# زیست‌شناسی فرگشتی

**زیست‌شناسی فرگشتی** (به انگلیسی: *Evolutionary biology*) شاخه‌ای از زیست‌شناسی است که چهار سازوکار فرگشت را بررسی می‌کند: انتخاب طبیعی، جهش، رانش ژن و شارش ژن. این رشته به مطالعه چگونگی پدیدآمدن تنوع میان گونه‌ها، چگونگی به ارث رسیدن ویژگی‌های زیستی، و نقش نیروهای فرگشتی در شکل‌دادن به ترکیب ژنتیکی جمعیت‌ها می‌پردازد.

انتخاب طبیعی به عنوان موتور محرک فرگشت، به‌طور مستقل توسط چارلز داروین و آلفرد راسل والاس بر پایه الگوهای پراکندگی جغرافیایی گونه‌ها کشف شد. گرگور مندل قوانین وراثت را کشف کرد و رونالد فیشر دیدگاه‌های داروین و مندل را در قالب سنتز نوین با یکدیگر آشتی داد. گستره پژوهش‌های کنونی به معماری ژنتیکی سازگاری، فرگشت ملکولی و نیروهای گوناگون مؤثر بر فرگشت مانند گزینش جنسی و جغرافیای زیستی نیز کشیده شده‌است.

زیست‌شناسی فرگشتی یکتایی و گوناگونی جانداران روی زمین را توضیح می‌دهد. تئودوسیوس دوبژانسکی در جمله‌ای مشهور گفته‌است که «هیچ چیز در زیست‌شناسی جز در پرتو فرگشت معنا نمی‌یابد.»

## دیدکلی

زیست‌شناسی فرگشتی تنوع میان گونه‌ها را با بررسی دگرگونی‌های ایجادشده در شمار اندکی از افراد یک جمعیت در طول نسل‌های متوالی تبیین می‌کند. هدف از این زیرشاخه تعیین چگونگی پیدایش تغییرپذیری ژنتیکی، چگونگی به ارث رسیدن آن، و شیوه شکل‌گیری ترکیب ژنتیکی جمعیت توسط سازوکارهای فرگشتی است. پژوهشگران ویژگی‌های جانداران را بررسی می‌کنند تا دریابند کدام خصوصیات بقا و تولیدمثل را افزایش یا کاهش می‌دهند. ویژگی‌های سودمند به فرزندان منتقل می‌شوند و با رایج‌تر شدن، به دگرگونی فرگشتی می‌انجامند.

این فرایندها در سطوح گوناگونی از پیچیدگی بررسی می‌شوند؛ از مشاهده ویژگی‌ها در گونه‌های زنده یا فسیل‌شده گرفته تا تحلیل توالی‌یابی ژنومی DNA میان گونه‌ها.

## پیشینه

اندیشه فرگشت از دیرباز وجود داشته‌است. نخستین بار ژان باتیست لامارک (۱۷۴۴–۱۸۲۹) در کتاب *فلسفه جانورشناسی* (۱۸۰۹) به‌روشنی بیان کرد که جانداران آفریده‌های ثابتی نیستند، بلکه از صورت‌های نخستین‌تری تکوین یافته‌اند.

اندیشه فرگشت از طریق انتخاب طبیعی در سال ۱۸۵۹ (۱۲۳۸ شمسی) توسط چارلز داروین پیشنهاد شد؛ اما زیست‌شناسی فرگشتی به عنوان یک رشته دانشگاهی مستقل، در دوران سنتز نوین در دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ (۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ شمسی) پدید آمد. نخستین کاربرد مکتوب اصطلاح «زیست‌شناسی فرگشتی» را می‌توان در سال ۱۹۴۲ در کتاب مشهور جولیان هاکسلی با عنوان *فرگشت: سنتز نوین* یافت.

زیست‌شناسان بسیاری در شکل‌دادن به این رشته نوین نقش داشته‌اند. تئودوسیوس دوبژانسکی و ای.بی. فورد یک برنامه پژوهشی تجربی بنیان گذاشتند. رونالد فیشر، سؤال رایت و جان هالدین چهارچوب نظری محکمی پدیدآوردند. ارنست مایر در سازگان‌شناسی، جورج گیلرد سیمپسن در دیرین‌شناسی و جی. لدیارد استبینز در گیاه‌شناسی به شکل‌گیری سنتز نوین یاری رساندند. جیمز اف. کرو، ریچارد لوونتین، دانیل هارتل, مارکوس فلدمن و برایان چالرزوورت نسلی از زیست‌شناسان فرگشتی را پرورش دادند.

در سال ۱۹۴۶ (۱۳۲۵ شمسی) در ایالات متحده «انجمن مطالعه فرگشت» بنیانگذاری شد و ارنست مایر به عنوان نخستین سردبیر نشریه علمی *فرگشت* که این انجمن منتشر می‌کرد، برگزیده شد. در اروپا، جامعه اروپایی زیست‌شناسی فرگشتی (ESEB) تا سال ۱۹۸۷ (۱۳۶۶ شمسی) تأسیس نشد.

## زیرشاخه‌ها

فرگشت مفهوم محوری و یکپارچه‌ساز در زیست‌شناسی است. زیست‌شناسی را می‌توان به شیوه‌های گوناگونی تقسیم کرد: یکی بر اساس سطح سازماندهی زیستی، از زیست‌شناسی مولکولی تا سلول‌شناسی، از جاندار تا زیست‌شناسی جمعیت؛ دیگری بر اساس گروه‌بندی آرایه‌شناختی مانند جانورشناسی، گیاه‌شناسی و میکروب‌شناسی؛ و سومی بر اساس رویکرد، مانند زیست‌شناسی میدانی، زیست‌شناسی ریاضی و نظری، فرگشت تجربی و دیرین‌شناسی. ترکیب این رویکردها با زیست‌شناسی فرگشتی، زیرشاخه‌هایی مانند بوم‌شناسی فرگشتی و زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی را پدیدآورده است.

در زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی («اِوو-دِوو»)، دانشمندان بررسی می‌کنند که فرآیندهای رشد چه نقشی در رسیدن یک جاندار به طرح بدنی کنونی‌اش ایفا می‌کنند. تنظیم ژنتیکی هستی‌زایی و فرایند تبارزایانه این امکان را می‌دهد که بتوان دریافت در چه نقطه‌ای از تاریخ فرگشتی یک ساختار خاص پدیدار شده‌است.

در دوران اخیر، درهم‌آمیزی زیست‌شناسی با علوم کاربردی زمینه‌های نوینی را پدیدآورده که امتداد زیست‌شناسی فرگشتی به‌شمار می‌روند، از جمله رباتیک فرگشتی، مهندسی، الگوریتم‌های فرگشتی، اقتصاد فرگشتی و معماری. سازوکارهای بنیادین فرگشت، مستقیم یا غیرمستقیم، برای طراحی راه‌حل‌های نوین یا حل مسائل دشوار به کار گرفته می‌شوند.

## زمینه‌های پژوهشی

پژوهش در زیست‌شناسی فرگشتی موضوعات گسترده‌ای را دربرمی‌گیرد و از حوزه‌های گوناگونی مانند ژنتیک مولکولی و زیست‌شناسی ریاضی و نظری بهره می‌برد. برخی از زمینه‌های پژوهش فرگشتی در پی تبیین پدیده‌هایی هستند که سنتز نوین به درستی از عهده توضیح آن‌ها برنیامده بود، از جمله گونه‌زایی، فرگشت تولیدمثل جنسی، همکاری (فرگشت)، فرگشت پیرش و فرگشت‌پذیری.

برخی زیست‌شناسان فرگشتی به پرسش بنیادین «چه روی داد و چه زمانی؟» می‌پردازند. این پرسش حوزه‌هایی مانند دیرین‌زیست‌شناسی را دربرمی‌گیرد؛ برای نمونه توماس هالیدی و انجلی گوسوامی فرگشت پستانداران نخستین را در دوران مزوزوئیک و سنوزوئیک (میان ۲۹۹ میلیون تا ۱۲٬۰۰۰ سال پیش) بررسی کردند. حوزه‌های دیگری مانند سازگان‌شناسی و تبارزایی نیز به این پرسش می‌پردازند.

سنتز نوین در زمانی طراحی شد که پایه مولکولی ژن‌ها ناشناخته بود. امروز زیست‌شناسان فرگشتی می‌کوشند معماری ژنتیکی زیربنای پدیده‌های فرگشتی آشکاری چون سازگاری و گونه‌زایی را دریابند و به پرسش‌هایی مانند این‌که کدام ژن‌ها درگیرند، اثرات ژن‌های گوناگون تا چه اندازه به هم وابسته‌اند و چه دگرگونی‌هایی در آن‌ها روی می‌دهد، پاسخ دهند. سنتز نوین در مورد اینکه کدام نیروها در فرگشت نقش دارند توافق ایجاد کرد، اما در مورد اهمیت نسبی آن‌ها توافقی حاصل نشد.

## نشریات تخصصی

برخی نشریات علمی به‌طور اختصاصی به زیست‌شناسی فرگشتی می‌پردازند، از جمله مجله فرگشت، مجله زیست‌شناسی فرگشتی و بی‌ام‌سی بوم‌شناسی و فرگشت. برخی نشریات زیرتخصص‌های زیست‌شناسی فرگشتی را پوشش می‌دهند، مانند زیست‌شناسی سامانمند، زیست‌شناسی مولکولی و فرگشت و دادگان‌شناسی.

نشریاتی دیگر جنبه‌هایی از زیست‌شناسی فرگشتی را با حوزه‌های مرتبط درهم می‌آمیزند؛ برای نمونه بوم‌شناسی مولکولی، مجله طبیعت‌دان آمریکایی و زیست‌شناسی جمعیت نظری با بوم‌شناسی و زیست‌شناسی جانداران همپوشانی دارند. ترندز (مجله‌ها) و بررسی سالانه بوم‌شناسی، فرگشت و سامانمندی نیز از جمله نشریات مروری مهم در این زمینه‌اند.

## جستارهای وابسته

* خاستگاه گونه‌ها
* کالبدشناسی مقایسه‌ای
* تبارزایی محاسباتی
* رایانش فرگشتی
* کلان‌فرگشت
* آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی)

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Evolutionary biology». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۲۶.
* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Evolutionsbiologie». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی*، بازبینی‌شده در ۸ ژوئن ۲۰۲۶.

## پیوند به بیرون

* پرونده‌های رسانه‌ای مربوط به Evolutionary biology در ویکی‌انبار
* فرگشت و دیرین‌گیاه‌شناسی در دانشنامه بریتانیکا