# چهارچوب نوشتارهای فرگشت

پیش‌نویس زیر به عنوان مرور و راهنمای موضوعی فرگشت ارائه می‌شود:

نموداری که روابط میان گروه‌های گوناگون جانداران را نشان می‌دهد
در زیست‌شناسی، **فرگشت** دگرگونی در ویژگی‌های وراثت‌پذیر جانداران زیستی در طول نسل‌ها بر اثر انتخاب طبیعی، جهش، شارش ژن و رانش ژن است. این فرایند با نام **فرود با دگرگونی** نیز شناخته می‌شود. در گذر زمان، این فرایندهای فرگشتی به پیدایش گونه‌های نو (گونه‌زایی)، دگرگونی درون رگه‌ها (فرگشت پیش‌رونده) و از میان رفتن گونه‌ها (انقراض) می‌انجامند. «فرگشت» همچنین نامی دیگر برای زیست‌شناسی فرگشتی است؛ یعنی زیررشته‌ای از زیست‌شناسی که به بررسی فرایندهای فرگشتی پدیدآورنده تنوع زیستی بر روی زمین می‌پردازد.

## اصول بنیادین فرگشت

|  |
| --- |
| خط‌سیر زندگی |
| این جعبه: * نمایش
* بحث
* ویرایش
 |
| −۴۵۰۰ —–—–−۴۰۰۰ —–—–−۳۵۰۰ —–—–−۳۰۰۰ —–—–−۲۵۰۰ —–—–−۲۰۰۰ —–—–−۱۵۰۰ —–—–−۱۰۰۰ —–—–−۵۰۰ —–—–۰ — |  آب زندگی تک‌سلولی فتوسنتز زندگی چندسلولی گیاهان بندپایان نرم‌تنانگل‌هادایناسورها پستاندارانپرندگاننخستی‌سانانهادئنآرکئنپیشین‌زیستیپیدازیستی   |

|  |  |
| --- | --- |
| → | شکل‌گیری زمین |

|  |  |
| --- | --- |
| → | کهن‌ترین آب |

|  |  |
| --- | --- |
| → | LUCA |

|  |  |
| --- | --- |
| → | کهن‌ترین فسیل‌ها |

|  |  |
| --- | --- |
| → | اکسیژن جوی |

|  |  |
| --- | --- |
| → | تولیدمثل جنسی |

|  |  |
| --- | --- |
| → | کهن‌ترین قارچ‌ها |

|  |  |
| --- | --- |
| → | رویداد اکسیژنی نئوپروتروزوئیک |

|  |  |
| --- | --- |
| → | زیستاران ادیاکاران |

|  |  |
| --- | --- |
| → | انفجار کامبرین |

|  |  |
| --- | --- |
| → | کهن‌ترین چهارپایان |

|  |  |
| --- | --- |
| → | کهن‌ترین میمون انسان‌نما |

 |
| (میلیون سال پیش) |

### مقدمه

* مقدمه‌ای بر فرگشت
* فرگشت
* فرگشت به عنوان حقیقت و نظریه

### اصول پایه

* کلان‌فرگشت
	+ گونه‌زایی
		- گونه‌زایی طبیعی
			* گونه‌زایی ناهمجا
				+ تثبیت (گونه‌زایی)
			* گونه‌زایی پیرابوم
			* گونه‌زایی پراجا
			* گونه‌زایی همجا
		- گونه‌زایی مصنوعی
			* دامپروری
			* اصلاح نباتات
			* مهندسی ژنتیک
		- گونه‌زایی دورگه
	+ زوال گونه
	+ فرگشت پیش‌رونده
	+ انقراض
* خردفرگشت
	+ زادگیری گزینشی
	+ انتخاب طبیعی
		- گزینش جنسی
	+ جهش
	+ شارش ژن
	+ رانش ژن

### زیرشاخه‌ها

* زیست‌شناسی
	+ زیست‌شناسی فرگشتی
		- زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی
	+ ژنتیک
* جغرافیای زیستی
* ژنتیک بوم‌شناختی
* زیست‌شناسی فرگشتی
	+ زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی
* بوم‌شناسی فرگشتی
* فیزیولوژی فرگشتی
* آرایه‌شناسی فرگشتی
* فرگشت تجربی
* فرگشت ملکولی
* تبارزایی
* ژنتیک جمعیت
* دیرین‌شناسی
	+ دیرین‌ویروس‌شناسی
	+ سیر زمانی دیرین‌شناسی
* سازگان‌شناسی

### پیشینه

* چارلز داروین
	+ *خاستگاه گونه‌ها*
	+ کاریکاتورهای چارلز داروین و نظریه فرگشتی او در انگلستان قرن نوزدهم
	+ داروینیسم
* تاریخچه اندیشه فرگشتی
	+ بر اساس دوره یا رویداد
		- ایده‌های فرگشتی رنسانس و روشنگری
		- تراجهش گونه‌ها
		- مناظره فرگشت آکسفورد ۱۸۶۰
		- نئوداروینیسم
		- افول داروینیسم
		- پیشرفت فرگشتی
		- محاکمه اسکوپس
		- سنتز نوین
			* سنتز فرگشتی گسترش‌یافته
		- پژوهش‌های جاری در زیست‌شناسی فرگشتی
	+ بر اساس حوزه
		- زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی
		- تاریخچه روان‌شناسی فرگشتی
		- تاریخچه فرگشت مولکولی
		- تاریخچه دیرین‌شناسی
* پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی

## نظریه و مدل‌سازی فرگشت

*همچنین ببینید اصول بنیادی (بالا)*

### ژنتیک جمعیت

* ژنتیک جمعیت
* فرایندها
	+ جهش
	+ انتخاب
		- انتخاب طبیعی
			* گزینش جنسی
		- انتخاب مصنوعی
		- انتخاب بوم‌شناختی
	+ شارش ژن
	+ رانش ژن
		- اندازه جمعیت کوچک
		- گلوگاه جمعیت
		- اثر بنیان‌گذار
		- نظریه آمیختگی
* گوناگونی
	+ گوناگونی ژنتیکی
		- تنوع ژنتیکی
		- بسامد ژن
		- چندریختی (زیست‌شناسی)
* مفاهیم کلیدی
	+ اصل هاردی-واینبرگ
	+ پیوستگی ژنتیکی
	+ همانندی از طریق نیا
	+ عدم تعادل پیوستگی
	+ قضیه بنیادین فیشر در انتخاب طبیعی
	+ نظریه خنثی فرگشت مولکولی
	+ نظریه تعادل جابجاشونده
	+ معادله پرایس
	+ ضریب رابطه
	+ برازش
	+ وراثت‌پذیری
* پیامدهای انتخاب
	+ مسافرکشی ژنتیکی
	+ انتخاب منفی (انتخاب طبیعی)
* زمینه‌های مرتبط
	+ خردفرگشت
	+ نظریه بازی فرگشتی
	+ چشم‌انداز برازش
	+ تبارشناسی ژنتیکی
	+ ژنتیک کمی

### پدیده‌های فرگشتی

* سازگاری (زیست‌شناسی)
* واگرایش سازشی
* نوگرایی رفتاری
* هم‌فرگشتی
* فرگشت هم‌آهنگ
* فرگشت هم‌گرا
	+ فهرست نمونه‌های فرگشت هم‌گرا
* فرگشت واگرا
	+ فرگشت واگرا در جانوران
* فرگشت پیرش
* فرگشت درهم‌تنیدگی زیستی
* فرگشت چندسلولی
* فرگشت فتوسنتز
* فرگشت تولیدمثل جنسی
* مسابقه تسلیحاتی فرگشتی
* ظرفیت فرگشتی
* جانوران فرگشتی
* فشار فرگشتی
* واگرایش فرگشتی
* تله فرگشتی
* فرگشت‌پذیری
* نوسازگاری
* انقراض
	+ شبه‌انقراض
	+ آرایه لازاروس – گونه‌ای که تصور می‌شد منقرض شده اما بعداً دوباره کشف شد
	+ خطر انقراض از تغییر اقلیم
* برازش
	+ برازش فراگیر
		- انتخاب خویشاوندی
	+ موفقیت تولیدمثلی
* نوترکیبی ژنی
* انتقال افقی ژن در فرگشت
* وارونگی (زیست‌شناسی فرگشتی)
* فرگشت موزاییکی
* فرگشت موازی
* فرگشت کوانتومی
* فرگشت مکرر
* استحکام (فرگشت)
* گونه‌زایی

### مدل‌سازی

* فرگشت ویژگی نوپدید
* حماسه فرگشت
* پنجره فرگشت
* پویایی‌شناسی فرگشتی
* نظریه بازی فرگشتی
* نظریه گراف فرگشتی
* پویایی‌شناسی سازگاری
* بزرگ‌ترین روندهای مقیاسی در فرگشت

## آرایه‌شناسی، سازگان‌شناسی و تبارزایی

### مبانی

* آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی) — بررسی علمی برای تعریف، نام‌گذاری و طبقه‌بندی جانداران
	+ آرایه‌شناسی آلفا — شناسایی، توصیف و نام‌گذاری گونه‌ها
	+ رده‌بندی زیستی — دسته‌بندی جانداران بر اساس ویژگی‌های مشترک
	+ نام علمی — روش نام‌گذاری دوبخشی موجودات زنده
	+ آرایه‌شناسی فرگشتی — رویکردی به رده‌بندی که تاریخچه فرگشتی را در نظر می‌گیرد
	+ فهرست گونه‌های زندگی — فهرست جامع گونه‌های شناخته‌شده
	+ هم‌نام (زیست‌شناسی) — نام‌های یکسانی که برای گروه‌های مختلف به‌کار می‌روند
	+ سامانه اطلاعات آرایه‌شناسی یکپارچه — پایگاه داده مرجع برای نام‌های آرایه‌شناختی
	+ قوانین جهانی نام‌گذاری برای جانوران — مجموعه قوانین حاکم بر نام‌گذاری جانوران
	+ قوانین جهانی نام‌گذاری برای جلبک‌ها، قارچ‌ها و گیاهان — مجموعه قوانین حاکم بر نام‌گذاری گیاهان، جلبک‌ها و قارچ‌ها
	+ آرایه‌شناسی لینه‌ای — دستگاه رده‌بندی کارل لینه
	+ فنتیک — رده‌بندی بر اساس شباهت‌های کلی ظاهری
	+ گونه ۲۰۰۰ — طرحی برای فهرست‌برداری از همه گونه‌های شناخته‌شده
	+ آرایه (زیست‌شناسی) — واحد اساسی در رده‌بندی زیستی
	+ رتبه آرایه‌شناختی — سطح‌های سلسله‌مراتبی در رده‌بندی زیستی
	+ نماد (زیست‌شناسی) — نمونه‌ای که نام آرایه‌شناختی به آن متصل است
	+ توصیف گونه — توصیف رسمی یک گونه جدید برای علم
* سازگان‌شناسی — مطالعه تنوع جانداران و روابط میان آن‌ها
	+ تبارشاخه‌نما — نمودار درختی نشان‌دهنده روابط فرگشتی
	+ درخت تبارزایی — نمودار نشان‌دهنده روابط فرگشتی میان گروه‌های مختلف
* تبارزایی — بررسی روابط فرگشتی میان گروه‌های مختلف جانداران
	+ تبارشاخه‌شناسی — روش تحلیل روابط فرگشتی بر اساس ویژگی‌های مشترک مشتق‌شده
	+ تبارزایی محاسباتی — کاربرد روش‌های محاسباتی برای استنتاج تبارزایش
	+ نیای مشترک — خاستگاه مشترک گروه‌های مختلف جانداران
	+ شواهد تبار مشترک — مدارک پشتیبان‌کننده از نظریه نیای مشترک
	+ درجه فرگشتی — گروهی از جانداران که همه از یک نیا منشأ گرفته‌اند اما خصلت مشترک مشتق‌شده‌ای ندارند
	+ رگه (فرگشت) — توالی گونه‌ها در طول زمان فرگشتی
	+ تبارزایی مولکولی — بررسی روابط فرگشتی از طریق توالی‌های مولکولی
	+ نزدیک‌ترین نیای مشترک — آخرین نیای مشترک دو گروه از جانداران

### مفاهیم پایه تبارزایی

* درخت تبارزایی — نمودار نشان‌دهنده روابط فرگشتی میان موجودات زنده
* شبکه تبارزایی — نمودار شبکه‌ای نشان‌دهنده روابط فرگشتی پیچیده
* جذب شاخه‌های بلند — خطای روش‌شناختی در تبارزایی مولکولی
* تبارشاخه — گروهی متشکل از یک نیا و همه نسل‌های آن
* درجه فرگشتی — گروه‌بندی بر اساس سطح سازمان‌یافتگی
* رگه ارواحی — فرض وجود یک رگه‌ای که فسیل‌های آن یافت نشده‌است

### روش‌های استنتاج

* بیشترین بهینگی (تبارزایی) — روش استنتاج تبارزایی با کمترین تعداد تغییرات فرضی
* کمترین فرگشت — روش آماری برای استنتاج درخت تبارزایی
* *روش‌های احتمالاتی*
	+ برآورد درست‌نمایی بیشینه — روش آماری برای برآورد پارامترهای مدل
	+ استنباط بیزی تبارزایش — کاربرد استنباط بیزی در تبارزایی
* ماتریس‌های فاصله در تبارزایی — روش‌های تبارزایی مبتنی بر ماتریس فاصله
	+ اتصال-همسایگی — روش ساختن درخت تبارزایی بر اساس ماتریس فاصله
	+ روش گروه جفتی بی‌وزن با میانگین حسابی — روش خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی برای ساخت درخت تبارزایی
	+ استنتاج کمترین مربعات در تبارزایی — روش برازش درخت بر اساس کمترین مربعات
* تحلیل سه‌آرایه‌ای — روش تبارزایی مبتنی بر مقایسه سه آرایه

### موضوعات کنونی

* فیلوکد — قانون جهانی نام‌گذاری تبارزایی
* رمزینه‌گذاری دی‌ان‌ای — بهره‌گیری از توالی‌های دی‌ان‌ای برای شناسایی گونه‌ها
* تبارزایی مولکولی — بررسی روابط فرگشتی از طریق داده‌های مولکولی
* روش‌های مقایسه‌ای تبارزایی — روش‌های آماری برای بررسی تکامل صفات در زمینه تبارزایی
* شبکه تبارزایی — نمایش گرافی روابط فرگشتی غیرخطی
* محافظه‌کاری کنام تبارزایی — گرایش گونه‌ها به حفظ کنام بوم‌شناختی در طول زمان
* فهرست نرم‌افزارهای تبارزایی — ابزارهای رایانه‌ای برای تحلیل تبارزایی
* تبارژنومیک — ترکیب داده‌های ژنومی با تبارزایی
* جغرافیای تبارزایی — بررسی پراکنش جغرافیایی در پرتو تبارزایی
* تبارزایی دی‌ان‌ای — استنتاج روابط فرگشتی از توالی‌های دی‌ان‌ای

### صفات گروهی

* نزدیک‌ریختی و هم‌نزدیک‌ریختی — صفت فرگشتی کهن‌تری که در دو یا چند گونه مشترک است
* جداریختی — صفت مشتق‌شده فرگشتی مشترک میان دو یا چند آرایه
* جداریختی — صفت فرگشتی مشترک مشتق‌شده میان گروهی از جانداران
* خودجداریختی — صفت مشتق‌شده فرگشتی منحصربه‌فرد یک آرایه

### انواع گروه‌ها

* تک‌تبار — گروهی که از یک نیا و همه نسل‌های آن تشکیل شده‌است
* پیراتبار — گروهی که از یک نیا تشکیل شده اما برخی نسل‌ها از آن حذف شده‌اند
* چندتبار — گروهی که از چند نیای مختلف مستقل منشأ گرفته‌است

## فرگشت تنوع زیستی

* تنوع زیستی

### خاستگاه و پیشینه فرگشتی حیات

* خودزایی
* تاریخ حیات
* سیر زمانی تاریخ فرگشتی حیات

### فرگشت جانداران

#### فرگشت چهاراندامان

* فرگشت چهاراندامان
	+ فرگشت دایناسورها
		- فرگشت پرندگان
	+ فرگشت پستانداران
		- فرگشت آب‌بازسانان
		- فرگشت اسب
		- فرگشت نخستی‌ها
			* فرگشت انسان
				+ فرگشت هوش انسان
				+ ژنتیک فرگشتی انسان
				+ گزینش جنسی در فرگشت انسان
				+ سیر زمانی فرگشت انسان
			* فرگشت لمورها
		- فرگشت گاودریایی‌سانان
	+ فرگشت خزندگان

#### فرگشت دیگر جانوران

* فرگشت براکیوپودها
* فرگشت سرپایان
* فرگشت ماهی
* فرگشت حشرات
	+ فرگشت پروانه‌ها
	+ فرگشت شب‌پره فلفلی
* فرگشت نرم‌تنان
* فرگشت عنکبوت‌ها

#### فرگشت گیاهان

* فرگشت گیاهان
	+ آناکرونیسم فرگشتی
	+ فرگشت گیاهی
	+ زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی گیاهان
	+ سیر زمانی فرگشت گیاهان

#### فرگشت دیگر گروه‌های آرایه‌شناختی

* فرگشت قارچ‌ها
* فرگشت ویروس‌ها
	+ فرگشت آنفلوانزا
* آزمایش فرگشت بلندمدت اشریشیا کلی

### فرگشت سلول‌ها، اندام‌ها و دستگاه‌ها

* فرگشت سلول‌ها
* فرگشت تاژک‌ها
* فرگشت استخوانچه‌های شنوایی پستانداران
* فرگشت دستگاه‌های عصبی
* فرگشت زهر مار
* فرگشت مغز
* فرگشت چشم
	+ فرگشت دید رنگی
	+ فرگشت دید رنگی در نخستی‌ها
* فرگشت دستگاه ایمنی
* فرگشت متابولیسم

### فرگشت مولکول‌ها و ژن‌ها

* فرگشت جهت‌دار
* آستانه خطا (فرگشت)
* دیدگاه ژن‌محور فرگشتی
* فرگشت ژنوم
* نظریه هولوژنوم فرگشت
* مدل‌های سیر فرگشتی دی‌ان‌ای
* فرگشت ملکولی
	+ تاریخچه فرگشت مولکولی
	+ نظریه خنثی فرگشت مولکولی
	+ نظریه تقریباً خنثی فرگشت مولکولی
* شبکه خنثی (فرگشت)
* فرگشت مبتنی بر آران‌ای

### فرگشت رفتار

* همکاری (فرگشت)
* فرگشت مراقبت دوجانبه از نوزاد در قورباغه‌های گرمسیری
* فرگشت احساسات
* فرگشت همدلی
* فرگشت فرااجتماعی
* تک‌همسری در جانوران
* دگرخواهی دوسویه
* تقابل (فرگشت)

### فرگشت دیگر فرایندها

* فرگشت پیرش
	+ فرگشت پیرش و مرگ‌پذیری
	+ خاستگاه مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول
* خاستگاه پرواز پرندگان
* فرگشت درهم‌تنیدگی زیستی
* فرگشت موزاییکی
* فرگشت چندسلولی‌بودن
* فرگشت تولیدمثل جنسی
	+ انواع جفت‌گیری
	+ تمایز گامت‌ها/جنسیت‌ها
	+ تعیین جنسیت
	+ چرخه‌های زیستی/مراحل هسته‌ای

## کاربردها در سایر رشته‌ها

* کاربردهای زیست‌شناسی فرگشتی
* انسان‌شناسی زیستی
* زیبایی‌شناسی فرگشتی
* انسان‌شناسی فرگشتی
* رایانش فرگشتی
	+ الگوریتم فرگشتی
* اقتصاد فرگشتی
	+ دیدگاه فرگشتی کنث بولدینگ
* معرفت‌شناسی فرگشتی
* اخلاقیات فرگشتی
* زبان‌شناسی فرگشتی
* پزشکی فرگشتی
* علوم اعصاب فرگشتی
* روان‌شناسی فرگشتی
	+ جرم‌شناسی زیست اجتماعی
	+ نقد روان‌شناسی فرگشتی
	+ فرگشت اخلاق
	+ فرگشت اسکیزوفرنی
	+ زیبایی‌شناسی فرگشتی
	+ رویکردهای فرگشتی به افسردگی
	+ روان‌شناسی رشدی فرگشتی
		- آسیب‌شناسی روانی رشدی فرگشتی
	+ روان‌شناسی آموزشی فرگشتی
	+ اخلاقیات فرگشتی
	+ نظریه رهبری فرگشتی
	+ موسیقی‌شناسی فرگشتی
	+ منشأ فرگشتی ادیان
	+ روان‌شناسی فرگشتی زبان
	+ روان‌شناسی فرگشتی فرزندپروری
	+ روان‌شناسی فرگشتی دین
	+ بنیان‌های نظری روان‌شناسی فرگشتی
* رباتیک فرگشتی
* سامانه‌های فرگشتی
* زیست‌جامعه‌شناسی
	+ فرگشت اجتماعی-فرهنگی
	+ فرگشت فرهنگی
* داروینیسم همگانی

## مسائل فرگشتی

### جدل دربارهٔ فرگشت

* مناقشه آفرینش–فرگشت
	+ طرح کلی مناقشه آفرینش–فرگشت
* نقد روان‌شناسی فرگشتی
* برهان فرگشتی علیه طبیعت‌گرایی
* سطح حمایت از فرگشت
* مخالفت‌ها با فرگشت
* پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی
* الهیات آفرینش‌گرایی و فرگشت

### دیدگاه‌های دینی و فلسفی دربارهٔ فرگشت

* پذیرش فرگشت توسط گروه‌های دینی
* فرگشت آگاهانه
* دیدگاه بودایی دربارهٔ فرگشت
* دیدگاه کلیسای کاتولیک در مورد نظریه تکامل
* دیدگاه‌های هندویی دربارهٔ فرگشت
* نگرش‌های اسلامی به فرگشت
	+ دیدگاه احمدیه دربارهٔ فرگشت
* دیدگاه‌های یهودی دربارهٔ فرگشت
* دیدگاه‌های مورمون دربارهٔ فرگشت
* فرگشت خداباوری

### تأثیر نظریه فرگشت

* پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی
* همچنین ببینید *کاربردهای فرگشت در دیگر رشته‌ها*

## نشریات و سازمان‌های مرتبط با فرگشت

### کتاب‌ها

* *Evolution: The Modern Synthesis* – کتابی نوشته جولیان هاکسلی (نوه توماس هنری هاکسلی)؛ یکی از مهم‌ترین کتاب‌های سنتز نوین فرگشتی، منتشرشده در سال ۱۹۴۲
* *نظریه ژنتیک انتخاب طبیعی* – کتابی نوشته رونالد فیشر که اهمیت ویژه‌ای در سنتز نوین فرگشتی دارد و نخستین بار در سال ۱۹۳۰ منتشر شد
* *ژنتیک و خاستگاه گونه‌ها* – کتابی از سال ۱۹۳۷ نوشته زیست‌شناس فرگشتی اوکراینی-آمریکایی تئودوسیوس دوبژانسکی
* *خاستگاه گونه‌ها* – کتاب بنیادین چارلز داروین دربارهٔ فرگشت از راه انتخاب طبیعی، که نخستین بار در سال ۱۸۵۹ منتشر شد
* *سازگان‌شناسی و خاستگاه گونه‌ها از دیدگاه یک جانورشناس* – کتابی نوشته جانورشناس و زیست‌شناس فرگشتی ارنست مایر، اثری کانونی در سنتز نوین فرگشتی، که نخستین بار در سال ۱۹۴۲ توسط انتشارات دانشگاه کلمبیا منتشر شد
* *ساختار نظریه فرگشتی* – کتابی تخصصی دربارهٔ نظریه کلان‌فرگشت نوشته دیرین‌شناس هاروارد استیون جی گولد
* زیست‌شناسی فرگشتی

### مجلات

* مجله *Evolution* – مجله‌ای علمی در زمینه زیست‌شناسی فرگشتی
* مجله *Evolutionary Anthropology* – مجله‌ای در زمینه انسان‌شناسی فرگشتی
* مجله *Evolutionary Bioinformatics* – مجله‌ای در زمینه زیست‌انفورماتیک فرگشتی
* مجله *Evolutionary Psychology* – مجله‌ای در زمینه روان‌شناسی فرگشتی
* مجله *Journal of Evolutionary Biology* – مجله‌ای در زمینه زیست‌شناسی فرگشتی
* مجله *Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research* – مجله‌ای در زمینه سازگان‌شناسی جانوری و پژوهش فرگشتی
* مجله *Trends in Ecology & Evolution* (TREE) – نشریه‌ای مروری در زمینه بوم‌شناسی و فرگشت

### سازمان‌ها

* انجمن اروپایی زیست‌شناسی فرگشتی – انجمن اروپایی زیست‌شناسی فرگشتی
* انجمن مطالعه فرگشت – انجمن مطالعه فرگشت
* گروه‌ها و مراکز پژوهشی روان‌شناسی فرگشتی – گروه‌ها و مراکز پژوهشی روان‌شناسی فرگشتی
* مؤسسه فیزیولوژی و بیوشیمی فرگشتی ای.ام. سچنوف – پژوهشگاه فیزیولوژی و بیوشیمی فرگشتی ای.ام. سچنوف
* مؤسسه انسان‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک – پژوهشگاه انسان‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک
* پژوهشگاه زیست‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک – پژوهشگاه زیست‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک
* مرکز ملی سنتز فرگشتی – مرکز ملی سنتز فرگشتی
* انجمن زیست‌جغرافیای سازگان‌شناختی و فرگشتی – انجمن زیست‌جغرافیای سازگان‌شناختی و فرگشتی
* آزمایشگاه انفورماتیک فرگشتی – آزمایشگاه انفورماتیک فرگشتی

## پژوهشگران و دانشمندان فرگشت

* فهرست روان‌شناسان فرگشتی
* فهرست اعضای آکادمی ملی علوم (زیست‌شناسی فرگشتی)

### زیست‌شناسان فرگشتی برجسته

* چارلز داروین
* تئودوسیوس دوبژانسکی
* ریچارد داوکینز
* استیون جی گولد
* جان هالدین
* جولیان هاکسلی
* توماس هنری هاکسلی
* رونالد فیشر
* ارنست مایر
* آلفرد راسل والاس
* سؤال رایت

## جستارهای وابسته

* جغرافیای زیستی
* آگاهی فرگشتی
* بوم‌شناسی و زیست‌شناسی فرگشتی
* زمان فرگشتی مؤثر
* فراگیری فرگشتی توپولوژی‌های عصبی
* آناکرونیسم فرگشتی
* رویکردهای فرگشتی به افسردگی
* برهان فرگشتی علیه طبیعت‌گرایی
* هنر فرگشتی
	+ موسیقی فرگشتی
* بار فرگشتی
* انسان‌گرایی فرگشتی
* انفورماتیک فرگشتی
* چشم‌انداز فرگشتی
* اصل فرگشتی
* انقراض
	+ رویداد انقراض
	+ انقراض بشر
	+ انقراض محلی
* تحلیل ژنتیک مولکولی فرگشتی (مگا)
* مدل سطل لغزنده فرگشت
* محصول جانبی فرگشت
* فرگشت تخیلی
* فسیل انتقالی

## پیوند به بیرون

آگاهی‌های کلی
* Evolution on *In Our Time* at the BBC. (listen now)

* «Evolution». New Scientist. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
* «Evolution Resources from the National Academies». آکادمی ملی علوم. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
* «Understanding Evolution: your one-stop resource for information on Evolution». University of California, Berkeley. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
* «Evolution of Evolution – 150 Years of Darwin's "On the Origin of Species"». بنیاد ملی علوم. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
* Human Timeline (Interactive) – مؤسسه اسمیتسونین، موزه ملی تاریخ طبیعی (آمریکا) (اوت ۲۰۱۶).

آزمایش‌هایی دربارهٔ فرایند فرگشت زیستی
* Lenski RE. «Experimental Evolution – Michigan State University». دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳.
* Algorithms, games, and evolution, *Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA*

سخنرانی‌های برخط
* Carroll SB. «The Making of the Fittest». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
* Stearns SC. «Principles of Evolution, Ecology and Behavior». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۱۱.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Outline of evolution». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۲۶.