Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سنجابک‌های درختی شرقی

| سنجابک‌های درختی شرقی محدودهٔ زمانی: Early Miocene – تاکنون |
| --- |
|  |
| سنجابک‌های درختی شرقی، *Platacanthomyidae* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | **Platacanthomyidae** |

**سنجابک‌های درختی شرقی** (نام علمی: *Platacanthomyidae*) نام یک تیره از زیرراسته موش‌شکلان است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Platacanthomyidae». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون
# موش‌های مالاگاسی

| موش‌های مالاگاسی محدودهٔ زمانی: میوسن میانی تا امروزه
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| موش‌های مالاگاسی، *Nesomyidae* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| بالاخانواده: | موش‌واران |
| تیره: | **Nesomyidae** |

**موش‌های مالاگاسی** (نام علمی: *Nesomyidae*) نام یک تیره از بالاخانواده موش‌واران است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Nesomyidae». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون
# همسترهای دم‌کوتاه

| همسترهای دم‌کوتاه محدودهٔ زمانی: میوسن میانی تا امروزه
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| موش چمنی *Microtus pennsylvanicus* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| فرورده: | یوثریا |
| بالاراسته: | هونیاسنجابک‌مانان |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته: | موش‌ریختان |
| بالاخانواده: | موش‌واران |
| تیره: | **Cricetidae** گتهلف فیشر فن والدهایم, ۱۸۱۷ |
| Subfamilies |
|
ولیان همستر جنگلی‌موشیان سینی‌دندانیان بالاروموشیان  |

**همسترهای دم‌کوتاه** (Cricetidae) خانواده‌ای از جوندگان بزرگ و پیچیده هستند.
این خانواده در حدود ۶۰۰ گونه دارد و دومین خانواده بزرگ در میان پستانداران است.
جانوران این خانواده در سراسر بر جدید، آسیا و اروپا دیده می‌شوند.

همسترها، ول‌ها و موش‌های قطبی در این خانواده قرار دارند.

## منابع و پانویس‌ها

# Eisenberg, J.F.; Feaver, J. & Krebs, C.J. (1984): Cricetidae. In: Macdonald, D. (ed.): The Encyclopedia of Mammals: 640-655, 672-673. Facts on File, New York. ISBN 0-87196-871-1
# موش زمستان‌خواب

| موش زمستان‌خواب محدودهٔ زمانی: ائوسن پیشین تا امروزه
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | **Gliridae** |

موش زمستان‌خواب جانوری از زیرراسته موش‌شکلان است.

## طبقه‌بندی

**FAMILY GLIRIDAE** – Dormice

* **زیرخانواده موش زمستان‌خواب آفریقایی**
	+ سرده *موش زمستان‌خواب آفریقایی*, African dormice
		- Angolan African Dormouse, *Graphiurus angolensis*
		- Christy's Dormouse, *Graphiurus christyi*
		- Jentink's Dormouse, *Graphiurus crassicaudatus*
		- Johnston's African Dormouse, *Graphiurus johnstoni*
		- Kellen's Dormouse, *Graphiurus kelleni*
		- Lorrain dormouse, *Graphiurus lorraineus*
		- Small-eared Dormouse, *Graphiurus microtis*
		- Monard's Dormouse, *Graphiurus monardi*
		- Woodland dormouse, *Graphiurus murinus*
		- Nagtglas's African Dormouse, *Graphiurus nagtglasii*
		- Spectacled Dormouse, *Graphiurus ocularis*
		- Rock Dormouse, *Graphiurus platyops*
		- Stone Dormouse, *Graphiurus rupicola*
		- Silent dormouse, *Graphiurus surdus*
		- *Graphiurus walterverheyeni*
* **زیرخانواده Leithiinae**
	+ سرده *موش زمستان‌خواب چینی*
		- موش زمستان‌خواب چینی، *Chaetocauda sichuanensis*
	+ سرده *موش زمستان‌خواب درختی*
		- موش زمستان‌خواب پشمالو، *Dryomys laniger*
		- موش زمستان‌خواب جنگل بلوچستان، *Dryomys niethammeri*
		- موش زمستان‌خواب درختی، *Dryomys nitedula*
	+ سرده *الیومیس*, garden dormice
		- موش زمستان‌خواب باغ آسیایی، *Eliomys melanurus*
		- موش زمستان‌خواب باغ مغرب عربی، *Eliomys munbyanus*
		- موش زمستان‌خواب باغ، *Eliomys quercinus*
	+ سرده *موش زمستان‌خواب بزرگ مایرکایی*† (Balearic dormouse)
		- موش زمستان‌خواب بزرگ مایرکایی، *Hypnomys morphaeus*†
		- موش زمستان‌خواب بزرگ منرکایی، *Hypnomys mahonensis*†
	+ سرده *موش زمستان‌خواب معمولی*
		- موش زمستان‌خواب معمولی، *Muscardinus avellanarius*
	+ سرده *میومیموس*, mouse-tailed dormice
		- سنجابک دم‌موشی، *Myomimus personatus*
		- Roach's Mouse-tailed Dormouse, *Myomimus roachi*
		- سنجابک دم‌موشی ایرانی، *Myomimus setzeri*
	+ سرده *موش زمستان‌خواب کویر*
		- موش زمستان‌خواب کویر، *Selevinia betpakdalaensis*
* **زیرخانواده Glirinae**
	+ سرده *موش زمستان‌خواب ژاپنی*
		- موش زمستان‌خواب ژاپنی، *Glirulus japonicus*
	+ سرده *اشگول*
		- اشگول، *Glis glis*

### گونه‌های سنگواره‌ای

* **زیرخانواده Bransatoglirinae**
	+ سرده *Oligodyromys*
	+ سرده *Bransatoglis*
		- *Bransatoglis adroveri* Majorca, Early Oligocene
		- *Bransatoglis planus* Eurasia, Early Oligocene

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Dormouse». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۵ فوریه ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون

* کشف و ضبط موش‌های منجمد، غذای مورد علاقه مافیا در ایتالیا بی‌بی‌سی فارسی
# پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی

پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی: آشکارسازی تاریخ حیات
**پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی** (به انگلیسی: Paleobiology Database (PBDB)) یک منبع برخط برای اطلاعات مربوط به پراکنش و طبقه‌بندی فسیل‌های جانوری، گیاهی و میکروارگانیسم‌ها است.

پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی در ابتکار پایگاه داده دیرین‌زیاگان دریایی فانروزوئیک (Phanerozoic Marine Paleofaunal Database) که توسط NCEAS تأمین مالی می‌شد، آغاز شد که از اوت ۱۹۹۸ تا اوت ۲۰۰۰ فعالیت داشت. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵، پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی از بنیاد ملی علوم بودجه دریافت می‌کرد. پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی همچنین از شورای تحقیقات استرالیا حمایت دریافت می‌کرد. از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰، این پایگاه در مرکز ملی تجزیه و تحلیل و سنتز بوم‌شناختی، یک مرکز تحقیقاتی میان رشته‌ای در دانشگاه کالیفرنیا، سانتا باربارا، قرار داشت. در حال حاضر، این پایگاه در دانشگاه ویسکانسین-مدیسون قرار دارد و توسط یک کمیته بین‌المللی از مشارکت‌کنندگان اصلی داده‌ها نظارت می‌شود.

پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی با پایگاه داده دیرین‌بوم‌شناسی نئوتومه همکاری نزدیکی دارد، که تاریخچهٔ فکری مشابهی دارد، اما بر کواترنری (با تأکید بر پلیستوسن پسین و هولوسن) در مقیاس‌های زمانی دهه تا هزاره تمرکز داشته است. نئوتومه و پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی با هم به راه‌اندازی کنسرسیوم EarthLife، یک سازمان غیرانتفاعی فراگیر برای حمایت از اشتراک‌گذاری آسان و رایگان داده‌های دیرین‌بوم‌شناسی و دیرین‌زیست‌شناسی، کمک کرده‌اند.

## انتقاد

دونالد پروترو ادعا کرده است که برای چندین تیره از پستانداران دوران سنوزوئیک، داده‌های مربوط به محدودهٔ جغرافیایی در پایگاه داده دیرین‌زیست‌شناسی به دلیل گنجاندن غیرانتقادی داده‌های اشتباه، اغراق‌آمیز هستند.

## منابع
# لاتین امروزی

| لاتین امروزی |
| --- |
| *Latinitas viva* |
|  |
| منطقه | اروپا |
| دوره | از لاتین نوین در سده‌های ۱۹ و ۲۰ پدید آمد |
| تبار | هندواروپایی
* ایتالی
	+ لاتین-فالیسکی
		- لاتین
			* **لاتین امروزی**
 |
| گونه‌های نخستین | لاتین نوین
* **لاتین امروزی**
 |
| سامانه نوشتاری | الفبای لاتین |
| کدهای زبان |
| ایزو ۱–۶۳۹ | `la` |
| ایزو ۲–۶۳۹ | `lat` |
| ایزو ۳–۶۳۹ | `lat` |
| گلاتولوگ | *هیچ کدام* |
|

**لاتین امروزی** گونه‌ای از زبان لاتین است که از اواخر سده نوزدهم استفاده می‌شود. گونه‌های مختلفی از لاتین امروزی را، از جمله استفاده از واژگان لاتین در آرایه‌شناسی و استفاده کلیسایی در کلیسای کاتولیک، می‌توان یافت اما لاتین زنده یا گفتاری رایج را لاتین امروزی می‌نامند.

## جستارهای وابسته

* زبان اینترلینگوا

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیای انگلیسی
# خرگوش‌موش

| خرگوش‌موش (پایکا) |
| --- |
|  |
| خرگوش بی‌دم آمریکایی، (*Ochotona princeps*)، در پارک ملی سکویا |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | خرگوش‌سانان |
| تیره: | **Ochotonidae** Thomas, 1897 |
| سرده: | Ochotona Link, 1795 |
| گونه نماد |
| *Ochotona minor* Link, 1795 (= *Lepus dauuricus* Pallas, 1776) |
| گونه (زیست‌شناسی) |
|
See text |
|  |

**خرگوش‌موش**، **خرگوش بی‌دم** یا **پایکا** (به انگلیسی: Pika) پستانداری کوچک با پاهایی بسیار کوچک، گوش‌های گرد و بدون دم است. ۳۰ گونهٔ مختلف خرگوش بی‌دم شناسایی شده که همگی آنها در خانوادهٔ Ochotonidae از راستهٔ خرگوش‌سانان قرار می‌گیرند.

غذای آنها مانند سایر خرگوش‌ها علف و سایر گیاهان است. پایکاها در طول تابستان و پاییز علف‌های خشک را جمع‌آوری کرده در خانه‌های زیرزمینی انبار می‌کنند و سپس در طول زمستان‌های بلند این غذاها را مصرف می‌کنند.

محل زندگی این جانوران در نواحی سردسیر آسیا، آمریکای شمالی و اروپای شرقی است. نام پایکا هم از زبان تونغوزی (اهالی سیبری) گرفته شده است.

## گونه‌ها

این سرده از ۳۰ گونه تشکیل شده است.

* **راسته Lagomorpha**
	+ **تبار Ochotonidae**: pikas
		- سرده Ochotona زیرسرده *Pika*: northern pikas
				+ خرگوش بی‌دم آلپی/Altai Pika, *Ochotona alpina*
				+ خرگوش بی‌دم نقره‌ای، *Ochotona argentata*
				+ Collared pika, *Ochotona collaris*
				+ Hoffmann's pika, *Ochotona hoffmanni*
				+ خرگوش بی‌دم شمالی/Siberian pika, *Ochotona hyperborea*
				+ خرگوش بی‌دم پالاس، *Ochotona pallasi*
				+ خرگوش بی‌دم آمریکایی، *Ochotona princeps*
				+ Turuchan pika, *Ochotona turuchanensis*
			* زیرسرده *Ochotona*: shrub-steppe pikas
				+ Gansu pika/Gray pika, *Ochotona cansus*
				+ Plateau pika/Black-lipped pika, *Ochotona curzoniae*
				+ Daurian pika, *Ochotona dauurica*
				+ Tsing-ling pika, *Ochotona huangensis*
				+ Nubra pika, *Ochotona nubrica*
				+ Steppe pika, *Ochotona pusilla*
				+ خرگوش بی‌دم افغانی، *Ochotona rufescens*
				+ Moupin pika, *Ochotona thibetana*
				+ خرگوش بی‌دم توماس، *Ochotona thomasi*
			* زیرسرده *Conothoa*: mountain pikas
				+ خرگوش بی‌دم سرخ چینی، *Ochotona erythrotis*
				+ خرگوش بی‌دم جنگلی، *Ochotona forresti*
				+ Gaoligong pika, *Ochotona gaoligongensis*
				+ Glover's pika, *Ochotona gloveri*
				+ خرگوش بی‌دم هیمالیا، *Ochotona himalayana*
				+ خرگوش بی‌دم ایلی، *Ochotona iliensis*
				+ Koslov's pika, *Ochotona koslowi*
				+ Ladak pika, *Ochotona ladacensis*
				+ خرگوش بی‌دم گوش‌بزرگ، *Ochotona macrotis*
				+ Muli pika, *Ochotona muliensis*
				+ خرگوش بی‌دم سیاه، *Ochotona nigritia*
				+ Royle's pika, *Ochotona roylei*
				+ Turkestan red pika, *Ochotona rutila*

## پانویس
# تبارشاخه

در نمودار بالا گروه آبی و قرمز نمایانگر تبارشاخه هستند ولی گروه سبز را نمی‌توان یک تبارشاخه در نظر گرفت؛ زیرا گروه آبی را با وجود این که نواده‌ای از نیای مشترک گروه سبز است، دربر نمی‌گیرد.
**تبارشاخه** یا **کلاد** (به انگلیسی: Clade) (از ریشه یونانی *کلادوس* به معنای شاخه)، واژه‌ای است که در سال ۱۹۵۷ توسط زیست‌شناس انگلیسی جولیان هاکسلی پیشنهاد شد. در دانش سامانه‌شناسی زیستی، تبارشاخه تک‌شاخه‌ای از درخت تبارزایی است که یک نیای مشترک و تمامی نوادگان او (شامل گونه‌های ازمیان‌رفته و گونه‌های زنده) را دربر می‌گیرد. برخلاف طبقه‌بندی لینه‌ای که در آن از سطوح آرایه‌شناختی مختلفی همچون فرمانرو، دسته، رده و راسته استفاده می‌شود، طبقه‌بندی بر اساس تبارشاخه توان پیروی از چنین رویکردی را ندارد و نامگذاری آرایه‌شناسی لینه‌ای و شاخه‌بندی همواره با یکدیگر هماهنگ نیستند.
تبارشاخه را با رعایت این پیش شرط اساسی که تمامی گونه‌های منشعب‌شده از نیای مشترک را دربر گیرد، می‌توان در هر سطحی مورد ارزیابی قرار داد. چنین گروهی را گروه فراگیر یا تک‌تبار گویند.

کلادیست‌ها رده، رسته یا خانواده‌ای را که تنها برخی از گونه‌های منشعب‌شده از نیای مشترک را شامل می‌شوند گروه نافراگیر یا پیراتبار نامیده و نمی‌پذیرند. به عنوان مثال از دیدگاه آن‌ها نام‌گذاری گروهی به نام خزندگان و جدا کردن آن از پرندگان درست نیست، زیرا در این صورت گروه خزندگان یک گروه پیراتبیار خواهد بود. با توجه به این نکته که پرندگان از دایناسورها منشعب شده‌اند و با خزندگان نیای مشترکی دارند، نمی‌توان خزندگان را تبارشاخه‌ای جدا در نظر گرفت. بر پایه همین نگرش، کلادیست‌ها نام‌گذاری گروهی بنام میمون‌ها و جدا ساختنش از کپی‌ها را درست نمی‌دانند. میمون یک تقسیم‌بندی پیراتبار است که شامل میمون‌های دنیای قدیم و میمون‌های دنیای جدید می‌شود. این تقسیم‌بندی کپی‌ها را که با میمون‌های دنیای قدیم نیای مشترک دارند، به کناری نهاده است که از دیدگاه کلادیست‌ها نادرست است. میمون‌های جهان قدیم و کپی‌ها خود با میمون‌های جهان جدید نیای مشترک دارند پس از دیدگاه کلادیست‌ها هنگامی می‌توانیم از واژه میمون به عنوان یک تبارشاخه بهره جوییم که بپذیریم انسان نیز یک میمون است و در غیر این صورت بهتر است این واژه را به یکباره کنار بگذاریم.

## پانویس

## منابع

Encyclopaedia of evolution 2007 (Stanley –A- Rice, PhD) ISBN 0-8160-5515-7

Wikipedia contributors, "Clade," Wikipedia, The Free Encyclopedia,  (accessed July ۱۵، ۲۰۱۰).
# سنجابک‌سانان

| سنجابک‌سانان محدودهٔ زمانی: پالئوسن آغازین – اکنون |
| --- |
|  |
| سنجاب خاکستری شرقی |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| کلان‌راسته: | شمال‌هوددان |
| بالاراسته: | هونیاسنجابک‌مانان |

**سنجابک‌سانان** یا **نیاجوندگان** (نام علمی: *Glires*) نام یک کلاد از راسته هونیاسنجابک‌مانان است که شامل خرگوش‌سانان و جوندگان می‌شود.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هونیاسنجابک‌مانان |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Glires** |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
جوندگان |
|   |
|   |
خرگوش‌سانان (خرگوش‌ها، خرگوش‌های صحرایی، پیکاها) |
|   |

 |
|   |
| هونیاکان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
حشره‌خواران درختی |
|   |
| نخستی‌ریختان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
پوست‌گستر |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
نخستی‌سانان (†آداپیس‌نماسانان، خیس‌بینیان، خشک‌بینیان) |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Glires». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۳ فوریه ۲۰۱۴.
# خاگ‌پوش‌داران

| خاگ‌پوش‌داران |
| --- |
|  |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| بالاشاخه: | دوم‌دهانیان |
| شاخه: | طنابداران |
| زیرشاخه: | مهره‌داران |
| فروشاخه: | آرواره‌داران |
| بالارده: | چهاراندامان |
| رده: | پستانداران |
| فرورده: | جفت‌داران |
| بالاراسته: | لوراسیاددان |

**خاگ‌پوش‌داران** (Scrotifera) نام یک کلاد پیشنهادشده از پستانداران در گروه لوراسیاددان Laurasiatheria است. جانوران این کلاد، دارای کیسه بیضه (خاگ‌پوش) هستند که بیضه نر به طور دائمی در آن قرار می‌گیرد. کلاد خاگ‌پوش‌داران دربرگیرنده شش راسته زیر و نیاکان مشترک آن‌ها می‌شود:

* جفت‌سم‌سانان
* گوشت‌خوارسانان
* آب‌بازسانان
* خفاش‌سانان
* تک‌سم‌سانان
* پولک‌پوست‌سانان

## تبارشناسی

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  شمال‌هوددان  |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  هونیاسنجابک‌مانان  (پستانداران، پوست‌گسترها، جوندگان درختی، جوندگان، خرگوش‌ها)   |
|   |
|  لوراسیاددان  |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  هوچرب‌کورسانان  (جوجه تیغی، خارپشت، موش کور، شکاف‌دندان)   |
|   |
|  خاگ‌پوش‌داران  |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  خفاش‌سانان  (خفاش‌ها و روباه‌های پرنده)   |
|   |
|  فراسم‌داران  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  نارام‌زیان  |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  پولک‌پوست‌سانان  (پانگولین‌ها)   |
|   |
|   |  گوشت‌خوارسانان  (گربه‌ها، کفتارها، سگ‌ها، خرس‌ها، فک‌ها و …)   |
|   |

 |
|   |
|  سم‌داران  |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  تک‌سم‌سانان   (اسب‌ها، تاپیرها، کرگدن‌ها و …)  |
|   |
|   |  جفت‌سم‌سانان  (شتر، خوک، نشخوارکنندگان، اسب آبی، نهنگ و …)   |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

## منابع

* ویکی‌پدیای انگلیسی.
# هونیاکان

| هونیاکان محدودهٔ زمانی: پالئوسن – اکنون ۸۵ تا ۰ میلیون سال پیش
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
| --- |
|  |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| فرورده: | جفت‌داران |
| کلان‌راسته: | شمال‌هوددان |
| بالاراسته: | هونیاسنجابک‌سانان |
| زیرگروه‌ها |
| * حشره‌خواران درختی
* نخستی‌ریختان
 |

**هونیاکان** (نام علمی: *Euarchonta*) کلادی (بزرگ‌راسته) از پستانداران است که شامل چهار راسته می‌شود: پوست‌پرسانان، حشره‌خواران درختی، نخستی‌سانان، و Plesiadapiformes (منقرض شده).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هونیاسنجابک‌سانان |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سنجابک‌سانان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
†Anagaloidea (در تردید) |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
جوندگان |
|   |
|   |
خرگوش‌سانان (خرگوش‌ها، خرگوش‌های صحرایی، پیکاها) |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
| **هونیاکان** |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
حشره‌خواران درختی |
|   |
| نخستی‌شکلان |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
پوست‌پرسانان |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |
نخستی‌سانان |
|   |
|   |
†آداپیس‌نماشکلان |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Euarchonta». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۹۳.
# تشی دم‌فرچه‌ای

| تشی دم‌فرچه‌ای محدودهٔ زمانی: Early پلیستوسن to Recent |
| --- |
|  |
| تشی دم‌فرچه‌ای، *Atherurus* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | تشی‌های بر قدیم |
| سرده: | Atherurus |

**تشی دم‌فرچه‌ای** (نام علمی: *Atherurus*) نام یک سرده از تیره تشی‌های بر قدیم است.

## گونه‌ها

* + *A. macrourus* - تشی دم‌فرچه‌ای آسیایی
	+ *A. africanus* - تشی دم‌فرچه‌ای آفریقایی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Brush-tailed porcupine». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون
# تشی آمریکای شمالی

| تشی آمریکای شمالی محدودهٔ زمانی: پلیستوسن - Recent |
| --- |
|  |
| تشی آمریکای شمالی، *Erethizon dorsatum* |
| وضعیت حفاظت |
|  کمترین نگرانی  (IUCN 3.1) |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | Chordata |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| سرده: | Erethizon |
| گونه: | E. dorsatum |
| نام دوبخشی |
| Erethizon dorsatum |

 **تشی آمریکای شمالی**(نام علمی: *Erethizon dorsatum*) نام یک گونه از راسته جوندگان است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «North American porcupine». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۴.

## پیوند به بیرون
# موش (سرده)

| موش محدودهٔ زمانی: Late میوسن–Recent |
| --- |
|  |
| موش (سرده)، *Mus* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| زیرشاخه: | مهره‌داران |
| فروشاخه: | آرواره‌داران |
| بالارده: | چهاراندامان |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته: | موش‌شکلان |
| بالاخانواده: | موش‌واران |
| تیره: | موشان |

**موش (سرده)** (نام علمی: *Mus*) نام یک سرده از زیرخانواده نیاموشان است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mus (genus)». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰.

## پیوند به بیرون
# خرموش‌ها

| خرموش‌ها (رت‌ها) محدودهٔ زمانی: اوایل پلیستوسن-اکنون |
| --- |
|  |
| موش قهوه‌ای |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| شاخه: | طنابداران |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| تیره: | موشان |
| زیرخانواده: | نیاموشان |
| سرده: | خرموش‌ها (رَت‌ها) گتهلف فیشر فن والدهایم، ۱۸۰۳ |
| گونه نماد |
| موش سیاه  |
| گونه‌ها |
|
۶۴ گونه |
| مترادف |
| Stenomys توماس، ۱۹۱۰ |

خرموش‌ها
**خرموش‌ها** یا **رت‌ها** یا **گِرزِه‌ها** (به انگلیسی: Rattus)، یک سرده از جوندگان میان‌جثه و دم‌دراز از بالاخانواده موش‌واران و خانوادهٔ موشان است که همه آن‌ها معمولا رت (به انگلیسی: Rat) نامیده می‌شوند. دو گونه از خرموش‌ها برای انسان بسیار شناخته‌شده‌اند؛ موش سیاه و موش قهوه‌ای که منشأ آن‌ها از قاره آسیا بوده اما امروزه در بسیاری از مناطق جهان پراکنده هستند.

## ریشه‌شناسی

واژۀ «خرموش» برای موش‌های درشت‌جثه به کار می‌رود. این واژه در شعری قدیمی نیز به کار رفته است:

یابویی هست مرا خرد و خبزدوک صفت

کش ز خرگوش نمونه ست وز خرموش نژاد.

«مطهر (از فرهنگ جهانگیری)».

## گونه‌ها

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Berylmys bowersi* |
|   |
|   |  *Berylmys berdmorei*  |
|   |

 |
|   |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Bandicota savilei* |
|   |
|   | *Bandicota indica* |
|   |

 |
|   |
| Rattus |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Rattus nitidus*  |
|   |
|   | *موش قهوه‌ای* |
|   |

 |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش پولینزی* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   |  *Rattus andamanensis*  |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش شالیزار* |
|   |
|   |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش دشتی مالزی* |
|   |
|   |  *Rattus losea*  |
|   |

 |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Rattus sp.* |
|   |
|   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *موش تانزومی* |
|   |
|   | *موش سیاه* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

 |
|   |

## پیوند به بیرون

* تصاویری از موش قهوه‌ای

## پانویس
# موش صخره‌ای لائوس

| خرگوش‌های صخره‌ای لائوس محدودهٔ زمانی: ۳۲٫۵ تا ۰ میلیون سال پیش
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Early الیگوسن - Recent |
| --- |
|  |
| خرگوش‌های صخره‌ای لائوس، *Diatomyidae* |
| رده‌بندی علمی |
| فرمانرو: | جانوران |
| بالاشاخه: | دهان‌دومیان |
| شاخه: | طنابداران |
| زیرشاخه: | مهره‌داران |
| فروشاخه: | آرواره‌داران |
| بالارده: | چهاراندامان |
| رده: | پستانداران |
| راسته: | جوندگان |
| زیرراسته: | تشی‌شکلان |
| فروراسته: | تشی‌آروارگان |
| تیره: | **Diatomyidae** |

**خرگوش‌های صخره‌ای لائوس** (نام علمی: *Diatomyidae*) نام یک تیره از فروراسته تشی‌آروارگان است.

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Diatomyidae». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۵.

## پیوند به بیرون
# بالاتیره

**بالاتیره** یا **بالاخانواده** (به انگلیسی: Superfamily) یک گروه آرایه‌شناختی است که جانداران موجود در رتبه پایین‌تر از راسته یا زیرمجموعه‌های یک راسته را در برمی‌گیرد. بالاتیره معمولاً شامل یک یا چند تیره می‌شود. نام بالاتیره‌ها در فرمانرو جانوران به پسوند *oidea* (وئید) ختم می‌شود. برای مثال بالاتیره *Hominoidea* (هومینوئید) که خود از دو تیرهٔ گیبون‌ها و کپی‌های بزرگ تشکیل شده است. در فارسی، برای بالاتیره، پسوند «واران» به کار می‌رود.

## منابع
# فرگشت موازی

**فرگشت موازی** (انگلیسی: Parallel evolution) توسعهٔ خصیصه‌ای مشابه ولی به صورت جداگانه در گونه‌هایی از والدی مشابه ولی دارای کلادی متفاوت است.

## تفاوت با فرگشت همگرا

با مشاهده یک خصیصه مشخص که در دو نسب برآمده از یک نیای مشترک، به صورت نظری می‌توان رویکردهای فرگشتی موازی و همگرا را تعریف کرد و آن‌ها را به شکل روشنی از هم جدا ساخت. اما حوزهٔ تعریف همگرا در تقابل با موازی اغلب در عمل ناواضح است، از این رو تشخیص آن در موارد خاص، اغلب قراردادی است.

هنگامی که دو گونه در یک خصیصه اشتراک دارند، فرگشتشان «موازی» خوانده می‌شود اگر نیاکانشان نیز این شباهت را دارا باشند؛ اگر نه، فرگشت آن خصیصه در آن گونه‌ها «همگرا» خوانده می‌شود. با این حال، چنین تمایزی به خوبی تعریف نشده است. از یک سو، شرایط تعریف شده تا حدی به میزان مربوط هستند؛ همه یاخته‌ها تا حدی دارای نیاکان مشترک متاخر هستند. در زیست‌شناسی فرگشتی، پرسش اینکه تا چه اندازه باید در نگاه به گذشته عقب رفت و به نیاکان مشابه نگریست، و چه مقدار آن نیاکان می‌بایست شبیه و همانند یک گونه باشند تا بتوان فرگشت را موازی نامید، همواره به نتیجه مشخصی نمی‌رسد. از این روی، بعضی دانشمندان مدعی شده‌اند که فرگشت موازی و همگرا کمابیش غیرقابل‌تمایز هستند. عده‌ای دیگر نیز بر این باور هستند که تمایزهای مهمی در همین ناحیه خاکستری میان فرگشت‌های موازی و همگرا وجود دارند که نباید از بررسیشان چشم پوشید.

## جستارهای وابسته

* فرگشت هم‌گرا
* هم‌ساخت‌شناسی

## منابع

* مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Parallel evolution». در *دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی*، بازبینی‌شده در ۳ فوریه ۲۰۱۵.