Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سایکیک

**سایکیک** (به انگلیسی: Psychic) به شخصی گفته می‌شود که ادعا می‌کند از قدرت‌های ریشه‌دار در پاراسایکولوژی مانند ادراک فراحسی برای شناسایی اطلاعات پنهان از حواس طبیعی، به‌ویژه شامل تله‌پاتی یا روشن‌بینی استفاده می‌کند، یا اعمالی را انجام می‌دهد که ظاهراً با قوانین طبیعی غیرقابل توضیح است، مانند سایکوکینسیس یا دورنوردی.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Psychic». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۳ آوریل ۲۰۲۴.
# وی‌بک ماشین

وی‌بک ماشین|  |
| گونه وبگاه | بایگانی |
| بنیان‌گذاری‌شده | * ۱۰ مه ۱۹۹۶ (۱۹۹۶-10}}) (خصوصی)
* ۲۴ اکتبر ۲۰۰۱ (۲۰۰۱-24}}) (عمومی)
 |
| محدودهٔ فعالیت | جهانی (به استثنا چین, هند, و بحرین) |
| مالک | بایگانی اینترنت |
| وبگاه | * web.archive.org
 |
| تجاری؟ | No |
| نیاز به ثبت نام | اختیاری |
| وضعیت کنونی | فعال |
| نوشته‌شده با | اچ‌تی‌ام‌ال, سی‌اس‌اس, جاوااسکریپت, جاوا, پایتون |

**وِی‌بَک ماشین** (به انگلیسی: Wayback Machine) به معنی **دستگاه راه به گذشته (یا دستگاه بازگشت به زمان‌های بسیار دور)** رابط کاربری شرکت بایگانی اینترنت می‌باشد که امکان دسترسی به کپی دقیقی از صفحات اینترنتی در زمان‌های گذشته را فراهم می‌سازد. تاریخ زمان آرشیو وبسایت و عکس‌برداری از صفحات نیز از طریق این ماشین ثبت‌ شده‌ است، در واقع این سایت در تاریخ‌های مختلف اقدام به آرشیو نمودن نسخه‌ای از سایت‌های اینترنتی می‌کند. این ماشین‌ ابزاری است که تاریخچه‌ای از وب را دربر دارد، به‌ این‌ ترتیب رسانه‌های موجود در داخل صفحات وب قدیمی، حتی در صورت حذف شدن نیز دیگر محو نخواهند شد.

تا تاریخ ۹ مه ۲۰۲۴، وی‌بک ماشین، بیش از ۸۶۶ میلیارد صفحه وب را بایگانی کرده است.

## گسترش و ارتقاءها

ازجمله ی تغییراتی که در سال دو هزار و هفده میلادی به این ابزار اضافه شده بود می‌توان به یک رابط کاربری ساده‌تر و جدید و همچنین امکان یافتن وب‌سایت‌ها با استفاده از کلمات کلیدی (به‌جای تایپ کردن URL) اشاره نمود.

## جستارهای وابسته

* بایگانی اینترنت

## یادداشت‌ها

## منابع

* موسوی، مریم (۲۰۱۵-۱۰-۲۶). «شرکت Internet Archive تا سال ۲۰۱۷ ماشین بازگشت به گذشته را بازطراحی می‌کند». *دیجیاتو*. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۲۸.
# استاندارد زمانی

**استاندارد زمانیاستاندارد زمان** (انگلیسی: Time standard) مشخصه‌ای برای اندازه‌گیری زمان است: یا سرعتی که
زمان در آن می‌گذرد، یا نقاطی در زمان، یا هر دو. در دوران مدرن، چندین مشخصهٔ زمانی رسماً به‌عنوان استاندارد شناخته شده‌است، که قبلاً این‌ها مواردی از عرف و عمل بودند. نمونه‌ای از یک نوع *استاندارد زمانی* می‌تواند مقیاس زمانی باشد که روشی را برای اندازه‌گیری تقسیم زمان مشخص می‌کند. یک استاندارد برای زمان رسمی می‌تواند هم فواصل زمانی و هم‌زمان روز را مشخص کند.

اندازه‌گیری‌های *استاندارد زمان* با استفاده از یک ساعت برای شمارش دوره‌های تغییرات دوره‌ای انجام می‌شوند که ممکن است تغییرات یک پدیده طبیعی یا یک ماشین مصنوعی باشد.

از نظر تاریخی، *استانداردهای زمانی* اغلب بر اساس دورهٔ چرخشی زمین بود. از اواخر سدهٔ ۱۸ تا سدهٔ ۱۹ فرض بر این بود که سرعت چرخش روزانه زمین ثابت است. مشاهدات نجومی از انواع مختلف، از جمله رکوردهای کسوف، که در قرن نوزدهم مورد مطالعه قرار گرفت، این ظن را ایجاد کرد که سرعت چرخش زمین به تدریج کاهش می‌یابد و بی‌نظمی‌های کوچکی را نیز نشان می‌دهد، و این موارد در اوایل قرن بیستم تأیید شد. *استانداردهای زمانی* مبتنی بر چرخش زمین برای استفاده‌های نجومی از سال ۱۹۵۲ به بعد با یک استاندارد زمانی زودگذر بر اساس دوره مداری زمین و در عمل بر اساس حرکت ماه جایگزین شد (یا در ابتدا تکمیل شد). اختراع ساعت اتمی سزیم در سال ۱۹۵۵ منجر به جایگزینی استانداردهای زمانی قدیمی‌تر و صرفاً نجومی، برای بیشتر اهداف عملی، با استانداردهای زمانی جدیدتر مبتنی بر زمان اتمی شده‌است.

انواع مختلفی از ثانیه و روز به عنوان فاصله زمانی پایه برای اکثر مقیاس‌های زمانی استفاده می‌شود. دیگر فاصله‌های زمانی (دقیقه، ساعت و سال) معمولاً بر اساس این دو تعریف می‌شوند

## جستارهای وابسته

* ساعت اتمی
* سیگنال ساعت
* مبدأ
* اخترشناسی نظری
* سیگنال زمان
* زمان‌سنجی در مریخ
* تناوب مداری

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Time standard». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۲۲.
# سال

یک نمونه تقویم میلادی
**سال** یکای زمان است که بر اساس رخ دادن دو رویداد در جریان حرکت زمین به دور خورشید تعریف می‌شود. گاه با گسترش دادن این مفهوم، واژه «سال» برای نامیدن طول زمان گردش سیاره‌های دیگر به دور خورشید نیز به‌کار می‌رود.

سال معمولاً به سال خورشیدی گفته می‌شود. گاه‌شماری قمری بر اساس سال قمری برابر ۱۲ ماه قمری است و بیش از ۱۰ روز از سال خورشیدی کوتاهتر است.

## سال اعتدالی

سال اعتدالی، فاصله زمانی بین دو بار عبور متوالی زمین از نقطه اعتدال بهاری است. زمان هر سال اعتدالی بعلت برخی تأثیرات نجومی متغیر است (سال اعتدالی متغیر) که مبنای آغاز سال در گاه‌شماری هجری خورشیدی و میانگین آن (سال اعتدالی متوسط یا میانگین)، مبنای واحد سال تقویمی در همه گاه‌شماری‌های خورشیدی است. مدت سال اعتدالی متوسط ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۵٬۹۷۵۴۵۶ ثانیه، بعبارتی (۳۶۵٫۲۴۲۱۹۸۷۹ روز) است.

در تمدن‌های باستان با اهمیتی که دانستن فرارسیدن فصل‌ها در کشاورزی داشت، مفهوم «سال اعتدالی» جهت تنظیم تقویم اهمیت داشت.

## سال تقویمی یا عرفی

سال تقویمی (عرفی) مدتی است بین دو تاریخ روز که نام واحدی در تقویم دارند. مثلاً از ۶ آذر تا ۶ آذر سال بعد.
سال تقویمی عادی ۳۶۵ روزه و کبیسه ۳۶۶ روزه‌است.
**تقویم خورشیدی** معمولاً برای پیش‌بینی شروع فصل‌ها بکار می‌رفت.

## سال قمری

سال قمری عرفی مساوی است با ۱۲ ماه هلالی و مدت آن برابر با ۳۵۴ یا ۳۵۵ شبانه روز (سال کبیسه) است. سال قمری متوسط ۳۵۴٫۳۶۷ روز است.

## سال نجومی

سال نجومی مدت زمانی است که زمین نسبت به یک ستاره ثابت یک دور در مسیرش به دور خورشید می‌گردد. طول سال نجومی ۳۶۵٫۲۵۶۳۶ روز است، یعنی ۳۶۵ روز و ۶ ساعت و ۹ دقیقه است. سال نجومی ۲۰ دقیقه از سال اعتدالی بلندتر است. از این رو که مختصات ستارگان به مرور در نقشه آسمان تغییر می‌یابد.

## سال انحرافی

سال انحرافی عبارت است از دو دور متوالی زمین از نزدیکترین وضع آن نسبت به خورشید (حضیض) که مدت آن تقریباً ۳۶۵ شبانه روز و کسری است.

## سال نوری

سال نوری عبارت است از مسافتی که نور با سرعتی معادل سیصد هزار کیلومتر بر ثانیه، در مدت یک سال (سال اعتدالی متوسط) طی می‌کند.سال نوری بر خلاف تصور عامه، واحد مسافت است و نه واحد زمان. این واحد برای بیان فاصله‌های بسیار دور از هم در فضا، استفاده می‌شود.

## منابع

*
# دوشنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

**دوشنبه** سومین روز هفته در گاه‌شماری خورشیدی و اولین روز هفته در تقویم میلادی است.

ایزد ماه نگهبان این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Max و jmnw ساخته شده‌است. بخش نخست نام سغدی ماه است و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است؛ بنابراین نام دوشنبه در ایران باستان Max jmnw و برگردان این نام به فارسی، ماه روز است.

دوشنبه همچنین نام پایتخت کشور تاجیکستان می‌باشد.
خورشید و ماه از تندیس‌های آیین میترایی بوده‌است که نشان از قدرت و پویایی جهان آفرینش داشته‌است.

## منابع
# سه‌شنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

**سه‌شنبه** چهارمین روز هفته در گاهشماری خورشیدی و همچنین دومین روز هفته در تقویم میلادی است.

ایزد ورهرام نگهبان این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Wanxan و jmnw ساخته شده‌است. بخش نخست نام سغدی سیاره بهرام و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است؛ بنابراین نام سه‌شنبه در ایران باستان Wanxan jmnw و برگردان این نام به فارسی، بهرام روز است.

## جستارهای وابسته

* شنبه
* یکشنبه
* دوشنبه
* سه شنبه
* چهارشنبه
* پنجشنبه
* جمعه

## منابع
# چهارشنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

**چهارشنبه** نام پنجمین روز هفته در تقویم هجری خورشیدی و سومین روز هفته در تقویم میلادی است.

ایزد تیشتر نگهبان این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Tyr و jmnw ساخته شده‌است. بخش نخست نام سغدی سیاره تیر و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است؛ بنابراین نام چهارشنبه در ایران باستان Tyr jmnw و برگردان این نام به فارسی، تیر روز است.

## منابع
# پنجشنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

**پنجشنبه** ششمین روز هفته در گاه‌شماری خورشیدی و با نام Thursday چهارمین روز هفته در گاه‌شماری میلادی است.

ایزد هرمز یا اورمُزد نگهبان این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Wrmzd و jmnw ساخته شده است. بخش نخست نام سغدی سیاره هرمز و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است.

## جستارهای وابسته

* تعطیلات پایان هفته
* پنجشنبه آخر سال

## منابع
# شنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

**دوشنبه ۱اولین روز هفته در گاه‌شماری خورشیدی و ششمین روز هفته در تقویم میلادی است. شنبه اولین روز رسمیِ کار هفتگی در ایران است.**

سیاره کیوان در پیوند با این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Kewan و jmnw ساخته شده‌است. بخش نخست نام سغدی، سیاره کیوان است و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است؛ بنابراین Kewan jmnw به معنای کیوان روز است.

در زبان فارسی (مخصوصاً در شیراز) به شنبه، شنبد نیز گفته می‌شود که به ۶ روز پس از شنبه و به نوعی ۶ روز قبل از آن روز گفته می‌شود؛ یعنی شنبه‌ای که ۶ روز می‌گذرد تا به شنبه بعدی برسد. در دین یهود شنبه روز تعطیل است.

## منابع

گاهشماری و جشن‌های ایران باستان نوشته هاشم رضی
# یکشنبه

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **هفته** | ژوئن | خرداد | ذی‌الحجّه |
| شنبه | ۶ | ۱۶ | ۲۰ |
| یکشنبه | ۷ | ۱۷ | ۲۱ |
| دوشنبه | ۸ | ۱۸ | ۲۲ |
| سه‌شنبه | ۹ | ۱۹ | ۲۳ |
| چهارشنبه | ۱۰ | ۲۰ | ۲۴ |
| پنجشنبه | ۱۱ | ۲۱ | ۲۵ |
| جمعه | ۱۲ | ۲۲ | ۲۶ |
|  |

بعدازظهر یکشنبه در جزیره گراند ژات اثر ژرژ سورا
**یِکشَنبِه** یک روز بین شنبه و دوشنبه است، ایزد مهر نگهبان این روز در فرهنگ ایران است. نام این روز در میان سغدیان و مانوی‌ها از به هم پیوستن دو واژه Mir و jmnw ساخته شده‌است. بخش نخست نام سغدی ایزد پیمان یا مهر است و بخش دوم همان واژه روز در زبان فارسی است؛ بنابراین نام یکشنبه در ایران باستان Mir jmnw و برگردان این نام به فارسی، مهر روز است.

دومین روز هفته در گاه‌شماری خورشیدی و آخرین و هفتمین روز هفته در گاه‌شماری میلادی است. در کشورهای اروپایی و آمریکایی این روز تعطیل رسمی هفتگی است. برای بیشتر مسیحیان، یکشنبه به عنوان روز عبادت و استراحت است و به عنوان روز خداوند و روز رستاخیز مسیح در نظر گرفته شده‌است. در اسرائیل، ایالات متحده، کانادا، چین، ژاپن و فیلیپین و همچنین در آمریکای جنوبی، یکشنبه اولین روز هفته است.

## در ایران

در ایران باستان هفته وجود نداشته‌است و گاهشماری نزد ایرانیان بر پایهٔ روزهای ماه بوده‌است. به این ترتیب که هر روز به ایزدی منسوب بوده و نامی داشته‌است. نمونه را روزِ نخستِ هر ماه، به نامِ هورمزد (هرمز)، روزِ دوم به نامِ وهومن (هومن یا بهمن)، یا روز شانزدهم به نامِ ایزدبانو آناهیتا نامیده شده بود و هر روز که نامش با نام ماه یکسان بود به نیایش و جشن مختص می‌شد. مفهومِ هفته از تمدن‌های همسایه، به ویژه، میان رودان در فرهنگ ایرانی شده و پس از اسلام صورت امروزی گرفته‌است.

## نگارخانه

* یکشنبه نخل

## جستارهای وابسته

* یکشنبه خونین (۱۹۷۲)
* یکشنبه غم‌انگیز
* یکشنبه آخر
* یکشنبه سیاه (فیلم ۱۹۷۷)

## منابع
# ساعت (زمان)

تغییر ساعت ۱۲ به ۱ که گذشت زمان را نشان می‌دهد.
**ساعت** یکای زمان است. ساعت از یکاهای سیستم SI نیست ولی کاربرد آن همراه با سیستم SI مجاز است.

## تعریف ساعت

در کاربردهای مدرن یک ساعت ۶۰ دقیقه یا ۳۶۰۰ ثانیه است که حدود ۱/۲۴ (یک بیست و چهارم) از یک روزِ معمولی زمینی است.

## تاریخ

ساعت در ابتدا در تمدن‌های باستانی (از جمله مصر،ایران، سومر، هند، و چین) به عنوان (هر دو، دوازدهم) زمان بین طلوع و غروب خورشید یا یک بیست و چهارم یک روز کامل تعریف شده‌است. در هر صورت استفاده گسترده از یک سیستم شماره دوازده تایی، اهمیت عدد دوازده به تعداد چرخه قمری در یک سال نسبت داده، و نیز به این واقعیت است که انسان دارای ۱۲ بند انگشت در یک دست (به غیر از انگشت شست) است.
(این امکان وجود دارد برای شمارش تا ۱۲، با انگشت شست هر بند انگشت‌های دیکر را لمس می‌کردند) و شاید گرایش گسترده به شباهت‌ها در میان مجموعه‌ای از داده (۱۲ ماه، ۱۲ نشانه زودیاک، ۱۲ ساعت ، ...) باشد. ساعت امروزی را ادیسون اختراع کرده‌است.

## جستارهای وابسته

* زمان هماهنگ جهانی

## منابع

* ساعت در ویکی‌پدیای انگلیسی
# ثانیه

یک چرخ‌دنگ مبتنی بر پاندول از یک ساعت که هر ثانیه یک تیک می‌زند.
**ثانیه** یکای زمان در سیستم متریک یا دستگاه SI بوده و نشانهٔ آن s یا Sec است. ثانیه توسط ساعت مکانیکی، الکتریکی یا اتمی قابل اندازه‌گیری است. ثانیه به‌طور تقریبی برابر است با یک هشتاد و شش هزار و چهارصدم میانگین روز خورشیدی اما تعریف دقیق آن با نوسانات اتمی انجام شده‌است.

ثانیه مبنایی برای تعریف دیگر یکاها نیز قرار گرفته‌ ، به‌طور مثال تعریف متر بر اساس تعریف ثانیه و سرعت نور است. پیشوندهای SI را می‌توان برای ثانیه نیز استفاده نمود. به‌ طور مثال میلی‌ثانیه به یک هزارم ثانیه گفته می‌شود، میکروثانیه به یک میلیونیوم و نانوثانیه به یک میلیاردم آن. همچنین واحدهای دیگری مانند کیلوثانیه نیز وجود دارد.

ثانیه علاوه بر دستگاه در دیگر سامانه‌های اندازه‌گیری نیز به عنوان یکا استفاده می‌شود. به‌طور مثال دستگاه واحدهای سانتیمتر-گرم-ثانیه و دستگاه امپراتوری.

## تعریف کنونی ثانیه

ثانیه مدت زمانی است که اتم سزیم-۱۳۳ (Cs-۱۳۳) در حالت پایه ۹٬۱۹۲٬۶۳۱٬۷۷۰ بار نوسان می‌کند.

## منابع
# دقیقه

نمایش یک دقیقه در نمایشگرهای دیجیتالی
**دقیقه** یکای زمان است و برابر با ۶۰ ثانیه و یک شصتم ساعت است. در موارد خیلی نادر دقیقه می‌تواند ۵۹ یا ۶۱ ثانیه باشد که ثانیهٔ کبیسه می‌گویند. دقیقه را با علامت پریم 'مشخص می‌کنند مانند «'۵»، همچنین دقیقه را در فیزیک با «min» نشان می‌دهند.

## جستارهای وابسته

* دقیقهٔ قوسی

## منابع
# شب

شَب(در مقابل روز) به معنای فاصلهٔ میان غروب تا طلوع خورشید است. از دیدگاه نجومی، نیمی از سطح هر سیاره در منظومه شمسی که رو به خورشید قرار دارد روز روشن نیمه دیگر آن شب است.

یک تصویر ترکیبی ماهواره‌ای از زمین در شب.
واژهٔ شب، ممکن است به معنای شبانه‌روز نیز به‌کار رود. یک شبانه روز برابر بیست و چهار ساعت است.

## نام ترتیبی شب‌ها

* **پس‌/پیش‌پریشب** (۳ شب گذشته)
* **پریشب** (۲ شب گذشته)
* **دیشب** (۱ شب گذشته)
* **امشب**(شب فعلی)
* **فرداشب** (۱ شب آینده)
* **پس‌فرداشب** (۲ شب آینده)
* **پسین‌/پسان‌فرداشب** (۳ شب آینده)

## شب در ادبیات فارسی

پدیده شب در اندیشه‌ها، مبتنی بر شعر و نثر، در چهار بحث کلی بررسی و تحلیل شده است. در قسمت اول با عنوان «شب و متعلّقات آن» با طرح مشخصه‌هایی همچون «نسبت شب به روز»، «سحرگاه»، «خواب»، «نگرانی از طارق اللّیل» و «دعوت به شب زنده داری» گفته‌اند که مولانا از تجلّیِ معشوق ازلی در شب و سحرگاه، شاد و از طارق اللیل که از دیدن آن تجلّی فرد را محروم می‌کند، نگران است و به خوابِ اصحاب کهف معتقد است. مواردی با عنوان «ویژگی‌های شب» و با ذکر مؤلّفه‌هایی چون «برتری شب بر روز»، «خلوص شب»، «شب، خلوتِ توحید»، «شب، تجلّی گاه حق» و … بیان شده است که شب به دور از شائبه ریا و با تأمّل دادن در نقصِ بشری، عارف را به توحیدِ راستین می‌رساند. در بخش پایانی با مشخصه «معانیِ شب» به ذکر معانیِ عرفانی و تأویلی عارف و عاشق از شب پرداخته‌اند؛ مانندِ استغراق روحانی، بُرقعِ غیبی، ستّاریِ مرد کامل و نیز شب‌های قدر و معراج را با عنوان «شب‌های خاص» که در آن روح عارفِ راستین به وصال حقیقی معشوق می‌رسد، یاد کرده‌اند.

## نگارخانه

* تراس کافه در شب، اثر ونسان ون گوگ
* شب پرستاره، اثر وینسنت ون گوگ
* شب بلورین، کشتار حزب نازی

## جستارهای وابسته

* شب زفاف
* شب یلدا
* شب قطبی
* آسمان شب (فضا)
* نیمه‌شب

## منابع
# غروب

غروب خورشید از یک نمای شهری**غروب خورشید** یا **فروشد خورشید** ناپدیدشدن روزانهٔ خورشید در زیر افق در نتیجهٔ چرخش زمین و دیگر سیاره‌های منظومهٔ خورشیدی است. به آن **نماشام**، **شامگاه**، **ایوار**، **خورنشین** یا **خورنشست** نیز گفته می‌شود.

شرایط جوی ایجاد شده بر اثر فرورفتن خورشید، که پیش و پس از ناپدیدشدنش در زیر افق روی می‌دهد نیز عموماً غروب گفته می‌شود. زمان غروب در نجوم به عنوان لحظه‌ای تعریف می‌شود که لبهٔ بالایی قرص خورشید در زیر افق در غرب ناپدید می‌شود. بر اثر شکست نور در هواکره، مسیر پرتوهای خورشید در حال فرورفتن به‌شدت در نزدیکی افق منحرف می‌شوند، تا آنجا که در حالی که قرص خورشید نزدیک به یک قطر در زیر افق قرار دارد، باعث غروب نجومی ظاهری می‌گردد. غروب را نباید با گرگ‌ومیش اشتباه گرفت، که لحظهٔ دربرگیری تاریکی در هنگامی است که خورشید در حدود ۱۸ درجه در زیر افق قرار دارد. دورهٔ زمانی بین غروب نجومی و گرگ‌ومیش، شفق نامیده می‌شود.

## نگارخانه

* غروب خورشید در یک منطقه کوهستانی (الموت)
* غروب خورشید در مریخ
* غروب خورشید در ریاض. عربستان سعودی.
* غروب آفتاب در خلیج فارس (ساحل بردخون)
* غروب سن جورجیو مجیوره
* ضدنور در غروب آفتاب واقع در ساحل دریای خزر در بابلسر
* خورشید، در حدود یک دقیقه پیش از غروب نجومی
* غروب در مونت ماژور

## جستارهای وابسته

* طلوع خورشید

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی

## پیوند به بیرون

غروب خورشید در روستای چاهستان(هرمزگان)
# ویکی‌واژه

ویکی‌واژه|  |
| نمای صفحهٔ خانگی wiktionary.org |
| گونه وبگاه | فرهنگ واژگان برخط |
| در دسترس به زبان | چندزبانه (بیش از ۱۷۰) |
| مالک | بنیاد ویکی‌مدیا |
| پدیدآور(ها) | جیمی ولز و اجتماع ویکی‌مدیا |
| وبگاه |  |
| نیاز به ثبت نام | اختیاری |
| راه‌اندازی | ۱۲ دسامبر ۲۰۰۲ |
| وضعیت کنونی | فعال |

**ویکی‌واژه** (به انگلیسی: Wiktionary)، یک فرهنگ واژگان برخط با محتوای آزاد بر پایهٔ همکاری باز است که واژگان بسیاری از زبان‌های جهان را دربردارد. معنا، ریشه‌شناسی و تلفظ (آوایِش) واژه‌ها در آن گنجانده می‌شود. ویکی‌واژه بُن‌مایهٔ واژگانیِ دانشنامهٔ آزاد ویکی‌پدیا است.

نسخهٔ زبان فارسی ویکی‌واژه، برگردان واژه‌ها از فارسی به زبان‌های دیگر و برعکس آن را فراهم می‌سازد. نسخهٔ زبان فارسی ویکی‌واژه در ۲۰ اکتبر ۲۰۰۴ آغاز به‌کار کرد و هم‌اکنون بیش از صدهزار سرواژه (مدخل) دارد.

## پیوند به بیرون

## پانویس
# روز روشن

**روز روشن** (در مقابل شب) به معنای فاصلهٔ میان طلوع تا غروب خورشید است. از دیدگاه نجومی، نیمی از سطح هر سیاره در منظومه شمسی که رو به خورشید قرار دارد روز است و نیمهٔ دیگر آن شب است.

واژه روز به معنای شبانه‌روز نیز بکار می‌رود. یک شبانه روز برابر بیست و چهار ساعت است.

واژه روز با واژه‌های روشن و روزنه همریشه است.

## جستارهای وابسته

* شبانه‌روز

## منابع
# دوره چرخش

چرخش به دور خود
در اخترشناسی، **دورهٔ چرخش** به مدت زمانی می‌گویند که طول می‌کشد که یک جرم آسمانی به دور خودش بچرخد. روزهای اجرام آسمانی، با دورهٔ چرخش آن‌ها متفاوت است.

## پانویس

## پیوند به بیرون
# صبح

صبحی زمستانی پس از باران، گاردینر کریک اثر تام رابرتز
**بامداد** یا **صُبح** به زمان آغاز روز است. در یک شبانه‌روز، به ترتیب: بامداد، نیم‌روز، بعدازظهر (پس‌نیم‌روز)، عصر (ایوار)، شب و نیم‌شب قرار دارند. بامداد نخستین بخش از روز است که معمولاً از پگاه یا از نیم‌شب (ساعت ۰۰) تا نیم‌روز (ساعت ۲۵) به درازا می‌کشد.

## ریشه‌شناسی

صبح (به عربی: صباح) برابر فارسی آن: *بامداد*، *پگاه* ویا سپیده‌ دم هست.

روزنامهٔ صبح آنی است که در صبح به فروش می‌رسد (در مقابل روزنامهٔ عصر).

به غذای مربوط به صبح نیز *صبحانه* می‌گویند. برابر فارسی آن: *چاشت*، *ناشتاشِکَن* ویا *ناشتایی* است.

"*صبح‌خیز*" به معنای کسی است که صبح زود از خواب برمی‌خیزد، به عبارت دیگر، "*سحرخیز*" است. این واژه به کسی اشاره دارد که عادت به بیدار شدن در ساعات اولیه صبح دارد. و برابر فارسی تر آن: *پگاه‌خیز* است.

## در دین

### اسلام

زمان *صبح شرعی* در اسلام از آغاز سپیده‌دم تا طلوع خورشید است. اذان در آغاز صبح خوانده می‌شود و خواندن نماز صبح تا طلوع خورشید مجاز است.

## نگارخانه

* درهٔ یوسیمیتی در صبح
* باروی ری در صبح

## جستارهای وابسته

* لباس صبح
* ظهر

## منابع

* Morning، مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی، برداشت شده در ۲ سپتامبر ۲۰۱۰.
# بعد از ظهر

اوایل یک بعد از ظهر، بازدیدکنندگان موزهٔ متروپولیتن در شهر نیویورک
**بعد از ظهر** یا **پس‌نیمروز** (به انگلیسی: afternoon) بخشی از روز است که از نیمروز تا عصر (ایوار) به درازا می‌کشد. در این زمان، خورشید از اوجِ خود در آسمان در جهت غرب تا حدودی مانده به خط پایانِ خود در افق نزول می‌کند. تقریباً نیمی از ساعات کاری یا تحصیل انسان‌ها به‌طور معمول در این زمان می‌گذرد. معمولاً از ساعت ۱۲ تا قبل از ۴ را ظهر در نظر می‌گیرند.

## جستارهای وابسته

* صبح
* غروب
* گرگ و میش
* عصر

## پانویس

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Afternoon». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۶.
# عصر

هنگامهٔ عصر
**عصر** یا **ایوار** یا گاهی **پسین** (به فارسی افغانستان: دیگر)، بخش پایانی روز و بخش آغازین شب است که بعد از پایان بعدازظهر آغاز می‌شود، در حالی که روشنی روز در حال کاهش می‌باشد، تا زمان به بستر رفتن ادامه دارد.

## جستارهای وابسته

* غروب
* عصرانه
* شفق
* پگاه‌رو

## منابع
# روزشمار

**روزشمار**، **گاهداد** یا **تاریخ تقویم** (به انگلیسی: Calendar date) مرجع و اشاره به یک روز خاص است که در یک سیستم تقویمی نمایش داده می‌شود. روزشماری امکان مشخص بودن هر روز را از دیگر روزها فراهم می‌کند و با استفاده از آن می‌توان تعداد روزهای بین دو سیستم تقویمی متفاوت را محاسبه کرد. به عنوان مثال، روز "۲۴ ژوئن ۲۰۲۶" ده روز پس از "۱۴ ژوئن ۲۰۲۶" در گاه‌شماری میلادی است. تاریخ یک رویداد خاص به منطقه زمانی آن رویداد بستگی دارد. به عنوان مثال، حمله هوایی به پرل هاربر که از ساعت ۷:۴۸ دقیقه بعد از ظهر به وقت هاوایی در ۷ دسامبر آغاز شد- ساعت ۳:۱۸ دقیقه زمان استاندارد صبح ژاپن در ۸ دسامبر در ژاپن در سال ۱۹۴۱ انجام شده‌است.

یک روز خاص ممکن است در کنار تقویم دیگری مانند گاه‌شماری گرگوری و گاه‌شماری ژولینی؛ که به‌طور همزمان در مکان‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند با یک تاریخ متفاوت نشان داده شود. در بیشتر سیستم‌های تقویمی، تاریخ از سه بخش تشکیل می‌شود: روز آن ماه، ماه، و سال. همچنین ممکن است بخش یا بخش‌های دیگری مانند «روز هفته» در آن گنجانده شده‌باشد. سال‌ها بیشتر از نقطه شروع خاصی؛ که معمولاً به آن مبدأ تاریخ گفته می‌شود، شمرده می‌شوند و گشتمان آن با اشاره به دوره‌ای خاص از زمان است (به کاربردهای متفاوت دیگری که از «دوران» در مقیاس زمانی زمین‌شناسی می‌شود توجه شود).

بیشترین استفادهٔ گسترده از *روزشمار*، عرف تولد عیسی مسیح است (که در سدهٔ ششم توسط دیونسیس اگزیگوس تأسیس شد). تاریخ بدون سال نیز ممکن است به عنوان تاریخ یا تاریخ تقویم (مانند "۱۲ ژوئن" به جای "۱۲ ژوئن ۲۰۲۶") ذکر شود). به این ترتیب، روز یک رویداد سالانه مانند متولدین ۳۱ مه، تعطیلات ۱ سپتامبر یا کریسمس ۲۵ دسامبر را تعیین می‌کند که اشاره به سال تقویمی خاصی نیست.

بسیاری از سیستم‌های رایانه‌ای در موارد داخلی برای زمان با فرمت زمان یونیکس را بکار می‌برند و برخی از فرمت‌های زمان دیگری استفاده می‌کنند. دستور تاریخ (یونیکس) - در داخل با استفاده از توابع تاریخ و زمان C - می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد تا آن بازنمایی داخلی یک نقطه از زمان را به بیشتر نمایش‌های تاریخ نشان داده شده در اینجا تبدیل کند.

تاریخ فعلی (امروز) در گاه‌شماری میلادی، ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ است. اگر این واقعاً تاریخ فعلی را نشان نمی‌دهد، پس باید حافظه نهان این صفحه را تازه کنید تا به روز شود.

## در نقشه

  DMY  DMY, YMD  DMY, MDY  YMD  MDY  MDY, YMD - فقط ایالات متحده آمریکا  MDY, YMD, DMY
## جستارهای وابسته

* روز ژولیوسی
* نشانه‌گذاری زمان و روز در ایالات متحده آمریکا
* بین‌المللی‌سازی و محلی‌سازی
* ایزو ۸۶۰۱
* فهرست گاه‌شماری‌ها
* مشکل سال ۱۰۰۰۰

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Calendar date». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۶ مه ۲۰۲۰.

## پیوند به بیرون
# گاه‌شماری خورشیدی

**گاه‌شماری خورشیدی** یا **تقویم خورشیدی** به نوعی گاه‌شماری گفته می‌شود که روزهای آن نشان‌دهنده محل زمین در چرخش آن به دور خورشید است.

## تقویم‌های خورشیدی گرمسیری

اگر محل زمین در مدار چرخشش به دور خورشید بر اساس اعتدال بهاری سنجیده شود، روزهای این تقویم مشخص‌کننده فصلها هستند.
این گاه‌شماری‌ها از نوع گرمسیری می‌باشند:

* گاه‌شماری هجری خورشیدی
* گاه‌شماری میلادی
* گاه‌شماری بهائی

## جستارهای وابسته

* گاه‌شماری مهی
* گاه‌شماری خورشیدی مهی

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی
# گاه‌شماری قمری

**امروز**
۲۲ خرداد ۱۴۰۵

**جمعه**
۱۲
 ژوئن **۲۰۲۶گاه‌شماری قمری** (انگلیسی: Lunar calendar)، نوعی گاه‌شماری بر پایه گردش هلالی ماه به دور زمین و مشاهده گام‌های ماه است. این گاه‌شماری با گاه‌شماری خورشیدی که بر پایه گردش زمین به دور خورشید است متفاوت است. به دلیل این که تعداد روزهای سال خورشیدی بیشتر از تعداد روزهای سال قمری است؛ تعداد روزهای ۱۲ ماه قمری (۳۵۴٫۳۶۷ روز) را گاهی سال قمری می‌نامند.

گاه‌شماری هجری قمری یک نمونه رایج گاه‌شماری قمری است که در جهان اسلام مورد استفاده قرار می‌گیرد. در آن گاه‌شماری، سال به ۱۲ ماه تقسیم شده ولی ماه‌ها ارتباطی با فصل‌ها ندارد و هر سال قمری ۱۱ یا ۱۲ روز از سال خورشیدی کمتر است، بدین ترتیب با گذشت حدود ۳۳ سال قمری، به جای پیشین خود بازمی‌گردد. دیگر گاه‌شماری‌های قمری که تقویم شمسی-قمری گفته می شوند اغلب دارای یک ماه کبیسه هستند که تقریبا هر سه سال یکبار به تقویم قمری اضافه می‌گردد تا آن را با گاه‌شماری خورشیدی همگام سازند.

## جستارهای وابسته

* گاه‌شماری بابلی
* گاه‌شمار سلتی
* گاه‌شماری چینی
* گاه‌شماری عبری
* گاه‌شماری هندو
* گاه‌شماری در ایران
* گاه‌شماری هجری قمری
* گاه‌شماری کره‌ای
* گام‌های ماه
* گاه‌شماری مایا

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Lunar calendar». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۶.