸۳۹۰۰۰ به ۴۳۸۰۰۰ مورد تخمینی، که نشان‌دهنده پیشرفت عمده در جهت اهداف بین‌المللی برای کاهش بروز و مرگ و میر بیماری است.

تا سال ۲۰۱۵، تعداد فزاینده‌ای از کشورها به ریشه‌کنی مالاریا نزدیک‌تر شده بودند. تعداد کشورهایی که کمتر از ۱۰۰۰ مورد ابتلا داشتند، از ۱۳ کشور در سال ۲۰۰۰ به ۳۳ کشور افزایش یافت و ۱۶ کشور هیچ موردی را از انتقال محلی گزارش نکردند. در همان سال، منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت برای اولین بار صفر مورد ابتلای بومی را ثبت کرد و به هدف تعیین‌شده در اعلامیه تاشکند رسید.

پیشرفت حاصل تا سال ۲۰۱۵ پس از آن متوقف شد. از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲، میزان موارد ابتلا ثابت ماند و پس از آن در سال ۲۰۲۳ با افزایش جزئی به ۶۰٫۴ مورد در هر ۱۰۰۰ نفر رسید که افزایش شدیدی در اتیوپی، ماداگاسکار و پاکستان گزارش شد. مرگ‌ومیر ناشی از مالاریا تا سال ۲۰۱۹ به‌طور پیوسته کاهش یافت، در سال ۲۰۲۰ به دلیل اختلالات کووید-۱۹ به شدت افزایش یافت و سپس در سال‌های بعد دوباره کم شد. در حالی که مالاریا همچنان برای کودکان خردسال کشنده‌ترین بیماری بود، سهم آن‌ها از کل مرگ‌ومیر کاهش یافت. گروه کوچکی از کشورها ۹۵٪ از موارد جهانی را تشکیل می‌دادند که نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو، اوگاندا، اتیوپی و موزامبیک در مجموع مسئول بیش از نیمی از آن‌ها بودند.

این توقف از سال ۲۰۱۵ به دلیل ترکیبی از چالش‌های زیست‌محیطی، بشردوستانه و بیولوژیکی بود. تغییرات اقلیمی شرایطی را ایجاد کرد که به نفع پرورش و بقای پشه‌ها بود، به طوری که افزایش دما، تغییر بارندگی و سیل‌های مکرر، مناطق انتقال را گسترش دادند. به عنوان مثال، در پاکستان، سیل سال ۲۰۲۲ منجر به افزایش هشت برابری موارد مالاریا در عرض دو سال شد. درگیری‌ها و بحران‌های انسانی ناشی از آن، ارائه خدمات سلامت را نیز مختل کرده و میلیون‌ها نفر را به مناطقی با دسترسی کم به پیشگیری یا درمان آواره کرد. در عین حال، مقاومت فزاینده در برابر حشره‌کش‌ها و درمان‌های مبتنی بر آرتمیسینین، کنترل و درمان مالاریا را دشوارتر کرده است. این فشارهای همپوشانی - تغییرات اقلیمی، درگیری، آوارگی و مقاومت - در کنار هم پیشرفت‌های حاصل‌شده در دهه‌های گذشته را تضعیف کرده‌اند.

## تاریخچه

اووسیست‌های باستانی مالاریا که در کهربای دومینیکن حفظ شده‌اند
اگرچه انگل مسئول مالاریای پلاسمودیوم فالسیپاروم به مدت ۵۰هزار تا ۱۰۰هزار سال وجود داشته است، اما جمعیت این انگل تا حدود ۱۰هزار سال پیش، همزمان با پیشرفت در کشاورزی و توسعه سکونتگاه‌های انسانی، افزایش نیافت. خویشاوندان نزدیک انگل‌های مالاریای انسانی هم‌چنان در شامپانزه‌ها شایع هستند. برخی شواهد نشان می‌دهد که مالاریای پلاسمودیوم فالسیپاروم ممکن است از گوریل‌ها سرچشمه گرفته باشد.

اشاره‌هایی به تب‌های دوره‌ای منحصربه‌فرد مالاریا در طول تاریخ یافت می‌شود. سوشروتا، پزشک باستانی هندی، معتقد بود که این یماری با حشرات گزنده مرتبط است، سال‌ها پیش‌از اینکه کولوملای رومی این بیماری را با حشرات باتلاق‌ها مرتبط بداند. بقراط تب‌های دوره‌ای را توصیف کرد و آنها را تب‌های سه‌روزه، چهارروزه، زیر سه‌روزه و متناوب نامید. مالاریا ممکن است در زوال امپراتوری روم نقش داشته باشد، و در روم چنان فراگیر بود که به‌عنوان «تب رومی» شناخته می‌شد. چندین منطقه در روم باستان به دلیل شرایط مساعد موجود برای ناقلین مالاریا، در معرض خطر ابتلا به این بیماری در نظر گرفته می‌شدند. این شامل مناطقی مانند جنوب ایتالیا، جزیره ساردینیا، باتلاق‌های پونتین، مناطق پست‌تر اتروریای ساحلی و شهر رم در امتداد تیبر می‌شد. وجود آب راکد در این مکان‌ها توسط پشه‌ها برای محل تولیدمثل ترجیح داده می‌شد. باغ‌های آبیاری‌شده، زمین‌های باتلاقی، رواناب‌های کشاورزی و مشکلات درناژ ناشی از ساخت جاده منجر به افزایش آب‌های راکد شد.

در کتاب‌های پزشکی مایاها یا آزتک‌ها به مالاریا اشاره‌ای نشده است. با وجود این، آنتی‌بادی‌های ضدمالاریا در برخی از مومیایی‌های آمریکای جنوبی کشف شده‌اند که نشان می‌دهد برخی از گونه‌های مالاریا در قاره آمریکا ممکن است منشأ پیشاکلمبی داشته باشند. مهاجران اروپایی و اهالی غرب آفریقا که آنها به بردگی گرفتند، احتمالاً مالاریا را از قرن ۱۶ به قاره آمریکا آوردند.

مطالعات علمی در مورد مالاریا اولین پیشرفت قابل توجه خود را در سال ۱۸۸۰ به دست آورد، زمانی که چارلز لویی آلفونس لاوران - یک پزشک ارتش فرانسه که در بیمارستان نظامی قسنطینه در الجزایر کار می‌کرد - برای اولین‌بار انگل‌هایی را در داخل گلبول قرمز افراد آلوده مشاهده کرد. بنابراین، او پیشنهاد داد که مالاریا توسط این ارگانیسم ایجاد می‌شود، و این اولین‌باری بود که یک تک‌یاخته به‌عنوان عامل بیماری شناسایی می‌شد. به خاطر این کشف و اکتشافات بعدی، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی در سال ۱۹۰۷ به او اهدا شد. یک سال بعد، کارلوس فینلای، پزشک کوبایی که افراد مبتلا به تب زرد را در هاوانا درمان می‌کرد، شواهد محکمی ارائه داد مبنی بر اینکه پشه‌ها بیماری را به انسان منتقل می‌کنند و از آنها می‌گیرند. این کار به دنبال پیشنهادهای قبلی جوزایا سی. نات و کار سر پاتریک منسون، «پدر طب گرمسیری»، در مورد انتقال فیلاریازیس انجام شد.

محقق پزشکی چینی تو یویو در سال ۲۰۱۵ به خاطر کارش روی داروی ضد مالاریا آرتمیسینین جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را دریافت کرد.
در آوریل ۱۸۹۴، یک پزشک اسکاتلندی به نام سر رونالد راس، سر پاتریک منسون را در خانه‌اش در خیابان کوئین آن لندن ملاقات کرد. این بازدید آغاز چهار سال همکاری و پژوهش پرشور بود که در سال ۱۸۹۷ به اوج خود رسید، زمانی که راس، که در بیمارستان عمومی ریاست جمهوری در کلکته کار می‌کرد، چرخه کامل زندگی انگل مالاریا را در پشه‌ها اثبات کرد. بنابراین او با نشان دادن اینکه گونه‌های خاصی از پشه مالاریا را به پرندگان منتقل می‌کنند، ثابت کرد که پشه ناقل مالاریا در انسان است. او انگل‌های مالاریا را از غدد بزاقی پشه‌هایی که از پرندگان آلوده تغذیه کرده بودند، جدا کرد. راس به خاطر این کار، جایزه نوبل پزشکی سال ۱۹۰۲ را دریافت کرد. راس پس‌از استعفا از خدمات پزشکی هند، در دانشکده تازه تأسیس پزشکی گرمسیری لیورپول مشغول به کار شد و تلاش‌های کنترل مالاریا را در مصر، پاناما، یونان و موریس هدایت کرد. یافته‌های فینلی و راس بعداً توسط یک هیئت پزشکی به ریاست والتر رید در سال ۱۹۰۰ تأیید شد. توصیه‌های آنها توسط ویلیام سی. گورگاس در اقدامات سلامت که در طول ساخت کانال پاناما به اجرا درآمدند، عملی شد. این کار در حوزه سلامت عمومی، جان هزاران کارگر را نجات داد و به توسعه روش‌های مورد استفاده در کمپین‌های آتی سلامت عمومی علیه این بیماری کمک کرد.

در سال ۱۸۹۶، آمیکو بیگنامی نقش پشه‌ها در مالاریا را مورد بحث قرار داد. در سال ۱۸۹۸، بیگنامی، جووانی باتیستا گراسی و جوزپه باستیانلی موفق شدند انتقال مالاریا در انسان را به‌صورت تجربی نشان دهند و از پشه‌های آلوده برای ابتلا به مالاریا استفاده کردند که این نتایج را در نوامبر ۱۸۹۸ به آکادمی دئی لینچی ارائه دادند.

*آرتمیسیا آنوا*، منبع داروی ضد مالاریا آرتمیسینین
اولین درمان مؤثر برای مالاریا از پوست درخت گنه‌گنه که حاوی کوئینین است، به دست آمد. این درخت در دامنه‌های کوه‌های آند، عمدتاً در پرو، رشد می‌کند. بومی‌های پرو برای کنترل تب، تنتور گنه‌گنه درست می‌کردند. اثربخشی آن در برابر مالاریا مشخص شد و یسوعی‌ها این درمان را حدود سال ۱۶۴۰ در اروپا مطرح کردند؛ تا سال ۱۶۷۷، این ماده به‌عنوان یک درمان ضدمالاریا در فارماکوپه لندن گنجانده شد. تا سال ۱۸۲۰ طول کشید تا ماده مؤثر آن، یعنی کوئینین، از پوست درخت استخراج و جداسازی شود، این ماده توسط شیمیدانان فرانسوی پیر ژوزف پلتیه و جوزف بیانیمه کاونتو نامگذاری شد.

کوئینین تا دهه ۱۹۲۰ میلادی، زمانی که داروهای دیگری ظاهر شدند، داروی غالب برای مالاریا بود. در دهه ۱۹۴۰، کلروکین جایگزین کوئینین به‌عنوان درمان مالاریای بدون عارضه و شدید شد تا اینکه مقاومت دارویی رخ داد، ابتدا در جنوب شرقی آسیا و آمریکای جنوبی در دهه ۱۹۵۰ و سپس در دهه ۱۹۸۰ در سراسر جهان گسترش یافت.

ارزش دارویی گیاه آرتمیسیا آنوا توسط گیاه‌شناسان چینی به مدت ۲۰۰۰ سال در طب سنتی چین مورد استفاده قرار گرفته است. در سال ۱۵۹۶، لی شیژن در کتاب خود «خلاصه داروهای پزشکی»، چای تهیه‌شده از گیاه گینگائو را به‌طور خاص برای درمان نشانه‌های مالاریا توصیه کرد، بااین‌حال، اثربخشی چای تهیه‌شده با آرتمیسیا آنوا برای درمان مالاریا مورد تردید است و توسط سازمان جهانی بهداشت تأیید نمی‌شود. آرتمیسینین‌ها که توسط دانشمند چینی تو یویو و همکارانش در دهه ۱۹۷۰ از گیاه آرتمیسیا آنوا کشف شدند، به درمان توصیه‌شده برای مالاریای پلاسمودیوم فالسیپاروم تبدیل شدند و در موارد شدید در ترکیب با دیگر داروهای ضدمالاریا تجویز می‌گردند. این دانشمند می‌گوید که از یک منبع طب گیاهی سنتی چینی، کتابچه راهنمای نسخه‌های درمانی اضطراری، که در سال ۳۴۰ میلادی توسط جی هونگ نوشته شده، الهام گرفته است. تو یویو به خاطر کارش در زمینه مالاریا، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۱۵ را دریافت کرد.

پلاسمودیوم ویواکس میان دهه‌های ۱۹۱۷ تا ۱۹۴۰ برای مالاریادرمانی - تزریق عمدی انگل‌های مالاریا برای ایجاد تب جهت مقابله با بیماری‌های خاصی مانند سیفلیس نوع سوم - مورد استفاده قرار می‌گرفت. در سال ۱۹۲۷، مخترع این تکنیک، یولیوس واگنر-یاورگ، به خاطر اکتشافاتش جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را دریافت کرد. این تکنیک خطرناک بود و حدود ۱۵٪ از بیماران را به کام مرگ کشاند، بنابراین دیگر استفاده نمی‌شود.

اولین آفت‌کشی که برای سم‌پاشی قسمت‌های باقیمانده اماکن داخلی استفاده شد، ددت (DDT) بود. اگرچه در ابتدا منحصراً برای مبارزه با مالاریا استفاده می‌شد، اما استفاده از آن به سرعت در کشاورزی گسترش یافت. با گذشت زمان، کنترل آفات، به جای کنترل بیماری، بر استفاده از DDT غلبه کرد و این استفاده در مقیاس گسترده در زمینه کشاورزی منجر به تکامل پشه‌های مقاوم به آفت‌کش‌ها در بسیاری از مناطق شد. مقاومت پشه‌های آنوفل در برابر DDT را می‌توان با مقاومت آنتی‌بیوتیکی باکتری‌ها مقایسه کرد. در طول دهه ۱۹۶۰، آگاهی از عواقب منفی استفاده بی‌رویه از آن افزایش یافت و در نهایت منجر به ممنوعیت کاربردهای کشاورزی DDT در بسیاری از کشورها در دهه ۱۹۷۰ شد. پیش‌از DDT، مالاریا با موفقیت در مناطق گرمسیری مانند برزیل و مصر با از بین بردن یا مسموم کردن محل تولیدمثل پشه‌ها یا زیستگاه‌های آبی مراحل لاروی، برای مثال با استفاده از ترکیب بسیار سمی آرسنیک سبز پاریسی در مکان‌هایی با آب راکد، ریشه‌کن یا کنترل می‌شد.

### نام‌ها

انواع گوناگون مالاریا به نام‌های زیر شناخته می‌شوند:

| نام | عامل بیماری‌زا | توضیحات |
| --- | --- | --- |
| مالاریای آلژید | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | نوعی مالاریای شدید که دستگاه قلبی-عروقی را درگیر کرده و باعث لرز و شوک گردش خون می‌شود |
| مالاریای صفراوی | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | نوعی مالاریای شدید با درگیری کبد که موجب استفراغ و یرقان می‌شود |
| مالاریای مغزی | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | نوعی مالاریای شدید با درگیری مخ |
| مالاریای مادرزادی | انواع پلاسمودیوم‌ها | انتقال *پلاسمودیوم* از مادر از طریق انتقال عمودی و گردش خون جنین |
| مالاریای وخیم | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | مالاریای شدید منجر به بیماری بسیار جدی |
| مالاریای بدخیم | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | مالاریای شدید منتهی به مرگ |
| مالاریای فالسیپاروم، مالاریای *پلاسمودیوم فالسیپاروم* | *پلاسمودیوم فالسیپاروم* |  |
| مالاریای اوواله، مالاریای *پلاسمودیوم اوال* | *پلاسمودیوم اوواله* |  |
| مالاریای کوارتان، مالاریای مالاریه، مالاریای *پلاسمودیوم مالاریا* | *پلاسمودیوم مالاریه* | حملات تب هر چهار روز یک‌بار (کوارتان) با احتساب روز شروع به‌عنوان روز اول |
| مالاریای روزانه | *پلاسمودیوم فالسیپاروم*، *پلاسمودیوم ویواکس*، *پلاسمودیوم نولزی* | حملات تب روزانه (روزانه) |
| مالاریای ترتیان | *پلاسمودیوم فالسیپاروم*، *پلاسمودیوم اوواله*، *پلاسمودیوم ویواکس* | حملات تب هر سه روز یک‌بار (ترتیان) با احتساب روز شروع به‌عنوان روز اول |
| مالاریای انتقالی از راه تزریق خون | انواع پلاسمودیوم‌ها | انتقال *پلاسمودیوم* از طریق انتقال خون، استفاده مشترک از سرنگ یا آسیب ناشی از فرورفتن سوزن |
| مالاریای ویواکس، مالاریای *پلاسمودیوم ویواکس* | *پلاسمودیوم ویواکس* |  |

### برنامه اولیه سازمان جهانی بهداشت (۱۹۶۹–۱۹۵۵)

تمبر پستی پاکستان در سال ۱۹۶۲ که برنامه ریشه‌کنی مالاریا را تبلیغ می‌کند
در سال ۱۹۵۵، سازمان جهانی بهداشت برنامه جهانی ریشه‌کنی مالاریا را آغاز کرد. این برنامه عمدتاً برای کنترل پشه‌ها و تشخیص سریع و درمان برای شکستن چرخه انتقال، به DDT متکی بود. این برنامه بیماری را در «آمریکای شمالی، اروپا، اتحاد جماهیر شوروی سابق» و در «تایوان، بخش عمده‌ای از کارائیب، بالکان، بخش‌هایی از شمال آفریقا، منطقه شمالی استرالیا و بخش بزرگی از اقیانوس آرام جنوبی» ریشه‌کن کرد و مورتالیتی را در سری‌لانکا و هند به‌طرز چشمگیری کاهش داد.

بااین‌حال، عدم موفقیت در حفظ این برنامه، افزایش تحمل پشه‌ها به DDT و افزایش تحمل انگل‌ها منجر به ظهور مجدد این بیماری شد. در بسیاری از مناطق، موفقیت‌های اولیه تا حدی یا کاملاً معکوس شدند و در برخی موارد، میزان انتقال افزایش یافت. کارشناسان، ظهور مجدد مالاریا را به عوامل متعددی از جمله رهبری، مدیریت و حمایت مالی ضعیف برنامه‌های کنترل مالاریا؛ فقر؛ ناآرامی‌های مدنی؛ و افزایش آبیاری مرتبط می‌دانند. تکامل مقاومت در برابر داروهای نسل اول (مثلا کلروکین) و حشره‌کش‌ها اوضاع را تشدید کرد. این برنامه تنها در مناطقی با «وضعیت اجتماعی-اقتصادی بالا، سیستم‌های مراقبت سلامت منظم و انتقال مالاریا با شدت نسبتاً کم یا مالاریای فصلی» موفق به ریشه‌کنی مالاریا شد.

برای مثال، در سری‌لانکا، این برنامه موارد ابتلا را از حدود یک میلیون مورد در سال پیش‌از سم‌پاشی به تنها ۱۸ مورد در سال 1963 و ۲۹ مورد در سال ۱۹۶۴ کاهش داد. پس‌از آن، این برنامه برای صرفه‌جویی در هزینه متوقف شد و مالاریا در سال ۱۹۶۸ و سه‌ماهه اول ۱۹۶۹ به ۶۰۰هزار مورد بازگشت. این کشور کنترل ناقلین DDT را از سر گرفت، اما پشه‌ها در این فاصله، احتمالاً به دلیل ادامه استفاده از آن در کشاورزی، در برابر آن مقاوم شده بودند. این برنامه به مالاتیون تغییر یافت، اما با وجود موفقیت‌های اولیه، مالاریا تا دهه ۱۹۸۰ به شیوع مجدد خود ادامه داد.

با توجه به مقاومت ناقل و انگل و دیگر عوامل، امکان‌سنجی ریشه‌کنی مالاریا با استراتژی مورد استفاده در آن زمان و منابع موجود، منجر به کاهش حمایت از این برنامه شد. WHO این برنامه را در سال ۱۹۶۹ به حالت تعلیق درآورد و در عوض توجه بر کنترل و درمان این بیماری متمرکز شد. برنامه‌های سم‌پاشی (به‌ویژه با استفاده از DDT) به دلیل نگرانی‌ها در مورد تأثیرات بی‌خطری و زیست‌محیطی، و هم‌چنین مشکلاتی در اجرای اداری، مدیریتی و مالی، محدود شدند. تلاش‌ها از سم‌پاشی به سمت استفاده از پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش‌ها و مداخلات دیگر معطوف شد.

## تلاش‌های ریشه‌کنی

دو تلاش عمده جهانی برای ریشه‌کنی مالاریا وجود داشته است: اولی، به رهبری سازمان بهداشت جهانی بین سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۹، و دومی، که توسط سازمان ملل متحد در قرن بیست و یکم از طریق هزاره و اهداف توسعه پایدار آغاز شد. مالاریا در بسیاری از مناطق جهان ریشه‌کن شده یا به‌طور قابل توجهی کاهش یافته است، اما در برخی دیگر همچنان گسترده است. بیشتر اروپا، آمریکای شمالی، استرالیا، شمال آفریقا و کارائیب، به همراه بخش‌هایی از آمریکای جنوبی، آسیا و جنوب آفریقا، اکنون عاری از مالاریا هستند، در حالی که بخش عمده‌ای از بخش مرکزی آفریقا همچنان سطح بالایی از انتقال را تجربه می‌کند.

## جامعه و فرهنگ

### پیامدهای اقتصادی

یک کلینیک مالاریا در تانزانیا
مالاریا تنها بیماری‌ای نیست که معمولاً با فقر مرتبط دانسته می‌شود؛ برخی شواهد نشان می‌دهد که این بیماری همچنین یکی از علل فقر و مانع اصلی توسعه اقتصادی است. اگرچه مناطق گرمسیری بیشترین آسیب را می‌بینند، اما بیشترین نفوذ مالاریا به برخی از مناطق معتدل که تغییرات فصلی شدیدی دارند، می‌رسد. این بیماری با تأثیرات اقتصادی منفی عمده‌ای در مناطقی که شیوع بالایی دارد، مرتبط بوده است. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل بیستم، عامل اصلی رشد آهسته اقتصادی در ایالت‌های جنوبی آمریکا بود.

مقایسه میانگین سرانه تولید ناخالص داخلی در سال ۱۹۹۵، با تعدیل برابری قدرت خرید، میان کشورهای دارای مالاریا و کشورهای بدون مالاریا، تفاوت پنج برابری را نشان می‌دهد (۱۵۲۶ دلار آمریکا در مقایسه با ۸۲۶۸ دلار آمریکا). در دوره ۱۹۶۵ تا ۱۹۹۰، کشورهایی که مالاریا در آن‌ها شایع بود، به‌طور میانگین سرانه تولید ناخالص داخلی آن‌ها تنها ۰٫۴٪ در سال افزایش یافت، در حالی که این رقم در دیگر کشورها ۲٫۴٪ در سال بود.

فقر می‌تواند خطر ابتلا به مالاریا را افزایش دهد، زیرا افراد فقیر توانایی مالی برای پیشگیری یا درمان این بیماری را ندارند. در مجموع، تخمین زده می‌شود که پیامدهای اقتصادی مالاریا سالانه ۱۲ میلیارد دلار برای آفریقا هزینه داشته باشد. این رقم شامل هزینه خدمات مراقبت سلامت، روزهای کاری ازدست‌رفته به دلیل بیماری، روزهای ازدست‌رفته در آموزش، کاهش بهره‌وری به دلیل آسیب مغزی ناشی از مالاریای مغزی، و از دست دادن سرمایه‌گذاری و گردشگری می‌شود. این بیماری در برخی کشورها بار سنگینی دارد، به طوری که ممکن است مسئول ۳۰ تا ۵۰ درصد از پذیرش‌های بیمارستانی، تا ۵۰ درصد از ویزیت‌های سرپایی و تا ۴۰ درصد از هزینه‌های سلامت عمومی باشد.

کودکی مبتلا به مالاریا در اتیوپی
مالاریای مغزی یکی از علل اصلی ناتوانی‌های نورولوژیک در کودکان آفریقایی است. مطالعاتی که عملکردهای شناختی را پیش و پس از درمان بیماری شدید مالاریا مقایسه می‌کنند، حتی پس از بهبودی، همچنان اختلال قابل توجهی را در عملکرد تحصیلی و توانایی‌های شناختی نشان می‌دهند. در نتیجه، مالاریای شدید و مغزی پیامدهای اجتماعی‌اقتصادی گسترده‌ای دارند که فراتر از تأثیرات فوری بیماری است.

### داروهای تقلبی و غیراستاندارد

داروهای تقلبی پیشرفته در چندین کشور آسیایی مانند کامبوج، چین، اندونزی، لائوس، تایلند و ویتنام کشف شده‌اند و یکی از علل اصلی مرگ‌ومیرهای قابل پیشگیری در این کشورها هستند. WHO اعلام کرد که مطالعات نشان می‌دهد تا ۴۰ درصد از داروهای مالاریای مبتنی بر آرتسونات، به ویژه در منطقه بزرگ مکونگ، تقلبی هستند. آن‌ها یک سیستم هشدار سریع برای گزارش سریع اطلاعات مرتبط با داروهای تقلبی به مراجع ذی‌صلاح در کشورهای عضو تأسیس کرده‌اند. هیچ راه قابل اطمینانی برای پزشکان یا افراد عادی وجود ندارد که بدون کمک آزمایشگاه، داروهای تقلبی را تشخیص دهند. شرکت‌ها در تلاشند تا با استفاده از فناوری‌های نوین، به منظور تأمین امنیت از مبدأ تا توزیع، با تداوم داروهای تقلبی مبارزه کنند.

یکی دیگر از نگرانی‌ها در حوزه سلامت بالینی و سلامت عمومی، گسترش داروهای ضدمالاریای بی‌کیفیت و غیراستاندارد است که ناشی از غلظت نامناسب مواد تشکیل‌دهنده، آلودگی با دیگر داروها یا ناخالصی‌های سمی، مواد اولیه بی‌کیفیت، پایداری ضعیف و بسته‌بندی نامناسب است. یک مطالعه در سال ۲۰۱۲ نشان داد که تقریباً یک‌سوم داروهای ضدمالاریا در جنوب شرقی آسیا و کشورهای جنوب صحرای آفریقا در آنالیز شیمیایی و آنالیز بسته‌بندی ناموفق بوده‌اند یا جعلی بوده‌اند.

### جنگ

پوستر جنگ جهانی دوم: با پشه مالاریا به تخت خواب نروید، در زیر پشه‌بند بخوابید.
در طول تاریخ، ابتلا به مالاریا نقش برجسته‌ای در سرنوشت حکمرانان دولتی، دولت‌ملت‌ها، پرسنل نظامی و اقدامات نظامی داشته است. در سال ۱۹۱۰، سر رونالد راس، برنده جایزه نوبل پزشکی (که خود از بازماندگان مالاریا بود)، کتابی با نام «*پیشگیری از مالاریا*» منتشر کرد که شامل فصلی با عنوان «پیشگیری از مالاریا در جنگ» بود. نویسنده این فصل، سرهنگ سی.اچ. ملویل، استاد بهداشت در کالج پزشکی ارتش سلطنتی لندن، به نقش برجسته‌ای که مالاریا در طول تاریخ جنگ‌ها ایفا کرده است، اشاره کرد: «تاریخچه مالاریا در جنگ را می‌توان تقریباً به منزله تاریخ خود جنگ دانست، قطعاً تاریخ جنگ در دوران مسیحیت این گونه است. … احتمالاً بسیاری از به اصطلاح تب‌های اردوگاهی، و همچنین بخش قابل توجهی از اسهال خونی اردوگاهی، در جنگ‌های قرن‌های شانزدهم، هفدهم و هجدهم، منشأ مالاریایی داشته‌اند.» در هند تحت اشغال بریتانیا، کوکتل جین و تونیک ممکن است به عنوان راهی برای مصرف کینین، که به دلیل خواص ضد مالاریایی‌اش شناخته می‌شود، ابداع شده باشد.

تلاش اسکاتلندی‌ها برای ساخت کانالی در نزدیکی جایی که اکنون کانال پاناما است، تا حد زیادی به دلیل مالاریا شکست خورد. پروژه دارین گپ، که با تأسیس «نیو کالِدونیا» آغاز شد، ثروت این پادشاهی—که هنوز بخشی از بریتانیا نشده بود—را از بین برد. هزینه کمک مالی از جانب لندن، استقلال اسکاتلند بود.

مالاریا قابل توجه‌ترین خطر سلامت بود که نیروهای آمریکایی در جنوب اقیانوس آرام در طول جنگ جهانی دوم با آن مواجه شدند، به طوری که حدود ۵۰۰٬۰۰۰ نفر به آن مبتلا شدند. به گفته جوزف پاتریک بایرن، «شصت هزار سرباز آمریکایی در طول لشکرکشی‌های آفریقا و جنوب اقیانوس آرام بر اثر مالاریا جان باختند.»

سرمایه‌گذاری‌های مالی قابل توجهی برای تهیه داروهای ضدمالاریای موجود و ساخت عوامل جدید انجام شده است. در طول جنگ جهانی اول و جنگ جهانی دوم، عرضه نامنظم داروهای طبیعی ضدمالاریا شامل پوست درخت گنه‌گنه و کینین، بودجه قابل توجهی را برای پژوهش و توسعه دیگر داروها و واکسن‌ها به خود اختصاص داد. سازمان‌های نظامی آمریکایی که چنین طرح‌های پژوهشی را انجام می‌دهند، شامل مرکز پژوهش‌های پزشکی نیروی دریایی، مؤسسه پژوهش‌های ارتش والتر رید و موسسه پژوهش‌های پزشکی بیماری‌های عفونی ارتش ایالات متحده از نیروهای مسلح ایالات متحده هستند.

علاوه بر این، ابتکاراتی مانند «کنترل مالاریا در مناطق جنگی» (MCWA) که در سال ۱۹۴۲ تأسیس شد، و جانشین آن، یعنی «مرکز بیماری‌های واگیردار» (اکنون با نام مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری یا CDC شناخته می‌شود) که در سال ۱۹۴۶ تأسیس شد، بنیان نهاده شده‌اند. طبق گفته CDC, MCWA «برای کنترل مالاریا در اطراف پایگاه‌های آموزشی نظامی در جنوب ایالات متحده و سرزمین‌های آن، جایی که مالاریا هنوز مشکل‌ساز بود، تأسیس شد.»

## پژوهش‌ها

ابتکار «دستور کار پژوهشی ریشه‌کنی مالاریا» (malERA) یک فرایند مشورتی برای شناسایی حوزه‌های پژوهش و توسعه (R&D) بود که باید برای ریشه‌کنی جهانی مالاریا مورد توجه قرار گیرند.

### داروها

انگل‌های مالاریا حاوی اپیکوپلاست‌ها، اندامک‌هایی مرتبط با پلاستیدهای موجود در گیاهان، به همراه ژنوم خاص خود هستند. تصور می‌شود که این اپیکوپلاست‌ها از طریق درون‌همزیستی جلبک‌ها منشأ گرفته‌اند و نقش مهمی در جنبه‌های مختلف متابولیسم انگل، مانند بیوسنتز اسیدهای چرب، ایفا می‌کنند. بیش از ۴۰۰ پروتئین توسط اپیکوپلاست‌ها تولید می‌شوند و اکنون این پروتئین‌ها به‌عنوان اهداف احتمالی برای داروهای جدید ضدمالاریا در دست بررسی هستند.

با ظهور انگل‌های مقاوم به داروی «پلاسمودیم»، استراتژی‌های جدیدی برای مبارزه با این بیماری گسترده در حال توسعه است. یکی از این رویکردها، معرفی ترکیبات مصنوعی پیریدوکسال-آمینو اسید فزون‌ورده است که توسط انگل جذب شده و در نهایت در توانایی آن در ایجاد چندین ویتامین ضروری گروه B اختلال ایجاد می‌کنند. داروهای ضدمالاریا با استفاده از کمپلکس‌های مصنوعی مبتنی بر فلز، توجه پژوهش‌ها را به خود جلب کرده‌اند.

* (+)-SJ733: بخشی از یک دسته وسیع‌تر از داروهای آزمایشی به نام اسپیروئیندولون. این دارو پروتئین ATP4 گلبول‌های قرمز آلوده را که باعث کوچک شدن و سفت شدن سلول‌ها مانند سلول‌های پیر می‌شود، مهار می‌کند. این امر سیستم ایمنی را تحریک می‌کند تا سلول‌های آلوده را از بدن حذف کند، همان‌طور که در مدل موش نشان داده شده است. از سال ۲۰۱۴، یک کارآزمایی بالینی فاز ۱ برای ارزیابی پروفایل ایمنی در انسان توسط مؤسسه پزشکی هاورد هیوز برنامه‌ریزی شده است.
* NITD246 و NITD609: همچنین به دسته اسپیروئیندولون تعلق دارند و پروتئین ATP4 را هدف قرار می‌دهند.

بر اساس پیامدهای داکینگ مولکولی، ترکیبات ۳j, 4b، ۴h, 4m گزینش‌پذیری بالایی نسبت به PfLDH نشان دادند. آنالیز پس از داکینگ، رفتار دینامیکی پایدار تمام ترکیبات انتخاب‌شده را در مقایسه با کلروکین نشان داد. آنالیز ترمودینامیک حالت نهایی، ترکیب ۳j را به‌عنوان یک مهارکننده انتخابی و قوی PfLDH معرفی کرد.

### اهداف جدید

هدف قرار دادن انگل‌های مرحله کبدی «پلاسمودیم» به‌صورت انتخابی، به‌عنوان یک استراتژی جایگزین در مواجهه با مقاومت در برابر جدیدترین درمان‌های ترکیبی خط مقدم علیه مراحل خونی انگل در حال ظهور است.

در پژوهشی که در سال ۲۰۱۹ انجام شد، با استفاده از آنالیز تجربی بر روی جهش‌یافته‌های حذف‌شده (KO) «پلاسمودیوم برگئی»، نویسندگان توانستند ژن‌هایی را شناسایی کنند که به‌طور بالقوه در مرحله کبد ضروری هستند. افزون بر این، آن‌ها یک مدل محاسباتی برای تحلیل رشد پیش‌از اریتروسیتی و متابولیسم مرحله کبدی ایجاد کردند. با ترکیب هر دو روش، آن‌ها هفت زیرسیستم متابولیکی را شناسایی کردند که در مقایسه با مرحله خونی ضروری می‌شوند. برخی از این مسیرهای متابولیکی عبارتند از: سنتز و طویل‌شدن اسیدهای چرب، چرخه اسید تری‌کربوکسیلیک و متابولیسم آمینواسید و هِم.

به‌طور خاص، آن‌ها سه زیرسیستم را مطالعه کردند: سنتز و طویل‌شدن اسیدهای چرب، و بیوسنتز قندهای آمینه. برای دو مسیر اول، آن‌ها وابستگی آشکار مرحله کبدی به متابولیسم اسید چرب خود را نشان دادند.

آن‌ها برای نخستین بار نقش حیاتی بیوسنتز قند آمینه را در مرحله کبدی «پلاسمودیوم برگئی» \* اثبات کردند. به نظر می‌رسد جذب ان-استیل-گلوکزامین در مرحله کبدی محدود است و سنتز آن برای رشد انگل مورد نیاز است.

این یافته‌ها و مدل محاسباتی، مبنایی برای طراحی درمان‌های ضدمالاریا با هدف قرار دادن پروتئین‌های متابولیک فراهم می‌کنند.

### پژوهش‌های ژنومیک

ژنوم «پلاسمودیوم فالسیپاروم» در سال ۲۰۰۲ توالی‌یابی و منتشر شد.

یک گونه مالاریای پلاسمودیوم تمایل به داشتن آنتی‌ژن‌هایی دارد که نسبتاً چندریخت هستند و می‌توانند به‌عنوان اهداف سیستم ایمنی عمل کنند. برخی جست‌وجوها در ژن‌های «پلاسمودیوم فالسیپاروم» برای یافتن نقاط داغ تغییرات رمزگذاری‌شده، بخش‌هایی از ژن‌ها را کشف کردند که پس از آزمایش مشخص شد آنتی‌ژن‌ها را رمزگذاری می‌کنند. هنگامی که چنین آنتی‌ژن‌هایی برای اهداف واکسن استفاده می‌شوند، سویه‌ای از پلاسمودیوم با آلل متفاوت برای آنتی‌ژن، گاهی اوقات می‌تواند از پاسخ ایمنی تحریک‌شده توسط واکسن فرار کند.

دو ویروس مرتبط، MaRNAV-1 و MaRNAV-2 به ترتیب در «پلاسمودیوم ویواکس» و در انگل «لکوسیتوزون» پرندگان، از طریق توالی‌یابی RNA خون یافت شدند. یافتن ویروسی که مالاریای پلاسمودیوم انسانی را آلوده می‌کند، نخستین کشف از این نوع است. این امر باید به درک بهتر زیست‌شناسی مالاریا منجر شود.

### موارد دیگر

یک استراتژی کنترل غیرشیمیایی ناقلین شامل دستکاری ژنتیکی پشه‌های مالاریا است. پیشرفت در فناوری‌های مهندسی ژنتیک، امکان وارد کردن DNA خارجی به ژنوم پشه را فراهم می‌کند، این امر یا طول عمر پشه را کاهش می‌دهد یا آن را در برابر انگل مالاریا مقاوم‌تر می‌کند. تکنیک حشره عقیم یک روش کنترل ژنتیکی است که در آن تعداد زیادی از پشه‌های نر عقیم، پرورش داده شده و رها می‌شوند. جفت‌گیری با ماده‌های وحشی، جمعیت وحشی را در نسل بعدی کاهش می‌دهد؛ رهاسازی‌های مکرر در نهایت جمعیت هدف را از بین می‌برد.

ژنومیک، محور پژوهش در حوزه مالاریا است. با توالی‌یابی *پلاسمودیوم فالسیپاروم*، یکی از ناقل‌های آن *آنوفل گامبیا*، و ژنوم انسان، می‌توان ژنتیک هر سه موجود زنده در چرخه زندگی مالاریا را مطالعه کرد. یکی دیگر از کاربردهای جدید فناوری ژنتیک، توانایی تولید پشه‌های اصلاح‌شده ژنتیکی است که مالاریا را منتقل نمی‌کنند و به‌طور بالقوه امکان کنترل بیولوژیکی انتقال مالاریا را فراهم می‌کنند.

در یک مطالعه، یک گونه اصلاح‌شده ژنتیکی از *آنوفل استفنسی* ایجاد شد که دیگر از انتقال مالاریا پشتیبانی نمی‌کرد و این مقاومت به فرزندان پشه منتقل شد.

درایو ژنی تکنیکی برای تغییر جمعیت‌های وحشی است، به عنوان مثال برای مبارزه یا حذف حشرات به طوری که آن‌ها نتوانند بیماری‌ها را منتقل کنند (به ویژه پشه‌ها در موارد مالاریا، زیکا، تب دنگی و تب زرد). یک نمونه از این روش با *آنوفل گامبیا* انجام شد، جایی که محققان یک درایو ژنی تحریف‌کننده جنسیت با گرایش به جنس نر (SDGD) را القا کردند. آن‌ها وراثت فوق مندلی نوکلئاز I-Ppol را که مسئول خرد کردن کروموزوم X است، القا کردند و آن را با یک درایو ژنی مبتنی بر CRISPR جفت کردند. نوکلئاز به ژن «دوجنسه بودن» وارد شد که برای کنترل تمایز جنسی حشرات و تعیین این که آن‌ها ماده یا نر خواهند شد، عمل می‌کند. با القای این، جمعیت پشه‌هایی که با آن‌ها کار می‌کردند فقط نر شد، به طوری که کاهش جمعیت رخ داد و طبق گزارش‌ها هیچ مقاومتی ایجاد نشد.

در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۵ انجام شد، پژوهشگران یک اثر متقابل خاص بین مالاریا و عفونت همزمان با نماتد «نیپواسترونژیلوس برازیلینسیس»، یک کرم انگلی مهاجر ریوی، در موش‌ها مشاهده کردند. مشخص شد که این عفونت همزمان، ویرولانس انگل «پلاسمودیم»، عامل ایجادکننده مالاریا، را کاهش می‌دهد. این کاهش به عفونت نماتد نسبت داده شد که باعث افزایش تخریب اریتروسیت‌ها، یا گلبول‌های قرمز خون می‌شود. با توجه به این که «پلاسمودیم» تمایل به اریتروسیت‌های میزبان مسن‌تر دارد، افزایش تخریب اریتروسیت‌ها و در پی آن، اریتروپوئز، منجر به ایجاد جمعیت غالب اریتروسیت‌های جوان‌تر می‌شود که به نوبه خود به کاهش جمعیت «پلاسمودیم» می‌انجامد. نکته قابل توجه این است که به نظر می‌رسد این اثر تا حد زیادی مستقل از کنترل ایمنی میزبان بر «پلاسمودیم» است.

در نهایت، یک مقاله مروری که در دسامبر ۲۰۲۰ منتشر شد، به همبستگی بین مناطق بومی مالاریا و نرخ کشندگی COVID-19 اشاره کرد. این مطالعه نشان داد که، به‌طور میانگین، مناطقی که مالاریا در آن‌ها بومی است، در مقایسه با مناطقی که مالاریای بومی ندارند، نرخ کشندگی موارد COVID-19 کمتری را گزارش کرده‌اند.

در سال ۲۰۱۷، یک سویه باکتریایی از جنس سِراتیا به صورت ژنتیکی اصلاح شد تا از ابتلای پشه‌ها به مالاریا پیشگیری کند و در سال ۲۰۲۳، گزارش شده است که باکتری دلفتیا تسوروهاتنسیس به‌طور طبیعی با ترشح مولکولی به نام هارمان از ابتلا به مالاریا پیشگیری می‌کند.

راه دیگری که می‌تواند به درک انتقال مالاریا کمک کند، منبع غذایی برای ناقل هنگام وجود انگل است. مشخص است که قندهای گیاهی منبع اصلی مواد مغذی برای بقای پشه‌های بالغ هستند، بنابراین استفاده از این پیوند برای مدیریت ناقل به کاهش انتقال مالاریا کمک خواهد کرد.

در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۸ روی ۴۰۰ کودک مدرسه‌ای کنیایی انجام شد، پژوهشگران توانستند مالاریا را با حساسیت ۱۰۰٪ بر اساس زیست‌نشانگرهای فرار در پوست (مولکول‌هایی که باعث بو می‌شوند) تشخیص دهند. و امضای زیست‌نشانگرهای فرار در افراد مبتلا به بیماری علامت‌دار و بدون نشانه به‌طور قابل توجهی متفاوت بود؛ بنابراین، یک آزمون تشخیصی جدید برای این بیماری مطرح می‌شود.

## حیوانات دیگر

در حالی که هیچ‌یک از چهار گونه اصلی انگل مالاریا که باعث عفونت در انسان می‌شوند، مخزن جانوری شناخته‌شده‌ای ندارند، پلاسمودیوم ناولزی شناخته شده است که هم انسان و هم نخستی‌های غیرانسانی را آلوده می‌کند. هم‌چنین مشخص شده که دیگر مالاریاهای نخستی‌های غیرانسانی (به ویژه *پلاسمودیوم سینومولژی* و *پلاسمودیوم سیمیوم*) به انسان سرایت کرده‌اند. نزدیک به ۲۰۰ گونه «پلاسمودیم» شناسایی شده است که پرندگان، خزندگان و دیگر پستانداران را آلوده می‌کنند، و حدود ۳۰ گونه از آن‌ها به‌طور طبیعی نخستی‌های غیرانسانی را آلوده می‌کنند. برخی از انگل‌های مالاریای نخستی‌های غیرانسانی (NHP) به عنوان مدل‌های زیستی برای انگل‌های مالاریای انسانی عمل می‌کنند، مانند *پلاسمودیوم کواتنی* (یک مدل برای *پلاسمودیوم فالسیپاروم*) و *پلاسمودیوم سینومولژی* (یک مدل برای *پلاسمودیوم ویواکس*). تکنیک‌های تشخیصی مورد استفاده برای تشخیص انگل‌ها در NHP مشابه تکنیک‌هایی است که برای انسان به کار می‌رود. انگل‌های مالاریا که جوندگان را آلوده می‌کنند، مانند *پلاسمودیوم برگئی* به‌طور گسترده به عنوان مدل پژوهشی استفاده می‌شوند. مالاریای پرندگان در درجه اول گونه‌هایی از راسته گنجشک‌سانان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و تهدیدی جدی برای پرندگان هاوایی، گالاپاگوس و دیگر مجمع‌الجزایر محسوب می‌شود. انگل *پلاسمودیوم رلیکتوم* به عنوان عاملی شناخته می‌شود که در محدود کردن پراکندگی و فراوانی پرندگان بومی هاوایی نقش دارد. گرمایش جهانی انتظار می‌رود که شیوع و توزیع جهانی مالاریای پرندگان را افزایش دهد، زیرا دمای بالا شرایط مطلوبی را برای تولیدمثل انگل فراهم می‌کند.

## واژه‌نامه

## پانویس

### منابع

* Schlagenhauf-Lawlor P (2008). *Travelers' Malaria*. PMPH-USA. ISBN 978-1-55009-336-0.
* Webb JL (2008). *Humanity's Burden: A Global History of Malaria*. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9780511808401. ISBN 978-0-521-67012-8.
* *Guidelines for the treatment of malaria*. World Health Organization. 2015. hdl:10665/162441. ISBN 978-92-4-154912-7.
* *Malaria Eradication: Benefits, Future Scenarios and Feasibility: A Report of the Strategic Advisory Group on Malaria Eradication*. World Health Organization. 2020. hdl:10665/331795. ISBN 978-92-4-000367-5.
* *World Malaria Report 2022*. World Health Organization. 2022. hdl:10665/365169. ISBN 978-92-4-006489-8.

## برای مطالعه بیشتر

* Barber, Marshall Albert (1929). "The history of malaria in the United States". *Public Health Reports*. **44** (43): 2575–87. doi:10.2307/4579430. JSTOR 4579430.
* Bynum, W.F.; Overy, C., eds. (1998). *The Beast in the Mosquito: The Correspondence of Ronald Ross and Patrick Manson*. Rodopi. ISBN 978-90-420-0721-5.
* Harrison, Gordon (1978). *Malaria: Mosquitoes, Malaria and Man. A History of the Hostilities since 1880*. Dutton. ISBN 0-525-16025-6. OCLC 3169237. a major worldwide scholarly survey online
* Jarvis, B. (29 July 2019). "How Mosquitoes Changed Everything". *The New Yorker*. Archived from the original on 7 August 2019. Retrieved 8 August 2019.
* Karunaweera, Nadira D.; Silva, N. Hermali (2022). "Malaria". In Parija, Subhash Chandra; Chaudhury, Abhijit (eds.). *Textbook of Parasitic Zoonoses*. Singapore: Springer. pp. 151–161. doi:10.1007/978-981-16-7204-0\_14. ISBN 978-981-16-7204-0.
* Li, Qilong; Liu, Tong; Lv, Kunying; Liao, Fulong; Wang, Jigang; Tu, Youyou; Chen, Qijun (2025). "Malaria: past, present, and future". *Signal Transduction and Targeted Therapy*. **10** (1): 188. doi:10.1038/s41392-025-02246-3. PMC 12170910. PMID 40523953.
* Malpede, Maurizio (2023). "Malaria and economic activity: Evidence from US agriculture". *American Journal of Agricultural Economics*. **105** (5): 1516–42. doi:10.1111/ajae.12363.
* Poser, Charles M.; Bruyn, George W. (1999). *An Illustrated History of Malaria*. Parthenon. ISBN 1-85070-068-0. OCLC 537843745. online review of this book
* Qidwai, Tabish, ed. (2024). *Falciparum Malaria: Diagnostic Tools, Therapeutic Advances, and Future Opportunities* (به انگلیسی). Academic Press. ISBN 978-0-323-95328-3.
* Watts, Sheldon J (1999). "6. Yellow Fever, Malaria and Development: Atlantic Africa and the New World, 1647 to 1928". *Epidemics and history: disease, power, and imperialism*. Yale University Press. pp. 213–268. ISBN 0-300-08087-5. JSTOR j.ctt1nq8qw. OCLC 55142577.
* Williams, Louis L. (1963). "Malaria Eradication in the United States". *American Journal of Public Health and the Nation's Health*. **53** (1): 17–21. doi:10.2105/AJPH.53.1.17. PMC 1253858. PMID 14000898.
* "Tightening the handle on malaria". *Nature Methods* (Editorial). **16** (4): 271. April 2019. doi:10.1038/s41592-019-0390-2. PMID 30923375. A day dedicated to raising awareness of the disease is a good opportunity to ask how far malaria research has come and which methods are needed for further breakthroughs.
* WHO (2010). Guidelines for the Treatment of Malaria (PDF) (Report) (2nd ed.). World Health Organization. ISBN 978-92-4-154792-5. Archived from the original (PDF) on March 11, 2010.
* Organization WH (2023). *WHO Guidelines for Malaria*. World Health Organization. hdl:10665/373339.

## پیوند به بیرون

مقالات مراقبت‌های بهداشتی ویکی‌پدیا را می‌توان به‌صورت آفلاین با **Medical Wikipedia app**. مشاهده کرد.

* WHO site on malaria (بایگانی‌شده در ۲۰۲۰-۰۵-۰۲ توسط Wayback Machine)
* CDC site on malaria (بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۲۸ توسط Wayback Machine)
* PAHO site on malaria (بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۱۱-۲۸ توسط Wayback Machine)